Onderdelen van een computer: binnen in onze apparaten

Een computer volgt instructies om met informatie te werken. Die instructies vormen samen een programma. Je tablet kan een liedje afspelen omdat een programma vertelt wat hij moet doen.

Kijk naar de taak

Een desktopcomputer, laptop, tablet, smartphone en spelcomputer zijn computers. Een slimme luidspreker is ook een computer. Hij kan je stem opnemen en een antwoord afspelen. Hij heeft geen toetsenbord of groot scherm nodig.

Je gebruikt computers om berichten te sturen, films te kijken en informatie te zoeken. Je kunt er ook tekeningen, verhalen en muziek mee maken. Eén tablet kan verschillende taken uitvoeren door verschillende programma’s te gebruiken. Andere computers besturen dingen, zoals verkeerslichten.

Is het digitaal?

Een digitaal apparaat bewaart en verwerkt informatie als getallen. Een digitale camera bewaart een afbeelding als informatie die hij kan gebruiken. Een digitaal horloge verwerkt informatie over de tijd. Een fiets, een schaar en opwindspeelgoed zijn niet-digitaal. Hun onderdelen voeren hun taken uit zonder informatie als getallen te verwerken.

Elektriciteit alleen maakt iets niet digitaal. Een eenvoudige zaklamp heeft een batterij, een lampje en een schakelaar. Hij geeft licht, maar bewaart of verwerkt geen informatie. Een digitale thermometer doet dat wel: hij meet de temperatuur en zet de meetwaarde om in getallen op zijn scherm.

Probeer drie voorwerpen in te delen: een tablet, een houten lepel en een spelcomputer. Vraag eerst wat elk voorwerp doet. De tablet voert apps uit en is dus digitaal. De lepel verwerkt geen informatie en is dus niet-digitaal. De spelcomputer volgt programma’s om spellen uit te voeren en is dus digitaal.

Kies voor de taak en de plek

Stel je voor dat je aan een bureau een lang verslag schrijft. Het grote scherm en toetsenbord van een desktopcomputer geven je ruimte om te werken. Stel je nu voor dat je foto’s maakt in je klaslokaal. Een tablet neem je makkelijker mee van tafel naar tafel. Voor een telefoongesprek in de bus past een smartphone in je zak.

Begin met wat je moet doen. Bedenk daarna waar je het apparaat gebruikt. Een groot scherm helpt aan een bureau; een klein formaat is handig als je rondloopt.

Mensen maken al deze computers. Ingenieurs ontwerpen de onderdelen. Fabrieken zetten ze in elkaar. Programmeurs schrijven de instructies die ze bruikbaar maken. Welke taken een computer kan uitvoeren, hangt af van de programma’s die mensen ervoor hebben geschreven.

Sommige computers zitten verborgen in andere machines. Je ziet misschien knoppen en lampjes zonder de computer te zien die ze bestuurt.

Een computer met een hoofdtaak

Een ingebouwde computer zit in een machine om die te besturen. Wasmachines, magnetrons, auto’s en liften hebben zo’n computer. Ze voeren vaak één hoofdprogramma uit voor een bepaalde taak. Op de meeste wasmachines kun je geen spel downloaden zoals op je tablet.

Volg wat er gebeurt als je een magnetron op 30 seconden zet:

1. Je kiest de tijd en drukt op Start.
2. De computer zet de verwarming en de draaiplaat aan.
3. Hij telt af en laat zien hoeveel tijd er nog over is.
4. Bij nul zet hij de verwarming uit en piept hij.

De computer en de machine die hij bestuurt, vormen een besturingssysteem voor een machine. Sommige van deze systemen gebruiken metingen. Een thermostaat meet hoe warm een kamer is. Bij een instelling van 68 °F (20 °C) zet hij de verwarming aan als de kamer kouder is. Hij zet de verwarming uit als de kamer warm genoeg is.

Robots nemen waar en handelen

Een robot is een machine die door een computer wordt bestuurd en dingen kan waarnemen en kan handelen. Vaak werkt hij zonder dat iemand elke stap aanstuurt. Een robotstofzuiger neemt muren en trappen waar. Zijn programma gebruikt die meetwaarden om van richting te veranderen.

Echte robots zijn er in veel vormen. Een fabrieksrobot kan een arm zijn die aan de vloer vastzit. Hij kan auto’s bouwen of spuiten. Magazijnrobots dragen stellingen en robotmaaiers maaien gras. Sommige robots helpen artsen bij operaties. Robotvoertuigen verkennen Mars.

