Duwen, trekken, hellingen en magneten

Kijk naar de handen van je kind tijdens een vertrouwde handeling. Duwen ze iets weg of trekken ze iets naar zich toe? Met die handelingen kun je duw en trek benoemen.

Voel het verschil

Bij een duw druk je iets van je af. Bij een trek trek je iets naar je toe. Beide zijn krachten. Zeg bijvoorbeeld: “Je duwde de vrachtwagen. Je duw is een kracht.” Je kind kan eerst de korte woorden gebruiken.

Geef je kind een lade die makkelijk beweegt. Laat je kind die opentrekken en daarna dichtduwen. Zeg: “Je trok hem open. Nu duwde je hem dicht.” Kijk naar de handen, want hetzelfde voorwerp kun je op beide manieren gebruiken.

Een wagentje volgt achter je kind als het aan de handgreep trekt. De hand trekt de handgreep naar het kind toe terwijl het loopt. Een kinderwagen gaat vooruit als handen tegen de handgreep duwen. Je kunt met een voorwerp meelopen terwijl je het duwt of trekt.

Ga op zoek naar duwen en trekken

Ga langs een deur, een lade, een speelgoedauto, een wagentje en een schommel. Vraag bij elk voorwerp: “Wat doen je handen?” Laat je kind de handeling proberen voordat je die benoemt.

Teken een paar van jullie vondsten op papier. Maak een stapel voor duwen en een stapel voor trekken. Een lade kan op beide stapels horen. Probeer de twee handelingen nog eens als je kind een plaatje op maar één stapel wil leggen.

Zoek een kracht, ook zonder beweging

Duw samen met je handpalmen tegen een muur. De muur blijft stilstaan, maar jullie duwen nog steeds. Door beweging kun je zien wat een kracht doet; er is geen beweging nodig om te duwen.

Speelgoed dat op een vlakke vloer ligt, heeft een duw of trek nodig om te gaan bewegen. Als het vanzelf lijkt te bewegen, zoek dan samen naar een oorzaak. De wind kan ertegen duwen, of een veer of motor kan het laten bewegen. Op een helling trekt de aarde het naar beneden.

Laat je kind een zacht duwtje en een hardere duw op een lege wasmand voelen. Doe er wat speelgoed in en probeer het opnieuw. Vraag: “Hoe voelen je armen nu?” De volle mand heeft een hardere duw nodig.

Een kracht kan meer doen dan speelgoed in beweging brengen. Gebruik een langzaam rollende bal en wat klei om je kind verschillende veranderingen te laten zien.

Een bal laten rollen en stoppen

Leg een bal op een vlakke vloer. Geef hem een zacht duwtje en kijk hoe hij begint te rollen. Rol hem daarna langzaam naar je kind. Als je kind de bal vangt, duwen de handen tegen de bal en stoppen hem.

Een muur kan ook duwen. Rol de bal naar een muur en kijk hoe hij stopt of terugstuitert. Vraag: “Wat raakte de bal?” De muur duwt ertegen. Een kracht hoeft niet van een persoon te komen.

Snelheid of richting veranderen

Rol de bal opnieuw. Laat je kind tegen de zijkant tikken. De bal gaat een andere kant op doordat het tikje hem opzij duwt. Zeg: “Door jouw duw ging hij een andere kant op.” Met een hardere duw naar voren begint hij sneller te bewegen.

Op een schommel zorgt een duw op het juiste moment ervoor dat de schommel sneller en hoger gaat. Voeten die over de grond slepen, remmen hem af. De grond duwt terug tegen de voeten.

Een bal gaat ook langzamer als hij over de vloer rolt. Wrijving met de vloer en weerstand van de lucht remmen hem af. Je kunt wrijving introduceren als het tegen elkaar wrijven dat dingen kan afremmen. Een bal wordt niet moe. Vergelijk hoe ver hij over een gladde vloer rolt met hoe ver hij over tapijt of gras rolt.

Laat iets wat beweegt iets anders duwen

Zet zes lege plastic flessen bij elkaar om te bowlen. In één spel gooit een langzaam rollende bal 2 flessen om. Een snel rollende bal gooit er 5 om. De bewegende bal duwt tegen de flessen die hij raakt, en vallende flessen kunnen de flessen ernaast raken. Vraag: “Wat raakte deze fles?” Laat je kind nagaan wat er gebeurde.

