Samen boeken lezen: dialogisch voorlezen thuis

Bij dialogisch voorlezen lees je samen een boek en praat je er over en weer over. Je stelt vragen, luistert en bouwt voort op wat je kind zegt. Naarmate het boek vertrouwder wordt, neemt je kind meer van het vertellen over. “Dialogisch” betekent gewoon dat er een dialoog is: een gesprek.

Luister naar het verhaal en praat erover

Door voor te lezen laat je je kind een heel verhaal en de taal van boeken horen. Door over het boek te praten krijgt je kind een beurt om die taal te gebruiken. Je kunt beide tijdens hetzelfde voorleesmoment combineren.

Op een bladzijde met een konijn onder een blad lees je: “Overal om haar heen tikte de regen.” Je kind wijst naar het konijn. Je vraagt: “Waar verstopt ze zich?” Je kind zegt: “Blad.” Jij antwoordt: “Ja, onder een groot blad. Waar verstopt ze zich?” Je kind probeert: “Onder een blad.” Je hebt de interesse van je kind gevolgd en iets meer taal aangereikt om te gebruiken.

Twee hulpmiddelen

PEER benoemt de uitwisseling: Prompt, Evaluate, Expand, Repeat. Nodig uit tot een antwoord, reageer erop, voeg wat taal toe en bied daarna nog een beurt aan. CROWD geeft je vijf manieren om te beginnen: Completion, Recall, Open-ended, Wh- en Distancing. Je ziet elk vraagtype in actie terwijl je de methode leert.

Deze uitwisselingen ontwikkelen de mondelinge taal: nieuwe woorden, vollere zinnen en verhaalbegrip. Door een eerdere gebeurtenis te onthouden of te voorspellen wat hierna gebeurt, leert je kind ook praten over dingen die verder gaan dan de bladzijde voor zich.

Waarom ouders deze aanpak gebruiken

Psycholoog Grover J. (Russ) Whitehurst en collega’s ontwikkelden de methode in de jaren 1980 bij het Stony Brook Reading and Language Project in New York. Het eerste onderzoek verscheen in 1988. Een onderzoeksoverzicht van het What Works Clearinghouse uit 2007 vond positieve effecten op de mondelinge taal van jonge kinderen, zonder duidelijk effect op het horen van afzonderlijke klanken in woorden. In 2018 benadrukte de Education Endowment Foundation in Engeland het belang van samen lezen en ondersteuning voor rijkere gesprekken thuis.

Praten over boeken moet vriendelijk aanvoelen. Als je kind zegt “Lees nou maar gewoon”, lees dan verder. Er zijn andere bladzijden en andere dagen om te praten.

Kies een tijdstip dat op de meeste dagen terug kan komen. Na het ontbijt, voor het slapengaan of na een dutje kan goed werken. Meerdere korte voorleesmomenten in de loop van de week helpen meer dan alles bewaren voor één lang moment.

Zorg dat jullie de bladzijde allebei goed zien

Ga naast elkaar zitten of neem je kind op schoot. Houd het boek zo dat jullie het allebei kunnen zien. Als je een beetje schuin zit, kun je behalve de afbeeldingen ook het gezicht van je kind zien. Laat je kind het boek vasthouden of de bladzijden omslaan.

Zet de televisie uit en leg telefoons uit het zicht. Zo kunnen jullie elkaar gemakkelijker horen en bij het verhaal blijven. Laat je kind meestal het boek kiezen. Misschien wil je kind één afbeelding uitgebreid bekijken, een bladzijde teruggaan of voor het einde stoppen. Volg die interesse.

Geef ruimte voor een antwoord

Tel na een vraag in gedachten langzaam tot vijf. Misschien kijkt je kind aandachtig of zoekt het naar een woord. Houd je aandacht bij je kind terwijl je wacht. Als je je eigen vraag meteen beantwoordt, neem je de beurt van je kind weg.

Stel dat je kind steeds naar een klein slakje op de bladzijde kijkt. Blijf daar en vraag: “Waar gaat de slak naartoe?” Wacht. Als je kind naar een bloem wijst, kun je zeggen: “Naar de bloem.” Het aanwijzen is onderdeel van het gesprek geworden.

Merk op wanneer je beter kunt doorlezen

Een prentenboek met gesprek kan 10 tot 15 minuten duren. Ook vijf fijne minuten tellen mee. Stop terwijl je kind het nog leuk vindt.

Kijk wat er gebeurt nadat je een verteluitnodiging geeft. Als je kind dingen aanwijst, opmerkingen maakt en vragen stelt, laat het zien dat het wil meedoen. Snel bladzijden omslaan, onrustig draaien of steeds heel korte antwoorden geven kan betekenen dat je kind genoeg vragen heeft gehad. Laat de verteluitnodigingen weg en lees voor, of stop voor nu.