Een robot heeft geen gezicht, benen of stem nodig. Robots in films lijken misschien blij of verdrietig te zijn. Echte robots volgen hun programma’s en hebben geen gevoelens.

Verborgen computers kunnen verbinding maken

Sommige alledaagse machines zijn ook met internet verbonden. Dat zijn slimme apparaten. Een slimme deurbel kan video naar een telefoon sturen. Een slimme lamp kan een commando van een tablet ontvangen. Alledaagse dingen die met internet verbonden zijn, vormen samen het internet der dingen.

Kijk eens naar een kaartjesautomaat: je kiest een reis en hij drukt een kaartje af. De ingebouwde computer gebruikt je keuze om het resultaat te bepalen. Bij een oversteekplaats gaat een druk op een knop naar een systeem dat de lichten bestuurt. Je kunt een verborgen computer herkennen door te letten op de informatie die hij ontvangt en de machine die hij bestuurt.

Raak het scherm van een tablet aan en open daarna een tekenapp. Het scherm en de app werken samen, maar het zijn verschillende soorten dingen.

Hardware bestaat uit fysieke onderdelen

Hardware zijn de onderdelen die je kunt aanraken. Een scherm, muis, toetsenbord, printer en luidsprekers zijn hardware. Dat geldt ook voor de chips en andere onderdelen in een behuizing. Een zachte rubberen hoes of buigzame kabel is nog steeds hardware. Het woord betekent niet dat elk onderdeel hard aanvoelt.

Software betekent programma’s: de instructies die hardware vertellen wat die moet doen. Tekenapps, spellen, webbrowsers en tekstverwerkers zijn software. Je kunt het scherm aanraken waarop een spel te zien is. De instructies van het spel zelf kun je niet aanraken.

Een gedownload spel is software. De schijf of kaart waarop het staat, is hardware. Een programma wordt geen hardware doordat het op een fysiek onderdeel wordt bewaard.

Volg een gekleurde lijn

Stel dat je blauw kiest in een tekenapp. Je schuift je vinger over de tablet. Het aanraakscherm merkt waar je vinger beweegt. De instructies van de app vertellen de computer dat hij daar een blauwe lijn moet maken. Het scherm laat de lijn vervolgens zien.

Het fysieke scherm heeft instructies nodig om deze taak uit te voeren. De app heeft fysieke onderdelen nodig om op te draaien. Hardware en software vormen samen een computersysteem.

Twee soorten software

Een app, afkorting van applicatie, voert een taak voor je uit. Je kunt een app openen om te schrijven, te tekenen, muziek af te spelen of te rekenen.

Systeemsoftware zorgt voor de computer zelf. Het besturingssysteem is het belangrijkste voorbeeld. Het start als je het apparaat aanzet. Het toont het beginscherm, opent en sluit apps en zorgt voor bestanden. Het beheert ook aangesloten onderdelen, zoals een printer.

Denk eens aan het openen van een muziekapp. Het besturingssysteem helpt de app te openen en beheert het apparaat. De muziekapp voert de taak uit die je kiest: een liedje afspelen.

Software kan veranderen

Een update is een nieuwere versie van software. Die kan fouten herstellen, functies toevoegen of het apparaat veiliger maken. Als je een update installeert, veranderen de instructies; het scherm of toetsenbord wordt niet vervangen.

Deze woorden helpen ook om problemen te beschrijven. Een gebarsten scherm is beschadigde hardware. Een app die steeds afsluit, heeft een softwareprobleem. Door het onderdeel of programma te noemen, kun je duidelijker beginnen met zoeken als er iets misgaat.

Computeronderdelen kunnen los op een bureau staan of samen in één behuizing zitten. Als je hun namen leert, kun je makkelijker uitleggen wat je nodig hebt.

Een computer op een bureau

Een beeldscherm toont woorden en afbeeldingen. Met een toetsenbord kun je typen. Met een muis kun je aanwijzen en klikken. Luidsprekers spelen geluid af. Veel desktopcomputers hebben ook een aparte computerbehuizing, soms een toren genoemd, waarin de belangrijkste werkende onderdelen zitten.

Als je bij zo’n desktopcomputer het beeldscherm uitzet, stopt alleen de weergave. De computer in de aparte behuizing blijft werken. Een all-in-onecomputer is anders: de belangrijkste onderdelen zijn in het scherm ingebouwd.