Voel een vormverandering

Leg een bal klei op tafel. Vraag je kind erop te drukken met een handpalm. De klei wordt platter. Pak daarna de uiteinden vast en trek er zachtjes aan. De klei wordt langer en dunner.

Een natte spons verandert van vorm als je erin knijpt, en er komt water uit. Vraag: “Wat veranderde er toen je kneep?” Je kind wijst misschien voordat het uitleg kan geven. Benoem wat je ziet: “Door jouw duw werd de spons plat.”

Met een hardere duw begint hetzelfde speelgoed sneller te bewegen en komt het verder op dezelfde vloer. Zet een kort autospel klaar zodat je kind het verschil kan zien.

Zorg voor een duidelijke startplek

Kies één speelgoedauto en een recht stuk vloer. Plak een strook plakband op de vloer voor de start. Richt harde duwen van mensen af.

1. Zet de auto achter het plakband. Geef hem een zacht duwtje.
2. Markeer met een plakbriefje waar hij stopt.
3. Zet dezelfde auto terug bij dezelfde lijn.
4. Duw harder in dezelfde richting. Markeer waar hij stopt.

Houd de auto en de vloer hetzelfde. Als de eerste rit over tegels gaat en de volgende over tapijt, verandert ook het oppervlak de rit.

Tel hoe ver de auto kwam

Bij één proef komt de auto met een zacht duwtje 3 vloertegels ver. Met een hardere duw komt hij 8 tegels ver. Tel vanaf het plakband tot elke markering. Acht tegels is verder dan drie.

Om te zien hoeveel verder, tel je verder vanaf 3: “4, 5, 6, 7, 8.” Dat zijn vijf tegels extra. Je kind kan ze aanwijzen terwijl jij telt. Dit zijn de resultaten van één proef; markeer de afstanden die jullie eigen auto bereikt.

Gebruik even grote vloertegels of dezelfde blokken die je tegen elkaar aan legt. Blijf dezelfde eenheid gebruiken. Een stap van een volwassene en een stap van een kind zijn verschillend lang, dus als je ze door elkaar gebruikt, zijn de aantallen lastig te vergelijken.

Kies ook de richting

Zet een doos neer als garage. Vraag: “Welke kant moeten we op duwen?” Zet de auto eerst recht voor de opening en kies dan hoe hard je duwt. Met een harde duw schuin opzij mist de auto de garage nog steeds.

Met een harde duw kan de auto minder ver komen dan met een zacht duwtje als je ook het oppervlak verandert. Dik tapijt remt een auto meer af dan een gladde vloer. Houd dat verschil los van de duwen die je vergelijkt.

Voel een zwaardere lading

Probeer een lege wasmand te duwen en daarna dezelfde mand met speelgoed erin. De volle mand heeft een hardere duw nodig om in beweging te komen. Aan een wagentje met boeken moet je ook harder trekken dan aan hetzelfde wagentje met één teddybeer. Vraag je kind te beschrijven wat de armen voelen.

Maak een helling door één uiteinde van een plank of stuk stevig karton op boeken te leggen. Een helling is een schuin oppervlak. Je kind kan een paar voorwerpen proberen en kijken hoe elk voorwerp beweegt.

Laat de aarde trekken

Leg een bal op de helling en laat hem los. Hij rolt naar beneden zonder dat een hand hem duwt. Zwaartekracht is de kracht waarmee de aarde naar de grond trekt. De helling geeft de bal een schuine weg; de zwaartekracht trekt hem langs die weg naar beneden.

Rollen betekent dat iets al bewegend steeds ronddraait. Een bal rolt en een speelgoedauto beweegt op rollende wielen. Glijden betekent dat iets over een oppervlak beweegt zonder rond te draaien. Een blok kan glijden of op een flauwe helling blijven liggen.

Draai hetzelfde voorwerp

Leg een kartonnen koker op zijn kant en laat hem los. Hij rolt naar beneden. Zet hem op zijn platte uiteinde en probeer het opnieuw. Nu kan hij glijden of blijven staan. De vorm is niet veranderd, maar het deel dat de helling raakt wel.

Probeer een papieren beker op zijn kant. Het ene uiteinde is breder dan het andere, dus rolt hij in een bocht. Geef hem ruimte om te draaien en kijk welke kant hij op gaat.

