Dag, nacht, zon en maan

Begin met iets wat je kind al kent: wat er thuis gebeurt. Zeg: “We ontbijten in de ochtend.” Gebruik middag voor de tijd na de lunch, avond voor het avondeten en verhaaltjes en nacht voor het donkere deel waarin je gezin meestal slaapt.

Zet je dag op volgorde

Teken vier tot zes momenten: wakker worden, eten, spelen, wassen en naar bed gaan. Hussel de tekeningen door elkaar. Vraag je kind ze op volgorde te leggen en het verhaal te vertellen: “Eerst worden we wakker. Daarna eten we.” Help met de woorden terwijl je kind de plaatjes verplaatst.

Vraag na het laatste plaatje: “Wat gebeurt er nadat we hebben geslapen?” Ga terug naar het eerste plaatje. Ochtend, middag, avond en nacht vormen een patroon dat zich herhaalt. Je kind kan die volgorde gebruiken om te voorspellen wat er daarna komt.

Sorteer activiteiten en praat over allebei

Maak een lichte plek voor de dag en een donkere plek voor de nacht. Geef je kind plaatjes van lunchen, slapen, tandenpoetsen en naar de maan kijken. Lunchen hoort meestal bij de dag en slapen meestal bij de nacht. Tandenpoetsen hoort ertussenin: veel gezinnen doen het 's ochtends en 's avonds. Naar de maan kijken hoort ook bij allebei. We kunnen de maan vaak overdag zien.

Luister naar de reden voor elke keuze. Een ouder die in een ziekenhuis werkt, slaapt misschien overdag. Veel uilen, vleermuizen en nachtvlinders zijn 's nachts actief. Nachtactief betekent 's nachts actief.

Laat de hemel dag en nacht aanwijzen

De daglichtperiode is de tijd waarin de zon boven de horizon staat. De nacht komt als de zon onder de horizon staat en de hemel donker wordt. Zonsopkomst is wanneer de zon aan de horizon verschijnt; zonsondergang is wanneer ze verdwijnt. Het licht vóór zonsopkomst is de ochtendschemering. Het afnemende licht na zonsondergang is de avondschemering.

Bedtijd laat de nacht niet beginnen. In de zomer gaat je kind misschien naar bed terwijl het nog licht is. In de winter kan het voor het avondeten al donker worden. Kijk door het raam en vraag: “Is het buiten nu licht?” Houd het plaatje van de dagelijkse bezigheid en de waarneming van de hemel naast elkaar.

Het woord “dag” kan ook een hele dag en nacht samen betekenen. Als je aftelt tot een verjaardag, maakt “nog drie nachtjes slapen” die betekenis duidelijk. Verbind gisteren met de slaap die net voorbij is en morgen met de volgende slaap: “Morgen gaan we naar oma, nadat je vannacht hebt geslapen.”

Kies één raam en kijk op verschillende momenten van de dag naar buiten. Praat over de hemel, het licht op gebouwen en geluiden van dieren of verkeer. Overdag ziet een heldere hemel er blauw uit; wolken kunnen hem grijs maken. Rond zonsondergang kan de hemel roze of oranje worden. Na de avondschemering vallen lampen in huizen en straten op tegen het donker.

Volg het licht op de grond

De zon lijkt te bewegen van het oosten van de hemel naar het westen. Ze staat 's ochtends laag, rond het midden van de dag het hoogst en voor zonsondergang weer laag. Volg hoe de lichtvlekken door jullie ramen veranderen of bekijk buiten de schaduwen. De zon staat niet altijd om 12 uur 's middags het hoogst; door de zomertijd en je locatie verschilt de tijd op de klok.

Vraag op een bewolkte middag: “Is het donker genoeg om nacht te zijn?” Wolken maken het zonlicht minder fel, maar de zon staat nog steeds boven de wolken. Het is nog steeds dag. Nachten zijn meestal koeler dan middagen, omdat het zonlicht de grond daar niet meer verwarmt.