Een laptop heeft veel onderdelen samen in één behuizing die je kunt dichtklappen. Hij heeft een scherm, toetsenbord, luidsprekers, microfoon, camera en accu. Met het touchpad kun je de muisaanwijzer met je vinger verplaatsen. Tablets en telefoons gebruiken een aanraakscherm om dingen te tonen en aanrakingen op te merken.

Voeg een onderdeel toe voor een taak

Extra onderdelen die op een computer zijn aangesloten, zijn randapparaten. Een printer maakt een papieren kopie. Een webcam maakt video-opnamen. Een headset heeft een koptelefoon en een microfoon. Met een USB-stick neem je bestanden mee tussen computers.

Bedenk bij een online les welke taak bij welk onderdeel hoort. De camera neemt je beeld op. De microfoon vangt je stem op. Via luidsprekers hoor je de leraar. Het scherm toont de les. Met een headset kun je via één aangesloten apparaat spreken en luisteren.

Een poort is een aansluiting voor een kabel. Je ziet misschien een USB-poort of een koptelefoonaansluiting. Een oplader geeft energie aan de accu. Gebruik de woorden die bij je handeling passen: klik met een muis, tik of veeg op een aanraakscherm en schuif een vinger over een touchpad.

Maak een apparaat makkelijker in gebruik

Een pictogram is een klein plaatje dat voor een app of handeling staat. Met een plaatje van een camera kun je de camera openen. Een plaatje van een luidspreker kan je helpen de volumeknoppen te vinden.

Mensen zien, horen en bewegen op verschillende manieren. Ontwerpers bouwen functies in om te helpen:

• Grotere tekst maakt woorden makkelijker te zien.
• Een schermlezer leest woorden op het scherm voor.
• Ondertiteling toont gesproken woorden als tekst.
• Met spraakbesturing kun je commando’s uitspreken.

Dankzij ondertiteling kun je bijvoorbeeld lezen wat iemand zegt als je het geluid niet kunt horen. Spraakbesturing kan helpen als een toetsenbord gebruiken moeilijk is. Een handige functie kiezen hoort bij het kiezen van de juiste manier om een apparaat te gebruiken.

Een computer heeft informatie nodig om te verwerken. Soms geef je die informatie zelf. Soms verzamelt een apparaat die voor je.

Volg de richting

Invoer is informatie of instructies die een computer binnenkomen. Een invoerapparaat is hardware die daarvoor zorgt. Een toetsenbord stuurt letters en cijfers. Een muis of touchpad stuurt informatie over aanwijzen en klikken. Een aanraakscherm merkt tikken en veegbewegingen op.

Andere invoerapparaten verzamelen andere dingen. Een microfoon neemt geluid op. Een camera neemt afbeeldingen en video op. Een scanner maakt een digitale kopie van een pagina. Een spelcontroller stuurt informatie over ingedrukte knoppen. Invoer kan een stem, afbeelding of positie zijn, maar ook getypte woorden.

Jij doet iets, of een sensor doet iets

Bij handmatige invoer geeft iemand informatie door iets te doen. Typen, klikken, tikken en commando’s uitspreken zijn voorbeelden.

Automatische invoer wordt verzameld zonder dat iemand elke meetwaarde doorgeeft. Een sensor meet iets in zijn omgeving. Een lichtsensor meet hoe licht het is. Een temperatuursensor meet hoe warm of koud het is. Een bewegingssensor merkt beweging op. Geluidssensoren meten hoe hard geluid is en afstandssensoren meten hoe ver iets weg is.

Een camera kan op beide manieren werken. Druk op de fotoknop en je geeft handmatige invoer. Een deurbelcamera kan vanzelf starten als een bewegingssensor een bezoeker opmerkt. Die opname begint met automatische invoer. Vraag hoe de informatie is verzameld en kijk niet alleen naar de naam van het apparaat.

Bewaar meetwaarden door de tijd heen

Een datalogger gebruikt sensoren om op vaste tijden metingen te doen en meetwaarden op te slaan. Je klas kan er een buiten laten liggen en later de meetwaarden bekijken. Niemand hoeft er de hele dag naast te staan.

Stel dat hij elk uur de temperatuur vastlegt van 8:00 uur ’s ochtends tot 2:00 uur ’s middags, ook op die beide tijden. Tel elke meting:

1. De metingen in de ochtend zijn om 8, 9, 10 en 11 uur.
2. Er is een meting om twaalf uur ’s middags.
3. De metingen in de middag zijn om 1 en 2 uur.

Dat zijn zeven metingen. Tussen het begin en het einde zitten zes tussenpozen van een uur. Het aantal tussenpozen is kleiner omdat de logger ook aan het begin een meting doet.