Voel het oppervlak

Op een gladde plank die een beetje schuin staat, kan een plastic deksel glijden terwijl een rubberen gum blijft liggen. Rubber heeft meer grip op de plank. Zet de plank langzaam hoger om te zien wanneer de gum begint te glijden. Naast de vorm is ook het materiaal belangrijk.

Wielen helpen zware lasten rollen. Een volgeladen wagentje kan rollen, ook al is het zwaar. Vergelijk het trekken van het wagentje met het voortslepen van dezelfde lading in een doos.

Sorteer wat er gebeurde

Leg een bal, auto, houten blok, kartonboekje, koker en gum klaar. Vraag je kind bij elk voorwerp “rollen”, “glijden” of “blijven liggen” te raden. Test ze één voor één en maak dan drie groepen. Maak de helling hoger en test de groep die bleef liggen opnieuw.

Als je kind verwacht dat de grotere bal wint, probeer dan twee ballen van dezelfde soort in verschillende grootten. Ze komen vaak bijna tegelijk beneden aan. Kijk naar de wedstrijd voordat je beslist wat de grootte deed.

Als je de bovenkant van dezelfde helling hoger zet, wordt de helling steiler. Een auto die je bovenaan loslaat, komt op de steilere helling sneller beneden aan. Meestal rolt hij ook verder over de vloer.

Laat los zonder te duwen

Gebruik één auto, één helling en hetzelfde stuk vloer. Markeer een startlijn bovenaan de helling. Houd de auto daar vast en haal je hand weg. Laat de zwaartekracht hem naar beneden trekken.

Als je duwt bij het loslaten, voeg je nog een oorzaak voor zijn snelheid toe. Je kind kan oefenen met alleen de vingers openen voordat jullie hoogten gaan vergelijken.

Probeer twee hoogten

Laat de helling op 1 boek rusten. Bij één proef rolt de auto 4 tegels voorbij het einde van de helling. Markeer die plek. Zet daarna dezelfde helling op 3 boeken en laat de auto vanaf dezelfde lijn los. De auto rolt 9 tegels voorbij het einde.

Tel de extra tegels van de eerste tot de tweede markering. Het zijn er 5 meer. Vraag: “Wat denk je dat er met 2 boeken gebeurt?” Een schatting tussen 4 en 9 tegels past bij deze twee resultaten. Probeer het en markeer wat er gebeurt.

Meet elke rit vanaf het einde van de helling als je de afstand over de vloer vergelijkt. Houd de onderkant van de helling op dezelfde plek terwijl je de hoogte verandert.

Stel één wedstrijdvraag

Gebruik voor twee auto's die naast elkaar racen een brede helling of twee hellingen. Zet ze achter één startlijn en laat ze tegelijk los. Beslis voor de wedstrijd: “Welke komt als eerste beneden aan?” of “Welke rolt het verst over de vloer?” Dit kunnen verschillende winnaars zijn.

Als je een andere auto kiest, veranderen ook de wielen en het gewicht. Stroeve of wiebelende wielen kunnen een auto afremmen. Gebruik dezelfde auto als de vraag over de hoogte gaat.

Verander het oppervlak in een aparte proef

Houd de hoogte gelijk en leg een handdoek over de helling. De stof wrijft tegen de wielen en remt de auto af. Op de vloer remt tapijt hem ook meer af dan gladde tegels of hout.

Probeer een bal met een zacht duwtje een helling op te laten rollen. Hij gaat langzamer, stopt en rolt dan weer naar beneden doordat de zwaartekracht hem naar de grond trekt. Wijs tijdens een wandeling glijbanen, schuine opritten en hellingbanen naast trappen aan. Vraag: “Welke kant zou een bal hier op rollen?”

Kies samen met je kind een doel: “Kunnen we de bal in deze beker laten belanden?” Een knikkerbaan bestaat uit kleine hellingen die samen een baan vormen. Het bouwen geeft je kind een reden om een ontwerp te testen en te veranderen.

Kies eerst veilige onderdelen

Een kind kan stikken in een knikker; knikkers zijn niet voor kinderen onder de 3. Blijf dichtbij, tel ze bij het uitdelen en opruimen en houd ze uit de buurt van jongere kinderen. Als je kind voorwerpen in de mond stopt, gebruik dan een bal die te groot is om in de mond te passen, zoals een tennisbal, op een brede baan en blijf dichtbij.