Waar is de zon 's nachts?

Zeg: “De zon blijft schijnen. Ze verlicht een ander deel van de aarde.” De aarde is een enorme bol. Zonlicht verlicht de helft die naar de zon is gericht. Als ons huis aan de donkere kant ligt, is het dag op plaatsen aan de zonkant. De maan jaagt de zon niet weg.

Een gesprek met iemand ver weg kan dit duidelijk maken. Als het in de zomer 7 uur 's avonds is in New York, is het in Sydney de volgende dag 9 uur 's ochtends. Het ene gezin rondt de avond af terwijl het andere aan de dag begint.

Kijk door het jaar heen

In Amsterdam duurt de tijd van zonsopkomst tot zonsondergang eind juni bijna 17 uur. Eind december is dat ongeveer 8 uur. Dicht bij de evenaar blijft het in Singapore het hele jaar ongeveer 12 uur. In Anchorage in Alaska is het in juni meer dan 19 uur en in december ongeveer 5½ uur. De daglengte verandert daar veel sterker.

Ten zuiden van de evenaar zijn de seizoenen omgekeerd. In Melbourne duurt de daglichtperiode in december bijna 15 uur en in juni ongeveer 9½ uur. Zeg: “Hun langste dagen vallen op een ander moment van het jaar.”

Kijk elke week op dezelfde kloktijd uit het raam. Teken of de hemel licht, schemerig of donker is en zet de datum erbij. Vergelijk meerdere weken. Teken ook wolken, zodat je een regenachtige avond niet verwart met een eerdere zonsondergang. De tijden van zonsopkomst en zonsondergang in een weerapp helpen je het patroon van de daglichtperiode te controleren.

De zon geeft ons daglicht en warmte. Ze is een ster: een enorme bol van heel heet, gloeiend gas. Ze maakt zelf licht en warmte met energie van diep binnenin. Ze brandt niet zoals een houtvuur. Andere sterren staan veel verder weg en daarom lijken ze 's nachts op stipjes.

Grote dingen kunnen klein lijken

De zon is ongeveer 109 keer zo breed als de aarde. Er zouden meer dan een miljoen aardes in passen. Ze staat op ongeveer 150 miljoen kilometer afstand. Bij 100 kilometer per uur zou een denkbeeldige autorit zonder te stoppen ongeveer 170 jaar duren. Een vliegtuig in de verte geeft je kind een eenvoudigere vergelijking: iets groots kan piepklein lijken als het ver weg is.

Zonlicht helpt ons buiten te zien. Planten hebben zonlicht nodig om te groeien, dus helpt het ook om ons van voedsel te voorzien. Zonlicht verwarmt de grond, het water en onze huid. Een boom of gebouw houdt direct zonlicht tegen en maakt schaduw. Vergelijk met je kind een zonnige plek en een schaduwrijke plek dichtbij: “Welke voelt warmer?”

Probeer de ijsblokjeswedstrijd

1. Kies twee gelijke bordjes en twee even grote ijsblokjes.
2. Zet het ene bordje in de zon en het andere tegelijk in de schaduw.
3. Vraag: “Welk ijsblokje denk je dat het eerst smelt?”
4. Kijk ongeveer elke 10 minuten. Teken de ijsblokjes terwijl ze kleiner worden.

Het ijsblokje in de zon smelt in deze eenvoudige proef het eerst, omdat het warmte krijgt van het zonlicht. Houd de grootte van de ijsblokjes, de bordjes en de begintijd gelijk. Zon of schaduw is het verschil dat je wilt onderzoeken. Als het ijsblokje in de zon veel kleiner is aan het begin, kan het daardoor sneller smelten. Je kind kan helpen controleren: “Wat hebben we hetzelfde gehouden?”

Vergelijk donker en licht

Leg een zwart en een wit vel van dezelfde papiersoort ongeveer een halfuur in de zon. Voel er samen aan nadat je de temperatuur hebt gecontroleerd. Donkere kleuren nemen meer zonlicht op en worden warmer dan lichte kleuren. Dit helpt verklaren waarom een licht shirt in felle zon koeler kan aanvoelen.