Lees een nieuw verhaal grotendeels achter elkaar voor met een paar opmerkingen. Je kind moet het verhaal eerst leren kennen voordat het zich kan herinneren en vertellen wat er gebeurt. Bewaar meer gesprek voor volgende voorleesbeurten.

Andere gezinsleden kunnen ook meedoen. Laat een grootouder, oppas of oudere broer of zus één korte PEER-uitwisseling zien. Zij kunnen hun eigen stem gebruiken en volgen wat je kind interesseert.

Een verteluitnodiging nodigt je kind uit om iets over het boek te zeggen. Het kan een vraag of een verzoek zijn: “Wat draagt het meisje?” of “Vertel eens over deze bladzijde.” Begin bij waar je kind al naar kijkt.

Kies een vraag met ruimte voor woorden

“Is dat een mand?” kan je kind met een knik beantwoorden. “Wat draagt ze?” nodigt uit tot een woord. “Wat doet ze?” nodigt uit tot een werkwoord of een langer antwoord. Eén woord dat je vraag beantwoordt is een goed antwoord; je kunt er meer aan toevoegen als je het uitbreidt.

Vraag één ding en wacht dan. Als je kind na een pauze stil blijft, help het dan met een kleinere beurt. Je kunt twee keuzes bieden, je kind uitnodigen iets aan te wijzen of zelf benoemen wat het is. Probeer later nog een gemakkelijke verteluitnodiging in plaats van dezelfde vraag sneller te stellen.

Laat weten wat klopt

De eerste E in PEER betekent Evaluate, oftewel beoordelen: merk op of het antwoord past en reageer. Het is een vriendelijk antwoord, geen cijfer.

Je wijst naar een mand met appels en vraagt: “Wat draagt ze?” Je kind zegt: “Appels.” Jij zegt: “Ja, je zag de appels in haar mand.” Die concrete reactie laat zien wat je hebt gehoord. Steeds “Goed zo” zeggen na elk antwoord vertelt je kind minder.

Houd een correctie vriendelijk en duidelijk

Op een andere bladzijde noemt je kind een gans een eend. Je kunt zeggen: “Hij lijkt op een eend. Deze vogel is een gans, kijk maar naar zijn lange nek.” Je hebt de bruikbare vergelijking geaccepteerd en de juiste naam gegeven. Als je “Ja, een eend” zegt, blijft de verkeerde naam staan. Een scherpe reactie als “Fout” kan je kind minder bereid maken om het te proberen.

Behoud bij een gedeeltelijk juist antwoord het juiste deel. Als je kind een vlinder een beestje noemt, kun je antwoorden: “Ja, een klein beestje. Het is een vlinder.” Volg daarna de afbeelding of lees verder.

Sommige antwoorden zijn ideeën, geen benamingen

Op “Wat zou jij in een tovertas stoppen?” zijn veel antwoorden mogelijk. Luister met belangstelling: “Een klein bedje voor je pop! Wat zou ze nog meer nodig hebben?” Je reageert op een idee, dus er is niet één antwoord dat je moet verbeteren.

Een zinsuitbreiding behoudt het idee van je kind en voegt een klein stukje taal toe. De tweede E in PEER is Expand: uitbreiden. De R is Repeat: herhalen. Nodig je kind uit om de rijkere taal zelf te proberen.

Bouw één stap verder dan de woorden van je kind

Voeg aan een kort antwoord twee of drie bruikbare woorden toe. Kind: “Laarzen.” Jij: “Felgele regenlaarzen.” Voeg bij een kind dat al zinnen gebruikt een reden, gevoel of ander nieuw idee toe. Kind: “Hij liet zijn laarzen buiten staan.” Jij: “Hij liet zijn modderige laarzen buiten staan zodat de vloer schoon blijft.”

Een lange uitleg geeft je kind te veel om mee te nemen naar de volgende beurt. Blijf dicht bij de betekenis die je kind gaf.

Bekijk een volledige uitwisseling

Op een afbeelding maakt een kind een jas dicht.

1. Verteluitnodiging: “Wat doet ze?”
2. Je kind zegt: “Jas.”
3. Beoordelen: “Ja, ze heeft haar jas.”
4. Uitbreiden: “Ze ritst haar jas dicht.”
5. Herhalen: “Wat doet ze met haar jas?”
6. Je kind zegt: “Dichtritsen.”

Je kunt bij het herhalen dezelfde vraag opnieuw stellen of een kleine uitnodiging geven, zoals “Kun je dichtritsen zeggen?” Houd het luchtig en ga verder als je kind niet wil.