Gebruik kartonnen kokers, dozen, blokken en plakband. Een volwassene kan een zwembadnoedel in de lengte doorsnijden om een goot te maken. Kies brede banen van dozen voor een grote bal.

Verbind en ondersteun de baan

Begin hoog genoeg voor een helling naar beneden. Laat de verbindingen overlappen, zodat het hogere stuk in of op het lagere stuk rust. Door een opening kan de bal eruit vallen. Geef steunen een brede basis of plak de baan vast aan een stevige doos.

Een helling naar beneden houdt de bal in beweging. Een bewegende bal kan over een vlak stuk of een kort stukje omhoog rollen, maar gaat daarbij langzamer. Als hij daar stopt, zet dat deel dan schuin naar beneden.

Bij een bocht duwt een zijwand de bal een andere richting op. Zonder die wand kan een snelle bal recht van de baan vliegen. Voeg een wand toe of maak de helling voor de bocht lager.

Test, kijk en verander

Ontwerpers bedenken, bouwen, testen en verbeteren dingen. Zo kan dat thuis klinken:

1. Bedenk: “Waar moet de knikker naartoe?”
2. Bouw: Maak een korte baan die naar een papieren beker leidt.
3. Test: Laat de knikker los en kijk naar de hele rit.
4. Verbeter: “Waar ging het mis? Wat kunnen we veranderen?”

Bij één bouwwerk schiet de eerste knikker voorbij de beker. Zet de bovenkant lager om hem af te remmen. Bij de tweede proef stopt hij bij een vlakke verbinding. Zet dat stuk schuin naar beneden. Bij de derde proef valt hij in de beker. Dat kostte 3 proeven en 2 veranderingen.

Verander tussen de proeven steeds één ding. Als je tegelijk de beker verplaatst, de start hoger zet en een koker vervangt, kun je niet zien welke verandering hielp.

Een rit waarbij het doel wordt gemist, laat zien waar je kunt kijken. Vraag je kind de plek aan te wijzen waar het misging. Probeer later een langzame zigzagbaan, een bocht die naar je toe terugkomt of een baan waarbij aan het einde een blok omvalt.

Vraag voordat je een auto loslaat of een voorwerp test: “Wat denk je dat er gaat gebeuren?” Een voorspelling is een idee dat je vóór een proef hebt over wat er gaat gebeuren. Je kind kan het aanwijzen, tekenen of vertellen.

Vraag naar een reden zonder de voorspelling te beoordelen

Als je kind zegt: “De hoge helling wint”, vraag dan: “Waarom denk je dat?” Misschien zegt je kind: “Die is steiler.” Zeg: “Laten we het uitzoeken!” Over een andere uitkomst kun je praten; een verkeerde voorspelling is geen reden om te mopperen.

Kijk daarna terug: “Je dacht dat het blok zou rollen. Wat deed het?” Houd zowel de voorspelling als wat er echt gebeurde duidelijk.

Verander één ding

Bij een eerlijke proef verander je één ding en houd je de andere dingen hetzelfde. Voor een proef met de hoogte van een helling verander je de hoogte. Houd de auto, helling, vloer en startlijn hetzelfde. Laat de auto los zonder te duwen.

Stel je een kleine auto op een hoge helling en een grote vrachtwagen op een lage helling voor. De auto komt verder. Komt dat door de hoogte of door het voertuig? Beide zijn veranderd, dus kun je hun effecten niet van elkaar onderscheiden.

Gebruik dezelfde auto op beide hoogten om iets over de hoogte te ontdekken. Gebruik één helling op één hoogte om voertuigen te vergelijken. Geef elke vraag een eigen proef.

Herhaal en zoek een patroon

De ene rit kan een beetje verschillen van de volgende. Zet de auto terug en probeer elke hoogte een paar keer. Bij één onderzoek ziet het verslag er zo uit:

Bij elke rit op de hoge helling kwam de auto verder dan bij elke rit op de lage helling. Je kunt zeggen: “Toen we de helling hoger maakten, kwam onze auto verder.” De kleine verschillen binnen elke groep verbergen dat duidelijke resultaat niet.