Controleer glijbanen, gespen, zitjes en bestrating met de rug van je hand voordat je kind ze aanraakt. Zonlicht kan deze oppervlakken zo heet maken dat je je eraan kunt branden. Laat een kind nooit achter in een geparkeerde auto. Gebruik bij felle zon schaduw, hoeden en zonnebrandcrème met factor 30 of hoger. Een koel briesje vertelt je niet hoe heet een metalen glijbaan is geworden.

Leer je kind één duidelijke regel: kijk nooit recht in de zon, ook niet heel even en ook niet met een zonnebril. Zeg: “We kijken naar wat de zon doet.” Wijs je kind op een schaduw of een lichte plek op de vloer terwijl je dat zegt.

Waarom een zonnebril niet genoeg bescherming biedt

Fel zonlicht kan het netvlies beschadigen, het lichtgevoelige laagje achter in het oog. De schade kan levenslang zijn. Het kan zonder pijn gebeuren en een wazige plek kan pas uren later verschijnen. Als het prettig voelt om te kijken, betekent dat niet dat het veilig is.

Een zonnebril vermindert de schittering, maar maakt in de zon kijken niet veilig. Ook je ogen samenknijpen en dunne wolken beschermen je ogen niet genoeg. Verrekijkers, telescopen, camerazoekers en vergrootglazen kunnen zonlicht verzamelen en bundelen en zo ernstig letsel veroorzaken. Houd ze weg bij deze activiteit. Gebruik een vergrootglas in de schaduw voor bladeren of kriebelbeestjes; gebundeld zonlicht kan dingen verbranden.

Oefen met je lichaam

Ga met je rug naar de zon staan en kijk naar beneden. Nodig je kind uit om je na te doen en een schaduw te zoeken. Wijs erop: “Je schaduw loopt van de zon af.” Kijk naar zonlicht op muren en vloeren of naar de kleuren van de zonsondergang, weg van de zon zelf. Gebruik vóór een buitenactiviteit waarbij je naar de hemel kijkt je korte zin en doe steeds hetzelfde voor.

Als je kind in de zon heeft gekeken en klaagt over wazig zicht of een blijvende vlek, neem dan snel contact op met de huisarts of huisartsenpost (Vlaanderen: de huisarts of huisartsenpost voor medische hulp; voor een gesprek kunnen kinderen en jongeren in Vlaanderen terecht bij Awel, 102).

Maak samen een gaatjesbeeld

Een volwassene kan een klein gaatje in een stuk karton maken. Ga met jullie rug naar de zon staan en laat licht door het gaatje vallen op wit papier dat je eronder houdt. Beweeg het papier tot het kleine beeld goed te zien is. Kijk naar het papier, niet door het gaatje. De lichtvlek is een beeld van de zon, geen reden om je naar de zon om te draaien.

Op een gewone dag is het beeld rond. Tijdens een gedeeltelijke zonsverduistering kan het op een sikkel of een cirkel met een hap eruit lijken. De maan bedekt dan vanuit ons gezichtspunt een deel van de zon.

Speciale eclipsbrillen en zonnefilters die je vasthoudt, moeten voldoen aan ISO 12312-2 en kinderen hebben daarbij direct toezicht van een volwassene nodig. Een gewone zonnebril kan ze niet vervangen. Bij een jong kind is toezicht houden gemakkelijker als het naar een geprojecteerd beeld kijkt. Houd camera's en verrekijkers weg bij die opstelling. Bescherm ook de ogen van anderen: houd lichtbundels van zaklampen, lasers en weerkaatst zonlicht uit gezichten.

Zoek een duidelijke schaduw op de grond. Vraag je kind met één arm te zwaaien. Kijk hoe de donkere omtrek ook zwaait. Zeg: “Je lichaam houdt zonlicht tegen. Op deze plek komt minder licht.” Die donkerdere plek is een schaduw.