Geef op een natuurlijke manier een goede vorm als voorbeeld

Soms herhaal je de betekenis van wat je kind zegt met de juiste grammatica. Dat heet een correctieve herformulering. Kind: “Het konijn loopte weg.” Jij: “Ja, het konijn liep weg.” Je kind hoort de juiste vorm direct naast het eigen idee. Zo kun je ook een lastig woord duidelijk zeggen, zonder te stoppen om elke klank te verbeteren.

Voeg redenen toe als je kind daaraan toe is

Op een bladzijde met een jongen die een kaars afschermt, vraag je: “Waarom houdt hij zijn hand daar?” Kind: “Wind.” Jij antwoordt: “Ja, de wind kan de kaars uitblazen, dus schermt hij hem af. Waarom schermt hij de kaars af?” Het kind kan proberen: “Zodat hij niet uitwaait.”

Wissel deze uitwisselingen af met voorlezen. Je hoeft er niet op elke bladzijde één te doen.

Een vertrouwd boek helpt je kind al voordat je iets vraagt. Je kind kent de woorden en weet wat er gebeurt. Aanvulvragen en herinneringsvragen gebruiken die vertrouwdheid op verschillende manieren.

Laat een zin onafgemaakt

Bij een aanvulvraag laat je een open plek die je kind kan invullen. Dit werkt goed bij terugkerende zinnen en rijm. In een verzonnen versje voor het slapengaan lees je: “De maan schijnt op het dak. Ik geef je nog een zoen. Straks ga je lekker slapen, maar eerst je ogen …” Pauzeer, kijk naar je kind en laat het “dichtdoen” zeggen.

Lees de zin helemaal voor als het boek nieuw is. Lees bij volgende voorleesbeurten langzamer tegen het einde en laat het laatste woord open. Komt er geen antwoord, geef het dan vriendelijk zelf. Er komt nog een terugkerende zin om het te proberen. Aanvullen past vaak bij een driejarige of een stil kind, omdat het maar een kleine beurt vraagt. Rijm vestigt ook de aandacht op woordklanken.

Vraag naar iets wat je kind al heeft gehoord

Een herinneringsvraag vraagt je kind om zich een gebeurtenis of feit uit het boek te herinneren. Je kunt die tijdens het lezen stellen, aan het einde of wanneer je een vertrouwd boek opnieuw pakt. “Wat vond de beer?” vraagt om een herinnering. “Wat hebben we over schelpen geleerd?” kan in een informatief boek hetzelfde doen.

Lina’s want valt uit haar zak. Een vogel ziet hem liggen en Lina volgt de vogel om hem te vinden. Vraag na een paar keer voorlezen: “Wat gebeurde er met Lina’s want?” Je kind zegt: “Kwijt.” Jij voegt toe: “Hij viel uit haar zak. Wat gebeurde er daarna?” Je kind antwoordt: “Vogel vond hem.” Je kunt je kind helpen “eerst”, “daarna” en “aan het einde” te gebruiken om gebeurtenissen op volgorde te zetten.

Kies hoeveel je kind moet onthouden

Herinneren vraagt je kind om meer te onthouden. Gebruik herinneringsvragen vaak vanaf ongeveer vier jaar en laat je leiden door het boek en je kind. Vraag een jonger kind naar één belangrijke gebeurtenis. Een lange lijst met kleine details is veel moeilijker.

Als een herinneringsvraag met stilte wordt beantwoord, ga dan terug naar de afbeelding, geef een hint of lees het stukje opnieuw. Na een tweede of derde keer voorlezen heeft je kind meer om op terug te vallen. Een alfabetboek heeft misschien geen gebeurtenissen om te onthouden; kies een verteluitnodiging die bij de bladzijden past.

Een afbeelding kan allerlei gesprekken op gang brengen. Je kunt je kind uitnodigen om de hele bladzijde te beschrijven, één ding te benoemen, een handeling uit te leggen of te voorspellen wat er hierna gebeurt.

Open het gesprek

Met een open verteluitnodiging laat je je kind kiezen wat het zegt: “Vertel eens wat hier gebeurt.” Die is vooral nuttig bij een gedetailleerde afbeelding. Als je kind een klein kevertje ziet terwijl jij een grote hond opmerkt, volg dan het kevertje. Het antwoord van je kind geeft je een beginpunt.

Ook een opmerking kan uitnodigen tot praten. “Ik vraag me af waar dat pad naartoe leidt” levert misschien een antwoord op zonder nog een directe vraag. Wissel opmerkingen en vragen af en laat ruimte voor je kind om jou iets te vragen.