Pas het tempo aan je kind aan

Een jonger kind wil misschien steeds dezelfde bal laten rollen. Doe mee en benoem wat jullie allebei zien. Een ouder kind kan misschien helpen de start klaar te zetten, wachten op het loslaten en zeggen wat er veranderde.

Geef een begin van een zin: “Hij kwam verder omdat ...” Wacht een paar seconden. Als je kind naar de hogere steun wijst, kun je zeggen: “Je zag dat we de helling hoger maakten.”

Een markering op de vloer of een rij stickers helpt je kind ritten te vergelijken nadat het speelgoed is gestopt. Jij kunt schrijven terwijl je kind aanwijst, telt of tekent.

Tel even grote eenheden

Kies dezelfde blokken, even grote vloertegels of herhaalde lengtes van dezelfde schoen. Begin elke meting bij dezelfde lijn en eindig waar het speelgoed stopt. Wijs elke eenheid één keer aan terwijl je hardop telt.

Leg blokken zonder tussenruimte tegen elkaar aan. Als je een lang blok met korte blokken mengt, verandert wat één tel betekent. Houd de eenheid voor beide ritten hetzelfde.

Markeer de plekken waar het speelgoed stopt met plakband of plakbriefjes. Voeg een kleine tekening toe om te laten zien bij welke rit elke markering hoort. Een markering die verder van de gezamenlijke start ligt, laat een langere rit zien.

Maak samen een verslag

Teken een lage helling boven de ene kolom en een hoge helling boven de andere. Voeg voor elke afgelegde tegel één stip of sticker toe. Schrijf het getal naast de stippen als je kind dat interessant vindt. Je kunt de resultaten ook bewaren met een foto van de markeringen op de vloer.

Wijs bij een verslag van 5 tegels en 10 tegels eerst de startlijn aan en daarna elke eindmarkering. Vraag: “Welke rit was verder?” Tel verder van 5 tot 10: “6, 7, 8, 9, 10.” Dat zijn vijf tegels meer.

Vergelijk niet alleen waar het speelgoed eindigde. Speelgoed dat een voorsprong kreeg, kan verder eindigen terwijl het een kortere afstand heeft afgelegd. Breng beide speelgoedvoertuigen vóór een volgende proef terug naar de gezamenlijke lijn.

Geef woorden aan wat je kind opmerkte

Gebruik woorden bij de handeling: “De auto rolde sneller.” “De ruwe stof remde hem af.” Handige paren zijn hoog en laag, dichtbij en ver, glad en hobbelig, snel en langzaam.

Stel één open vraag en wacht: “Wat gebeurde er?” “Waarom denk je dat?” “Wat kunnen we veranderen?” Als je kind zegt: “Hij ging zoef!”, kun je toevoegen: “Hij rolde snel en ver.”

Nodig je kind uit het verslag aan iemand anders te laten zien. Je kind kan naar de hogere kolom met stickers wijzen of de langere rit met een vinger volgen.

Kies een grote magneet die voor jonge kinderen is gemaakt, zoals een grote magneetstaaf in een stevig omhulsel. Een paar voorwerpen zijn genoeg voor een eerste zoektocht met een magneet.

Bereid veilig spelen met magneten voor

Houd kleine magneten en sterke magneetballetjes of -blokjes uit de buurt van kinderen. Ingeslikte magneten, of een magneet en metaal, kunnen elkaar door de darmwand heen aantrekken en ernstig letsel veroorzaken. Controleer omhulsels van speelgoed op scheuren of losse magneten en gooi kapot speelgoed weg. Houd kleine testvoorwerpen goed onder toezicht.

Als je vermoedt dat je kind een magneet of knoopcelbatterij heeft ingeslikt, zoek dan direct medische hulp, ook als je kind zich goed lijkt te voelen. Bel direct de huisarts of huisartsenpost; bel 112 bij een noodgeval; wacht niet op verschijnselen.

Voorspel, test en sorteer

Een magneet kan ijzer en staal aantrekken, oftewel naar zich toe trekken. Materialen die een magneet aantrekt, noemen we magnetisch. Sommige andere metalen, waaronder nikkel, zijn ook magnetisch.