Je kunt de resultaten van een computer zien, horen of voelen. Sommige resultaten laten zelfs een machine bewegen.

Koppel het resultaat aan het onderdeel

Uitvoer is een resultaat dat uit de computer komt nadat die informatie heeft verwerkt. Een uitvoerapparaat is de hardware die het resultaat geeft.

Een beeldscherm toont woorden, afbeeldingen en video. Luidsprekers en koptelefoons spelen geluiden af. Een printer zet woorden en afbeeldingen op papier. Een beamer maakt een grote afbeelding op een muur of bord.

Kies het onderdeel dat past bij wat je nodig hebt. Een printer geeft je een papieren pagina om in te leveren. Met een beamer kan de hele klas één afbeelding zien. Met een koptelefoon kun je luisteren zonder dat het geluid in de ruimte te horen is.

Uitvoer kan iets laten gebeuren

Een motor kan de wielen van een robot laten draaien of een deur openschuiven. Ook dat is uitvoer. Een actuator is een uitvoerapparaat dat iets laat bewegen of gebeuren. Een klein lampje kan laten zien dat een accu wordt opgeladen. Een zoemer kan laten horen dat een magnetron klaar is. De trilling van een telefoon is uitvoer die je voelt.

Een 3D-printer bouwt een echt voorwerp in lagen, vaak met gesmolten plastic. De uitvoer is het voorwerp dat hij bouwt. Een papierprinter en een 3D-printer geven heel verschillende resultaten, maar ze geven allebei uitvoer.

Eén apparaat kan beide taken uitvoeren

Een aanraakscherm merkt je tikken op: dat is invoer. Hetzelfde scherm toont afbeeldingen: dat is uitvoer. Een headset doet ook allebei. De microfoon neemt je stem op en de koptelefoon speelt geluid af.

Aan het geluid alleen kun je de richting niet zien. Een microfoon en een luidspreker werken allebei met geluid. De microfoon brengt het de computer in; de luidspreker geeft het weer. Een camera neemt afbeeldingen op, terwijl een scherm afbeeldingen toont.

Volg een handeling in een spel. Je drukt op de spatiebalk. Het toetsenbord stuurt de toetsdruk naar de computer. Het spel bepaalt wat er moet gebeuren. Het scherm laat een sprong zien en de luidsprekers spelen een geluid af. Eén invoer heeft tot twee soorten uitvoer geleid.

Om een onderdeel in te delen, benoem je wat het op dat moment doet. Gaat de informatie de computer in, of komt er een resultaat uit? Bij een headset maak je de richting duidelijk door de microfoon of de koptelefoon te noemen.

Het lijkt misschien alsof je meteen een resultaat ziet als je op een knop drukt. Daartussen verwerkt de computer de informatie.

Invoer, verwerking, uitvoer

Het invoer-verwerking-uitvoermodel, of invoer-verwerking-uitvoer, helpt je een systeem uit te leggen. Stel drie vragen: Wat gaat erin? Wat gebeurt ermee? Wat komt eruit?

Verwerking betekent dat de invoer wordt bewerkt door een programma te volgen. Een computer kan een antwoord berekenen, twee waarden vergelijken of een afbeelding veranderen. Benoem de handeling, niet alleen de machine die haar uitvoert.

Bij een rekenmachine die 7 en 5 optelt:

1. Invoer: je drukt op 7, +, 5 en =.
2. Verwerking: de rekenmachine telt de twee getallen op.
3. Uitvoer: het scherm toont 12.

De rekenmachine is het hele apparaat. Als je het apparaat zelf de verwerking noemt, mis je de handeling: optellen.

Probeer een ander soort resultaat

Bij een automatische deur begint het met een sensor die iemand in de buurt opmerkt. Het programma controleert de invoer en beslist om te openen. Een motor schuift de deur open. De sensor geeft invoer; controleren en beslissen zijn verwerking; de beweging is uitvoer. Als er een paar seconden geen beweging wordt opgemerkt, geeft het programma de motor opdracht om de deur te sluiten.

Typen verloopt volgens dezelfde drie stappen. Druk op de A-toets terwijl Caps Lock uitstaat. De computer zoekt uit welke toets je hebt ingedrukt en waar de letter hoort. Er verschijnt een kleine “a” op het scherm. Houd Shift ingedrukt terwijl je op de toets drukt om een hoofdletter “A” te krijgen.