Stel een vraag met een vraagwoord

Vragen met een vraagwoord beginnen met wat, waar, wie, wanneer, waarom of hoe. “Wat draagt ze?” kan een naam leren. “Waar is de mand?” nodigt uit tot aandachtig kijken. “Waarom rent ze?” vraagt om een reden.

Beoordeel de hele vraag. “Wie staat er in de deuropening?” is gemakkelijk als de persoon zichtbaar is. “Wie heeft de mand verplaatst terwijl iedereen sliep?” vraagt meer denkwerk. Het eerste woord alleen vertelt je niet hoe moeilijk de vraag is.

Gebruik aanwijzingen

Op een verzonnen afbeelding houdt een meisje een kapotte paraplu vast. Haar mondhoeken hangen naar beneden en de regen druipt uit haar haar.

• Vraag: “Hoe voelt ze zich?” Je kind zegt: “Verdrietig.”
• Vraag daarna: “Waaraan zie je dat?” Je kind wijst naar haar gezicht.
• Breid uit: “Haar mondhoeken hangen naar beneden. Ze ziet er verdrietig uit omdat ze nat wordt.”

Je kind verbindt een gevoel met iets wat het kan zien.

Pauzeer voor een voorspelling op een natuurlijk moment: “Wat denk je dat er hierna gebeurt?” Ontvang een redelijke voorspelling positief, vraag waarom je kind dat denkt en lees daarna verder om het te controleren. Je kind leert aanwijzingen te gebruiken; het hoeft het einde niet vooraf te weten.

Laat vragen meegroeien met het boek

Als je kind de naam van elk voorwerp kent, ga dan verder met handelingen en redenen. Als je bij elke voorleesbeurt dezelfde benoemvraag stelt, heeft je kind weinig nieuws te zeggen. Geef het antwoord ook niet al in je vraag: “Is de natte paraplu nat?” laat niets over om over na te denken.

Houd het verhaal bij een spannende bladzijdeomslag gaande. Je kunt over de verrassing praten nadat jullie er samen van hebben genoten.

Een vraag naar eigen ervaringen verbindt het boek met het leven daarbuiten. Je kind kan zich bijvoorbeeld een uitstapje herinneren, een huisdier vergelijken met een afgebeeld dier of praten over een gevoel dat het deelt met een personage.

Begin met een verband dat je kind kent

Bij een bladzijde over een gezin dat zaadjes plant, kun je vragen: “Wat hebben wij in onze pot geplant?” Je kind zegt: “Bonen.” Jij antwoordt: “Ja, we hebben bonen op de vensterbank geplant. Wat deden we nadat we ze hadden geplant?” Je kind herinnert zich het water geven. Het boek heeft je kind geholpen om te praten over iets wat eerder is gebeurd.

Kies een echte herinnering die jullie delen. De vraag “Wat hebben we in het aquarium gezien?” helpt weinig als je kind daar nooit is geweest. Een herkenbaarder verband is misschien: “Waar heb jij een vis gezien?”

Gebruik rond drie jaar iets wat dichtbij en concreet is: “Jouw beker heeft ook zo’n oor.” Wijs beide aan. Vanaf ongeveer vier jaar zijn kinderen vaak toe aan meer gesprekken over herinneringen en gevoelens. Herinneren en verbanden met eigen ervaringen leggen vragen meer denkwerk dan iets zichtbaars benoemen.

Maak ruimte voor gevoelens

Een boek over bij een nieuwe groep komen kan leiden tot de vraag: “Hoe voelde jij je toen je voor het eerst naar je groep ging?” Luister naar het antwoord. Een kind kan iets zeggen wat je niet had verwacht. Je kunt het teruggeven en je kind uitnodigen meer te vertellen zonder de gevoelens voor je kind uit te leggen.

Je kunt ook vragen naar een keuze: “Wat zou jij meenemen op die reis?” Of iets vertrouwds vergelijken: “Wat is er anders aan onze keuken dan aan deze?” Beide geven je kind een reden om het leven buiten het boek te beschrijven.

Houd de draad van het verhaal vast

Leg persoonlijke verbanden tijdens een pauze of na het einde. Als het gesprek een lang verhaal over gisteren wordt, geniet daar dan even van en keer daarna terug met: “Laten we kijken wat het gezin hierna plant.”

CROWD biedt een keuze aan openingen, geen afvinklijst. In een boek over een verjaardag kun je een vraag met een vraagwoord stellen over de taart, een open uitnodiging geven over de afbeelding van het feest en een persoonlijke vraag stellen over de verjaardag van je kind. Een aanvulvraag past waar een vertrouwde zin kan worden afgemaakt. Je hoeft niet elke keer alle vijf soorten te gebruiken.