Leg een stalen paperclip, een stalen deksel van een pot, een stalen papierklem, aluminiumfolie, een houten blok, een plastic beker, een sok en een waskrijtje klaar. Vraag vóór elke proef om een voorspelling met ja of nee. Houd de magneetstaaf dichterbij en kijk wat er gebeurt.

Bij deze zoektocht worden de drie stalen voorwerpen aangetrokken. De andere vijf niet. Maak een stapel voor ja en een stapel voor nee. Je kind kan na het testen elke stapel tellen.

Glanzend betekent niet magnetisch

Aluminiumfolie is glanzend metaal, maar de magneet trekt het niet aan. Koper en messing worden ook niet aangetrokken. Vergelijk een stalen conservenblik met een aluminium drankblikje. Beide zijn van metaal, maar de magneet trekt alleen het stalen blik aan.

Hout, plastic, papier, stof, glas, rubber en steen worden niet aangetrokken. Een laagje gekleurd plastic kan wel staal eronder verbergen. Een stalen paperclip met een plastic laagje beweegt nog steeds naar de magneet door het staal aan de binnenkant.

Sommige lepels en koelkastdeuren van roestvrij staal worden aangetrokken; andere niet. Ze zijn van verschillende soorten staal. Test het voorwerp dat je hebt en beschrijf het resultaat: “Deze lepel is niet magnetisch.”

Vergelijk de sterkte door te testen

Een grotere magneet is niet altijd sterker. Vergelijk met dezelfde soort paperclips de hangende kettingen die twee magneten kunnen optillen. Bij één proef tilt een magneetstaaf 5 paperclips op en een grote koelkastmagneet 1. Tel jullie eigen resultaten; alleen de grootte vertelt je niet welke magneet meer kan vasthouden.

Houd een magneetstaaf in de buurt van een stalen paperclip op tafel. Beweeg hem langzaam dichterbij. De paperclip springt over de laatste kleine tussenruimte. Een magneet kan aantrekken zonder aan te raken.

Ga papiervissen vangen

Maak papieren vissen en bevestig aan elke vis een stalen paperclip. Maak een grote speelgoedmagneet stevig vast aan het uiteinde van een vistouwtje aan een korte stok. Laat hem zakken naar een vis in een doos of een getekende vijver.

De magneet trekt de stalen paperclip aan en tilt daarmee de vis op. Een papieren vis zonder paperclip blijft achter. Papier zelf is niet magnetisch. Geef de vissen kleuren of getallen voor een sorteer- of telspel.

Beweeg speelgoed met een verborgen magneet

Teken een weg op een papieren bord. Zet er een papieren auto met een stalen paperclip op. Houd de magneetstaaf eronder en leid de auto over de weg. De aantrekkingskracht werkt door het bord heen en beweegt de paperclip.

Een magneet kan ook door dun karton, stof, plastic en water heen aantrekken. Voor een waterproef doet een volwassene een stalen paperclip in een doorzichtige plastic fles met water en draait de dop dicht. Beweeg de magneetstaaf buiten de fles en stuur de paperclip binnenin rond.

De laag hoeft niet magnetisch te zijn. De magneet trekt de paperclip aan de andere kant ervan aan.

Vergroot de afstand beetje bij beetje

Leg één vel papier tussen een magneet en een hangende paperclip. Voeg steeds één vel toe. Uiteindelijk valt de paperclip omdat de tussenruimte groter is geworden en de aantrekkingskracht te zwak is om die paperclip vast te houden.

De aantrekkingskracht van een magneet wordt zwakker met de afstand. De vallende paperclip laat zien wanneer hij niet langer kan worden vastgehouden; hij geeft niet precies aan waar alle aantrekkingskracht ophoudt.

Probeer twee magneten samen

Breng twee speelgoedmagneten dicht bij elkaar. Als ze elkaar aantrekken, draai er dan één om en probeer het opnieuw. Nu kunnen ze elkaar afstoten. Magnetische treinwagentjes kunnen in de ene richting aan elkaar vastklikken en in de andere richting elkaar wegduwen.

Een magneet is niet plakkerig zoals lijm. Je kunt een paperclip over een tussenruimte zien bewegen of een treinwagentje zien wegbewegen voordat de magneten elkaar aanraken. Een koelkastmagneet houdt een tekening vast door aan de stalen deur te trekken en het papier ertussen te klemmen.