Ook voor afdrukken is verwerking nodig. Als je op Afdrukken klikt, geef je invoer. De computer zet je pagina om in instructies voor de printer. De afgedrukte pagina is uitvoer. Als je je stem opneemt, neemt een microfoon geluid op. De computer zet het om in informatie die hij kan opslaan. Als je de opname via een luidspreker afspeelt, krijg je uitvoer.

Het model werkt ook bij eenvoudige hulpmiddelen

Een handpuntenslijper heeft invoer, verwerking en uitvoer. De invoer is een stomp potlood en je draaiende hand. Het mesje snijdt hout weg. De uitvoer is een scherp potlood en slijpsel. Dit hulpmiddel is niet-digitaal: bewegende onderdelen doen het werk. Een digitaal systeem verwerkt informatie als getallen.

Mensen ontwerpen systemen en schrijven hun programma’s. Mensen kiezen ook de invoer en gebruiken de resultaten. Als je 7 + 6 invoert terwijl je 7 + 5 bedoelde, toont een werkende rekenmachine 13. Hij heeft de invoer gevolgd die hij kreeg. Door de invoer te controleren kun je een onverwacht resultaat beter begrijpen.

In een computer voert een kleine chip de instructies van het programma uit. Die chip heet de processor, of CPU. CPU staat voor centrale verwerkingseenheid (central processing unit).

Het werk gebeurt in kleine stappen

De processor zorgt voor de verwerking bij invoer, verwerking en uitvoer. Hij volgt kleine instructies heel snel. Een moderne processor kan elke seconde miljarden eenvoudige stappen uitvoeren. Door die snelheid kan een spel het beeld elke seconde vaak veranderen.

Het werk kan uit verschillende handelingen bestaan:

• Rekenen: punten bij de score van een spel optellen.
• Vergelijken: controleren of een kamer kouder is dan 68 °F (20 °C).
• Een regel volgen: één punt erbij tellen als een speler een munt aanraakt.

Een regel vertelt de processor welke handeling hij moet uitvoeren. De processor voert die uit; hij kiest niet zelf zijn doel.

Denk aan een recept

Stel je een kok voor die een recept volgt. Het recept geeft de instructies, de ingrediënten gaan erin en er komt een maaltijd uit. Dit helpt je om je een programma, invoer en uitvoer voor te stellen. Het werk van de processor lijkt op het uitvoeren van de stappen van het recept.

Mensen noemen de processor soms het “brein” van een computer. Hij doet het rekenwerk, maar hij denkt of begrijpt niet zoals jij. Hij voert geprogrammeerde instructies uit. Als je hem een brein noemt, moet je je niet voorstellen dat hij ideeën of gevoelens heeft.

Ook verborgen computers hebben processors nodig

De computer in een magnetron heeft een processor. Die voert instructies uit voor het bijhouden van de tijd en de besturing. Een smartphone heeft een processor die de apps uitvoert. Een groot scherm zorgt niet voor de verwerking; de chip die het werk doet, kan in een klein apparaat verborgen zitten.

De processor heeft elektriciteit nodig en wordt warm tijdens het werken. Veel desktopcomputers en laptops hebben ventilatoren en ventilatieopeningen om warmte af te voeren. De processor verwerkt informatie, terwijl het geheugen en de opslag die bewaren. Je opgeslagen foto’s worden in de opslag bewaard; de processor gebruikt informatie als een app die foto’s moet bewerken.

Je computer bewaart informatie op twee verschillende manieren. Het geheugen, ook wel RAM genoemd, bewaart wat hij nu gebruikt. De opslag bewaart programma’s en opgeslagen bestanden voor later.

Je bureau en boekenkast

Denk bij het geheugen aan je bureaublad. Daar spreid je het werk uit dat je nu nodig hebt. Denk bij de opslag aan een boekenkast. Daar bewaar je dingen tot je ze weer nodig hebt.

Als je een opgeslagen verhaal opent, kopieert de computer het van de opslag naar het geheugen. De processor leest en verandert de informatie in het geheugen snel. Druk op Opslaan en je wijzigingen worden naar de opslag gekopieerd.

Het geheugen verliest zijn inhoud als de stroom uitvalt. De opslag bewaart opgeslagen bestanden als de stroom uitstaat. Een verhaal op je scherm kan wijzigingen bevatten die nog niet in de opslag terecht zijn gekomen.

Wat blijft bewaard als de accu leeg raakt?

Je schrijft 20 minuten. Na 15 minuten sla je op en daarna schrijf je verder. De app slaat niet opnieuw op voordat de accu leeg raakt.