Kijk hoe je kind reageert. Een gemakkelijk antwoord nodigt uit tot iets meer denkwerk. Bij aarzeling past misschien een kleinere vraag, aanwijzen of een keuze. Leeftijd helpt je een startpunt te kiezen, maar de woorden en energie van je kind vertellen je wat je daarna kunt doen.

Begin waar je kind kan meedoen

Dit zijn globale richtlijnen. Bij een vertrouwd boek kan een jonger kind misschien meer vertellen; een nieuw boek of een vermoeiende dag kan op elke leeftijd om een eenvoudiger gesprek vragen.

Verwelkom kleine beurten

Voor een kind dat weinig woorden zegt, is aanwijzen een beurt. Vraag bij een bladzijde met twee hoeden: “Welke hoed zou jij dragen?” Je kind wijst. Jij zegt: “De gestreepte hoed.” Je kunt een keuze bieden zoals “Gestreept of met stippen?” en één woord accepteren. Voeg een korte woordgroep toe die je kind kan gebruiken zonder eerst om een volledige zin te vragen.

Als je kind voor zijn leeftijd heel weinig woorden zegt, of als je je zorgen maakt over het praten of begrijpen, vraag de huisarts of een logopedist om advies.

Geef een spraakzaam kind ruimte

Als je kind veel te vertellen heeft, luister dan voordat je iets toevoegt. Kies één idee om uit te breiden of stel een vraag die erop voortbouwt. Als je kind uitlegt hoe een personage uit een doolhof ontsnapte, kun je vragen: “Hoe wist ze welke kant ze op moest?” Je hoeft niet te blijven vragen naar namen die je kind al kent.

Lees op vermoeiende dagen meer voor en stel minder vragen. Eén verteluitnodiging, of geen enkele, kan bij het moment passen. Een boek kan jullie nog steeds samen plezier geven als je kind alleen wil luisteren.

Gebruik een taal die je goed kent

Dialogisch voorlezen werkt in elke taal. Gebruik de taal waarin je gemakkelijk en uitgebreid kunt praten, ook als de school een andere taal gebruikt. Je kunt afbeeldingen in je thuistaal bespreken terwijl de gedrukte woorden in een andere taal zijn. Boeken met twee talen bieden een andere mogelijkheid.

Let in de loop van de weken op langere antwoorden, woorden uit boeken die tijdens het spelen opduiken, vragen die je kind zelf stelt en vertrouwde verhalen die je kind aan jou vertelt. Deze kleine veranderingen laten zien hoe het aandeel van je kind in het gesprek groeit.

Bekijk samen de voorkant voordat je een nieuw boek opent. Lees de titel en ga er met een vinger onderlangs. Vraag waar je kind denkt dat het boek over zou kunnen gaan. De afbeelding en de titel geven aanwijzingen om tijdens het lezen te volgen.

Ontmoet de makers van het boek

De schrijver schreef de woorden. De illustrator maakte de afbeeldingen. Soms doet één persoon beide. Noem hun namen op een natuurlijke manier: “De woorden zijn van Mila de Jong en de afbeeldingen zijn van Bram de Vries.” Ga daarna verder met het boek.

Binnen in het boek staan op de titelpagina de titel en de namen van de makers opnieuw. Op de achterkant staat vaak een korte beschrijving, de flaptekst. Als je die voorleest, kan je kind zich afvragen wat er gaat gebeuren.

Zoek wat de woorden niet vertellen

Stel dat er staat: “Nina liep naar huis.” Op de afbeelding houdt Nina een doorweekte papieren kroon vast en heeft ze tranen op haar gezicht. Je kunt vragen: “Wat valt je op aan Nina?” Je kind kan de tranen aanwijzen. Vraag wat die zouden kunnen betekenen. De afbeelding heeft iets toegevoegd over Nina’s gevoelens wat niet in de woorden stond.

Ook kleine details kunnen een verhaal vertellen. Misschien ziet je kind op elke bladzijde hetzelfde kevertje dat zich verstopt. Laat je kind aanwijzen waar het naartoe is gegaan.

Verken de prenten

Prenten verkennen betekent dat je de afbeeldingen bekijkt voordat je de woorden leest. Jij en je kind praten over wat er lijkt te gebeuren. Het kan een langer nieuw verhaal gemakkelijker te volgen maken. Als je daarna voorleest, vergelijk je jullie voorspellingen met het verhaal.

In een tekstloos prentenboek vertellen de afbeeldingen het hele verhaal. Geef je kind tijd om de bladzijden te bekijken. Vraag: “Wat gebeurt er?” of “Wat zou hij hier kunnen zeggen?” Volg samen de aanwijzingen en help je kind om ideeën onder woorden te brengen.