1. De eerste 15 minuten werk zijn in de opslag terechtgekomen.
2. De laatste wijzigingen stonden alleen in het geheugen.
3. Het verschil is vijf minuten: $20-15=5$.

Als je de laptop weer aanzet, staat het opgeslagen verhaal er nog. De wijzigingen van de laatste vijf minuten zijn verloren. Sommige apps slaan vanzelf op. Door je werk zelf op te slaan weet je zeker dat je wijzigingen bewaard blijven.

Ruimte voor verschillende taken

Het geheugen is meestal kleiner dan de opslag, maar wel sneller. Een laptop kan 8 gigabyte geheugen en 256 gigabyte opslag hebben. Een gigabyte meet een hoeveelheid informatie. Die laptop heeft 32 keer zoveel opslag als geheugen: $256÷8=32$.

Te veel open apps kunnen een apparaat traag maken omdat ze werkgeheugen nodig hebben. Een volle opslag veroorzaakt een ander probleem: er is geen ruimte om nieuwe foto’s of bestanden op te slaan. Mensen zeggen soms dat een telefoon “128 gigabyte geheugen” heeft als ze de opslag bedoelen. Vraag of ze de werkruimte voor nu bedoelen of de opslagruimte voor later.

Opnieuw opstarten maakt het werkgeheugen leeg

Bij opnieuw opstarten gaat het apparaat uit en weer aan. Het geheugen wordt leeggemaakt en programma’s starten opnieuw, wat kan helpen bij een vastgelopen app. Bestanden die al in de opslag staan, worden niet verwijderd. Niet-opgeslagen wijzigingen kunnen verloren gaan, dus sla eerst op als dat kan.

Een bestand is informatie die onder een naam wordt bewaard. Het kan een verhaal, foto, liedje, video, spel of app zijn. Door het in de opslag te bewaren kun je het terughalen: later terugvinden en openen.

Herken het type

Het type van een bestand vertelt je wat voor soort informatie erin staat. Tekstbestanden bevatten woorden, afbeeldingsbestanden bevatten afbeeldingen en geluidsbestanden bevatten geluiden. Videobestanden bevatten bewegende beelden en vaak geluid. Programmabestanden bevatten instructies.

Het einde na een punt is een bestandsextensie. Die geeft meestal een aanwijzing voor het type:

• “mijnverhaal.txt” en “mijnverhaal.docx” zijn tekstdocumenten.
• “strand.jpg” en “strand.png” zijn afbeeldingen.
• “liedje.mp3” is geluid.
• “feest.mp4” is video.

Als je het einde verandert, verandert de inhoud niet. Als je de naam van “kat.jpg” verandert in “kat.mp3”, is het nog steeds een afbeelding. Een muziekapp kan de afbeelding niet als liedje afspelen.

Vergelijk bestandsgroottes

De bestandsgrootte vertelt je hoeveel opslagruimte een bestand gebruikt. Groottes worden gemeten in bytes. Grotere eenheden zijn kilobytes (KB), megabytes (MB) en gigabytes (GB). Eén MB is ongeveer 1.000 KB. Eén GB is ongeveer 1.000 MB.

Een kort verhaal als platte tekst kan maar een paar KB gebruiken. Foto’s en liedjes gebruiken vaak een paar MB. Een minuut video kan tientallen MB of meer gebruiken. Grote spellen kunnen veel GB gebruiken. Dit zijn handige richtlijnen; elk bestand heeft zijn eigen grootte.

Een tablet heeft 600 MB vrij. Elke foto gebruikt ongeveer 3 MB. Deel de vrije ruimte door de grootte van elke foto: $600÷3=200$. Er passen ongeveer 200 foto’s op. Een video van 150 MB gebruikt evenveel ruimte als 50 van die foto’s: $150÷3=50$.

Kies waar je een bestand bewaart

Een harde schijf gebruikt draaiende schijven. Halfgeleideropslag gebruikt chips zonder bewegende onderdelen. De meeste nieuwe laptops, tablets en telefoons hebben halfgeleideropslag ingebouwd.

Een USB-stick neem je makkelijk mee van de ene computer naar de andere. Een geheugenkaart kan foto’s uit een camera bewaren. Cd’s en dvd’s zijn schijfjes die door een laser worden gelezen. Elk opslagapparaat heeft een opslagcapaciteit: de grootste hoeveelheid die erop past. Een volle opslag heeft geen ruimte voor nog een bestand totdat bestanden zijn verplaatst of verwijderd.

Cloudopslag bewaart bestanden op andere computers die servers heten. Je bereikt ze via internet en kunt verschillende apparaten gebruiken. Als je een bestand offline nodig hebt, bewaar dan ook een kopie op je apparaat.

Een computersysteem voert een taak uit doordat de onderdelen samenwerken. Je kunt de informatie volgen via invoer, geheugen, processor, uitvoer en opslag.

Volg een berekening

Open een rekenmachine-app en voer 8 × 3 in:

1. Invoer: je tikt op 8, ×, 3 en =.
2. Geheugen: de informatie waarmee wordt gewerkt, bevat 8, 3 en “vermenigvuldigen”.
3. Processor: die volgt de instructies van de app en berekent 24.
4. Uitvoer: het scherm toont 24.

Het aanraakscherm heeft hier twee taken. Het merkt tikken op voor de invoer en toont het antwoord als uitvoer. De app is software; het scherm, de processor en het geheugen zijn hardware.

Bij een tekening is de beweging van je vinger de invoer. De tekenapp werkt in het geheugen. De processor zet de aanraking om in een gekleurde lijn. Het scherm toont die. Door op te slaan komt de tekening als afbeeldingsbestand in de opslag terecht. Nu een afbeelding tonen en die bewaren voor morgen zijn verschillende taken.

Teken de hoofdroute als Invoer → Verwerking → Uitvoer. Het geheugen helpt om de huidige informatie tijdens de verwerking vast te houden. Zet Opslag naast de verwerking met pijlen in beide richtingen. De ene pijl staat voor opslaan; de andere voor het opnieuw laden van opgeslagen informatie.

Werken met of zonder internet

Online betekent verbonden met internet. Offline betekent niet verbonden. Een rekenmachine of tekenapp kan offline werken. Voor live videobellen en zoeken op internet is een internetverbinding nodig.

Apparaten kunnen informatie naar andere apparaten verzenden en informatie van die apparaten ontvangen. Wat de ene computer verzendt, wordt invoer voor de ontvangende computer. Denk aan een online formulier. Je typt je naam. Je apparaat verzendt die naar een andere computer, die de naam verwerkt en bewaart. Een antwoord zoals “Dank je wel!” komt terug en verschijnt op je scherm.

Twee apparaten delen een gesprek

Je camera en microfoon nemen je gezicht en stem op. Je apparaat verwerkt en verzendt die informatie. Het apparaat van je vriend ontvangt die, toont je gezicht en speelt je stem af. Informatie gaat ook terug in de andere richting, zodat jij je vriend kunt zien en horen.

Alledaagse dingen die met internet verbonden zijn, vormen samen het internet der dingen. Een weersensor in een tuin kan metingen doen en meetwaarden verzenden zonder iets te bewegen. Een slimme lamp kan een commando ontvangen en aangaan zonder het weer te meten. Een slimme deurbel neemt een bezoeker waar, verwerkt informatie en verzendt video naar een telefoon. Deze dingen kunnen sensoren, actuatoren of beide hebben.

Een apparaat gaat langer mee als je er voorzichtig mee omgaat. Goed voor je werk zorgen betekent ook dat je zorgt voor software en opgeslagen bestanden.

Dragen, neerzetten en schoonmaken

Gebruik twee handen om een tablet of dichtgeklapte laptop te dragen. Een tas of hoes helpt het apparaat te beschermen als je het meeneemt. Zet apparaten op een vlakke tafel, uit de buurt van de rand. Als je een laptop optilt aan het open scherm, kan hij beschadigen.

Houd eten en drinken uit de buurt. Kruimels kunnen toetsen laten vastlopen en gemorst drinken kan de onderdelen binnenin beschadigen. Vermijd water, grote hitte en grote kou. Een hete auto of een zonnig raam is geen goede plek om een apparaat achter te laten. Houd de ventilatieopeningen van een laptop vrij zodat warmte kan ontsnappen.

Zet een apparaat uit voordat je het scherm voorzichtig schoonmaakt met een zachte, droge doek. Vraag een volwassene voordat je schoonmaakmiddel gebruikt. Gebruik je vinger of het juiste hulpmiddel voor een aanraakscherm, geen pen of schaar.

Gebruik elektriciteit veilig

Houd je handen droog bij stekkers, kabels en stopcontacten. Houd de stekker zelf vast als je die uit het stopcontact haalt; trekken aan de kabel kan die beschadigen. Leg kabels netjes neer zodat niemand erover struikelt. Gebruik de oplader die bij het apparaat hoort. Als een apparaat erg heet wordt, naar brand ruikt, een opgezwollen batterij of een gebarsten scherm heeft, gebruik het dan niet meer, laat het dicht en vertel het meteen aan een volwassene.