Laat je kind het boek vasthouden

Laat de voorkant zien en laat je kind de bladzijden één voor één omslaan. Houd het boek rechtop en begin aan de voorkant. Laat, wanneer het natuurlijk uitkomt, zien hoe Nederlandse woorden van links naar rechts en van boven naar beneden lopen. Je kunt dit voordoen terwijl je een korte zin leest; het verhaal hoeft niet te stoppen voor een aparte les.

Een verhaal is gemakkelijker te volgen als je kind opmerkt over wie het gaat, waar het gebeurt en wat er verandert. Praat over deze onderdelen wanneer ze aan bod komen. Eén of twee vragen kunnen tijdens een voorleesmoment genoeg zijn.

Volg een klein probleem

Stel je een verhaal voor over Noor en haar vader in een tuin. Noor wil buiten lunchen, maar haar broodtrommel staat op een hoge plank. Ze pakt een krukje. Papa helpt haar de trommel naar beneden te halen en ze gaan onder de boom zitten.

• De personages zijn Noor en papa.
• De plaats en tijd van het verhaal zijn de tuin tijdens de lunch.
• Het probleem is de trommel waar Noor niet bij kan.
• De gebeurtenissen zijn onder meer het krukje pakken en hulp krijgen.
• Het einde laat zien dat ze buiten eten.

Vraag: “Wat wil Noor?” Je kind zegt: “Lunchen.” Vraag dan: “Wat houdt haar tegen?” Je kind antwoordt: “Trommel te hoog.” Nu heeft je kind haar wens met het probleem verbonden.

Verbind wat er gebeurt met waarom het gebeurt

Oorzaak en gevolg betekent dat het ene ervoor zorgt dat iets anders gebeurt. “Wat gebeurde er daarna?” vraagt naar de volgorde. “Waarom pakte Noor het krukje?” vraagt naar een reden. Je kind zegt misschien: “Omdat ze er niet bij kon.” Je kunt daarop voortbouwen: “Ze moest hoger staan zodat ze bij de trommel kon.”

Woorden zoals “omdat” en “dus” helpen om gebeurtenissen te verbinden. Houd het verband trouw aan het verhaal. Een kind dat de volgende gebeurtenis noemt, heeft de volgorde onthouden; misschien heeft het nog hulp nodig om uit te leggen waarom die gebeurtenis plaatsvond.

Let op gevoelens en wensen

Kijk naar Noor die fronsend omhoog reikt. Vraag: “Hoe voelt ze zich? Waaraan zie je dat?” Luister of je kind een verband legt met haar gezicht, handeling of probleem. Nadat ze de trommel heeft gepakt, kun je vragen hoe haar gevoel verandert. De wensen van personages en wat ze weten, helpen ook hun handelingen te verklaren.

Je kunt een gebeurtenis voorspellen voordat die plaatsvindt: “Wat zou Noor kunnen proberen?” Lees verder om te zien wat er gebeurt. Als er na het omslaan van de bladzijde een grote verrassing komt, geniet dan eerst van dat moment en praat er daarna over.

Vraag aan het einde naar een favoriet stukje of of het einde overeenkwam met de voorspelling van je kind. Je hoeft niet elk verhaal af te sluiten met het zoeken naar een les.

Een informatief boek leert waargebeurde feiten over echte dingen. Het is een soort non-fictie. Fictie vertelt verzonnen verhalen; andere non-fictieboeken kunnen waargebeurde verhalen over echte mensen en gebeurtenissen vertellen. Een kind dat van machines of dieren houdt, zal misschien graag een boek met feiten openen.

Begin met de vraag van je kind

Als je kind vraagt hoe een kikker verandert terwijl hij groeit, zoek dan een bladzijde daarover. Gebruik de inhoudsopgave voorin om een onderdeel te kiezen. Je kunt één bladzijde lezen of één afbeelding bekijken zonder bij het begin te beginnen.

Kies één duidelijke foto of schematische tekening. Lees een kort stukje en praat erover. Volg op een bladzijde met een gebruikelijke levenscyclus van een kikker de afgebeelde veranderingen van eitjes naar kikkervisjes naar kikkers. Leg een nieuw woord uit bij de afbeelding: “Dit zijn kieuwen. Het kikkervisje gebruikt ze om onder water te ademen.” Gebruik het woord opnieuw wanneer je reageert.

Laat de kenmerken je helpen

Een foto of realistische tekening geeft je iets om aan te wijzen. Laat zien hoe een benaming met een afgebeeld onderdeel verbonden is: “Dat lijntje loopt van het woord naar de kieuwen.” Je kunt het kenmerk uitleggen terwijl je het gebruikt om de vraag van je kind te beantwoorden.