Als je klaar bent, sluit je apps en volg je de afspraken van school over afsluiten of de slaapstand. Zet het apparaat terug op de plek waar het wordt opgeladen, zodat het klaar is voor de volgende persoon.

Bescherm het werk binnenin

Een update kan fouten in software herstellen en beveiligingslekken dichten. Installeer die als een volwassene zegt dat het mag.

Een reservekopie is een tweede kopie van een belangrijk bestand op een andere plek. Je kunt die bewaren in cloudopslag of op een USB-stick. Als je op het apparaat opslaat, wordt je huidige werk bewaard, maar een reservekopie helpt als dat apparaat niet meer werkt.

Mia maakt een reservekopie van haar tekenproject in de cloudopslag. Een week later valt haar tablet in een plas en werkt hij niet meer. Ze kan de reservekopie op een ander apparaat openen. Wijzigingen die ze na het maken van die reservekopie heeft gedaan, staan niet in die kopie. Een reservekopie bewaart alleen de versie die op dat moment is gekopieerd.

Een apparaatvergrendeling gebruikt een wachtwoord of pincode om te voorkomen dat iemand je apparaat zonder toestemming opent. Houd die code voor jezelf in plaats van hem met vrienden te delen. Een vergrendeling helpt bepalen wie toegang heeft; een reservekopie helpt bestanden terug te halen. Ze beschermen je werk op verschillende manieren.

Als er iets misgaat, begin je met goed opletten wat er precies gebeurt. Problemen opsporen en oplossen betekent dat je stap voor stap een probleem zoekt en verhelpt.

Beschrijf wat je merkt

“Hij is kapot” geeft iemand die helpt heel weinig informatie. Probeer eens: “Als ik op Afspelen druk, bewegen de beelden van de video, maar hoor ik geen geluid.” Vertel wat je verwachtte, wat er in plaats daarvan gebeurde en wanneer het begon.

Volg daarna een eenvoudig plan:

1. Vertel precies wat er mis is.
2. Controleer de eenvoudige dingen.
3. Probeer één oplossing.
4. Test of die heeft gewerkt.
5. Vraag hulp als eenvoudige oplossingen niet werken en leg uit wat je hebt geprobeerd.

Wat je het beste kunt controleren, hangt af van het probleem. Kijk of het apparaat stroom krijgt, of de accu is opgeladen, of kabels stevig vastzitten, hoe hoog het volume staat en of het geluid is uitgeschakeld. Controleer de internetverbinding als de taak die nodig heeft.

Los een geluidsprobleem stap voor stap op

Een video wordt zonder geluid afgespeeld. Je controleert het volume en ziet dat het op nul staat. Zet het hoger en speel de video opnieuw af. Hij is nog steeds stil.

Dan merk je dat er een koptelefoon is aangesloten. Het geluid gaat daarnaartoe. Haal de stekker van de koptelefoon eruit en test opnieuw. Nu komt er geluid uit de luidsprekers. Omdat je na elke verandering hebt getest, weet je door welke verandering de luidsprekers geluid geven.

Als je drie instellingen tegelijk verandert, kun je de oorzaak missen. Misschien verander je dan ook iets wat al goed stond. Met één verandering en één test houd je de stappen duidelijk.

Als een app niet meer reageert

Een app die vastloopt, is misschien bezig. Wacht een paar seconden. Blijft hij vastzitten, sluit hem dan en open hem opnieuw. Werkt dat niet, start het apparaat dan opnieuw op. Sla eerst je werk op als dat kan. Bij opnieuw opstarten wordt het geheugen leeggemaakt en starten programma’s opnieuw; niet-opgeslagen wijzigingen kunnen verloren gaan.

Een losse kabel of lege accu is een hardwareprobleem. Een app die vastloopt of vanzelf afsluit, wijst op software. Deze woorden helpen je een verstandige eerste controle te kiezen, al moet iemand die helpt misschien verder zoeken.

Geef iemand die helpt nuttige informatie

Als eenvoudige controles niet werken, vraag dan een volwassene of de computerhulp op school om hulp. Je kunt zeggen: “De tekenapp stopt als ik een penseel kies. Ik heb gewacht, de app opnieuw geopend en weer getest. Hij stopt nog steeds.”

Op een apparaat slaan, veel knoppen indrukken of onbekende bestanden verwijderen kan het probleem erger maken.