Houd het hele onderwerp en de feiten uit elkaar

Het hoofdonderwerp is waar het boek over gaat. In een boek dat over kikkers gaat, is dat bijvoorbeeld de kikker. Belangrijke details zijn belangrijke feiten over dat onderwerp. Vraag: “Wat zijn we te weten gekomen?” Je kind beschrijft misschien een verandering die in de tekening van de levenscyclus te zien is. Help je kind het feit duidelijk te verwoorden.

CROWD werkt hier ook. Vraag naar een naam, nodig uit tot een beschrijving, laat je kind zich een feit herinneren of verbind het met iets wat je kind heeft gezien. Aanvullen past als er een terugkerende zin is.

Vergelijk echte informatie met doen alsof in een verhaal: “De kikker droeg schoenen in dat verhaal. Hoe zien de kikkers op deze foto’s eruit?” Als je kind iets vraagt waarop je geen antwoord weet, zeg dan “Laten we het uitzoeken” en zoek het samen op. Blijf bij een drukke bladzijde eerst bij één afbeelding voordat je naar een andere gaat.

Begin bij de interesses van je kind. Open het boek en bekijk de afbeeldingen, de hoeveelheid tekst en het verhaal of de feiten. Een leeftijdsaanduiding geeft je een startpunt; het plezier van je kind vertelt je meer.

Kies voor het kind dat voor je zit

Probeer voor een driejarige duidelijke afbeeldingen, korte verhalen, vertrouwde routines, flapjes, rijm en terugkerende zinnen. Die bieden gemakkelijke manieren om aan te wijzen en mee te doen. Voeg rond vier jaar grappige verhalen met een duidelijk probleem, gedetailleerde afbeeldingen en eenvoudige informatieve boeken toe. Probeer met vijf en zes jaar langere prentenboeken, meer feiten, gedichten, moppen of een kort hoofdstuk om voor te lezen.

Ook een kind dat begint te lezen heeft er baat bij jou te horen voorlezen. Je kind kan genieten van boeken die moeilijker zijn dan de boeken die het zelf kan lezen en ze ook begrijpen.

Bied verschillende soorten gesprekken aan

Een boek op rijm nodigt uit om een ontbrekend woord in te vullen. Een tekstloos boek nodigt je kind uit zelf te vertellen. Een informatief boek beantwoordt een vraag. Bij een verhaal kun je praten over wat mensen willen en voelen. Zorg gedurende de week voor een mix en laat je kind een deel kiezen.

Voor een kind dat van koken houdt, kun je een kort verhaal over soep maken en een duidelijk informatief boek over eten mee naar huis nemen. Open ze samen. Laat je kind kiezen welk boek jullie eerst lezen. Vertel waarom je elk boek koos: het ene voor het verhaal, het andere om iets te weten te komen.

Vind vertrouwde en nieuwe levens

Wetenschapper Rudine Sims Bishop beschreef boeken als spiegels en vensters. Een spiegel weerspiegelt iets wat je kind herkent: een gezin, taal, plaats of routine zoals die van je kind. Een venster biedt een blik op het leven van iemand anders. Zorg voor beide. Zoek schrijvers en illustratoren uit je gemeenschap en land, onder wie makers met verschillende culturele achtergronden.

Houd de aandacht bij het boek

Gedrukte boeken maken samen praten meestal het gemakkelijkst. In een onderzoek uit 2019 in Pediatrics praatten ouders en peuters bij gedrukte boeken meer over het boek dan bij elektronische boeken, en nam praten over het apparaat bij e-books meer tijd in beslag. Kies bij een e-book een eenvoudige versie, zet extra effecten uit en blijf samen over het verhaal praten.

Een geliefd eenvoudig boek kan nog steeds rijke gesprekken opleveren. Als je overstapt op langere of moeilijkere boeken voordat je kind daarin geïnteresseerd is, kan het gebeuren dat jij al het lezen en praten doet.

“Nog een keer!” is een nuttig verzoek. Als je kind het verhaal kent, kan het meer details opmerken, woorden onthouden en een grotere rol in het vertellen spelen. Vertrouwdheid laat meer ruimte voor de taal.

Verander jouw rol naarmate het boek vertrouwder wordt

Lees de eerste keer vooral voor en geniet van het verhaal. Vraag de volgende paar keer meer over afbeeldingen en handelingen. Laat later vertrouwde zinnen onafgemaakt en vraag naar gebeurtenissen. Lees zelf minder tekst naarmate je kind meer vertelt.

Stel je een boek voor over een muis die een tent maakt.

1. Eerste voorleesbeurt: lees het verhaal en zeg: “Die tent valt steeds om!”
2. Volgende voorleesbeurt: vraag: “Wat gebruikt Muis voor het dak?” Je kind noemt de deken.
3. Later: vraag: “Waardoor bleef de tent staan?” Je kind herinnert zich de stoelen.
4. Als het verhaal heel vertrouwd is: sla de bladzijden om terwijl je kind het verhaal vertelt. Voeg een bruikbaar woord of idee toe als daar ruimte voor is.

Je verandert het gesprek, ook al blijft het boek hetzelfde.

Waarom hetzelfde verhaal helpt

In 2011 onderzochten Jessica Horst en collega’s hoe driejarigen woorden leren. Kinderen die gedurende een week herhaaldelijk dezelfde verhalen hoorden, leerden nieuwe woorden beter dan kinderen die verschillende verhalen met dezelfde nieuwe woorden hoorden. Een vertrouwd verhaal hielp de woorden te onthouden.

Moedig het aan als je kind een boek aan de hand van afbeeldingen of uit het geheugen vertelt: “Je hebt me verteld hoe Muis de tent maakte!” Dit is waardevol leesgedrag. Je kind begrijpt het verhaal en weet hoe boekentaal klinkt; de gedrukte woorden lezen is een aparte vaardigheid.

Houd het ook voor jezelf leuk

Probeer een nieuw stemmetje, laat je kind het verhaal aan een knuffel vertellen of geef een ander soort verteluitnodiging. Een speels verkeerd woord in een vertrouwde zin kan een lachende correctie uitlokken als je kind ervoor in de stemming is. Je kunt het favoriete boek combineren met een informatief boek over hetzelfde onderwerp.

Blijf naast favoriete boeken ook nieuwe boeken lezen. Eén of twee favorieten en minstens één nieuw boek per week is een werkbaar patroon. De nieuwe keuze verdient misschien al snel een eigen “Nog een keer!”

Een openbare bibliotheek kan je kind een wisselende keuze aan boeken bieden. Begin met een bezoek aan de jeugdafdeling en vraag hoe lenen daar werkt.

Vraag hulp bij kiezen en lenen

Openbare bibliotheken lenen boeken gratis uit. Veel bibliotheken bieden kinderen een gratis pas aan, waarbij een ouder hen inschrijft. Kijk op de website van de bibliotheek of vraag aan de balie naar de plaatselijke voorwaarden, zoals een adresbewijs.

Vertel de bibliothecaris over de leeftijd, interesses en thuistaal van je kind. “Mijn kind is vijf en houdt van bouwen. Kunt u ons helpen een verhaal en een boek met feiten te vinden?” is genoeg om te beginnen. Vraag hoe je een boek kunt reserveren dat al is uitgeleend.

Vraag hoe prentenboeken en informatieve boeken in deze bibliotheek zijn ingedeeld. Vraag een bibliothecaris om de plaatsingscodes uit te leggen en te laten zien waar je boeken over dieren vindt; de indeling verschilt per bibliotheek.

Zoek naar voorleesmomenten of versjesmomenten. Je kunt samen met je kind genieten van de stemmetjes, liedjes en pauzes van een voorlezer en een idee dat je opvalt mee naar huis nemen. Veel bibliotheken lenen ook e-books en luisterboeken uit. Een luisterboek kan handig zijn tijdens een autorit; bij een gesprek over een boek maakt een gedeelde bladzijde aanwijzen en praten gemakkelijk.

Maak terugbrengen eenvoudig

Noteer voordat je weggaat de uiterste inleverdatum. Bewaar geleende boeken thuis in één mand of tas zodat je ze kunt vinden. Controleer of je boeken kunt verlengen en welke kosten gelden. Vertel het de bibliotheek als een boek kwijt of beschadigd is.

Laat je kind zien hoe je met schone handen voorzichtig een bladzijde bij de hoek omslaat. Houd eten en drinken uit de buurt. Leg boeken na het lezen terug op hun plek, zodat ze na het inleveren klaar zijn voor een ander gezin.

Geef boeken een plek in het dagelijks leven

Laat je kind bij elk bezoek een paar boeken kiezen en voeg er zelf een paar toe. Een bezoek om de twee weken is één mogelijke routine; kies een ritme dat past bij de uitleentermijnen en je gezin.

Thuis kan je kind boeken zonder hulp pakken als ze op een lage plank of in een kleine mand staan. Zet een paar boeken met de voorkant naar voren en wissel om de paar weken enkele boeken om. Geleende boeken, kringloopwinkels en boekenruil kunnen allemaal helpen. Vraag ook naar plaatselijke programma’s die boeken cadeau doen; bibliotheken, gezondheidsdiensten of goede doelen bieden die soms aan.