Zoek de drie onderdelen

Voor een schaduw zijn een lichtbron, iets dat het licht tegenhoudt en een oppervlak nodig. Buiten kunnen dat de zon, je kind en de stoep zijn. Een boom kan zonlicht tegenhouden en zijn schaduw op een muur werpen. Help je kind het voorwerp en zijn donkere vorm aan te wijzen.

De schaduw valt van de zon af. Met de zon achter je kind strekt de schaduw zich voor je kind uit. Blijf zelf naar de grond kijken. De richting van een schaduw kan je vertellen van welke kant het zonlicht komt.

Verander de omtrek

Steek beide armen omhoog. Maak twee oren met je vingers. Houd je hand naast die van je kind zodat de schaduwen samengaan. Vraag: “Wat veranderde er toen je je vingers bewoog?” Noem die buitenste vorm de omtrek.

Een schaduw laat de vorm zien, niet de kleuren van een shirt of de details van een gezicht. Een spiegel of een stille plas geeft een spiegelbeeld, waarin je die details wel kunt zien. Vergelijk een spiegelbeeld en een schaduw met woorden: “In de spiegel zien we je rode mouw. In de schaduw zien we de vorm ervan.”

Volg de schaduw en zoek dan de schaduw op

Als je kind beweegt, houdt het lichaam op een nieuwe plek zonlicht tegen. Daardoor beweegt de schaduw ook. Loop de grote schaduw van een gebouw in en de kleine schaduw is moeilijk te onderscheiden. Hij is samengegaan met de grotere schaduwplek. Stap weer in de zon en kijk hoe hij opnieuw verschijnt.

Met schaduwtikkertje maak je van die samenhang een spel: probeer op elkaars schaduw te stappen. Sta om de beurt stil, zodat ieder kan zien wat er verandert als de ander beweegt.

Let op het weer

Fel zonlicht geeft donkere schaduwen met duidelijke randen. Dunne wolken kunnen ze licht en vaag maken. Dikke bewolking verspreidt het licht over de hemel, zodat je misschien helemaal geen duidelijke schaduw ziet. Duisternis maakt geen schaduw: daarvoor is licht nodig. Een heldere volle maan of een straatlantaarn kan 's nachts een schaduw maken.

Helder glas laat veel licht door en maakt daardoor een vage schaduw of bijna geen schaduw.

Kies een zonnige, vlakke plek uit de buurt van verkeer. De plek moet van de ochtend tot de middag zonnig blijven. Neem gekleurd stoepkrijt en een touwtje mee en maak foto's voordat de regen je markeringen wegspoelt. De vraag is: “Hoe verandert de schaduw terwijl je op dezelfde plek staat?”

Markeer, trek om en kom terug

1. Trek de voeten van je kind om. Zet een streepje om de richting van de tenen aan te geven.
2. Laat je kind rechtop op die markeringen staan, elke keer met het gezicht dezelfde kant op.
3. Trek de schaduw om en schrijf de tijd erbij.
4. Kom rond het midden van de dag en in de middag terug. Gebruik elke keer een andere kleur.

Gebruik een plek waar je kind steeds naar beneden of van de zon af kan kijken. Als de voeten, lichaamshouding en kijkrichting gelijk blijven, zijn de omtrekken gemakkelijker te vergelijken. Als je je kind bij elk bezoek draait, verandert de omtrek ook door de andere stand van het lichaam en niet alleen door de hoek van het zonlicht.

Bekijk het patroon

Ochtendschaduwen zijn lang en wijzen ongeveer naar het westen. Naarmate de zon hoger komt, worden schaduwen korter. Als de zon het hoogst staat, is de schaduw het kortst. Later wordt de schaduw weer langer en wijst hij ongeveer naar het oosten. Terwijl de zon lijkt te bewegen, wijst de schaduw van haar af.

Bij een kind van 100 centimeter in de buurt van Utrecht, op ongeveer 52° noorderbreedte, is een schaduw eind maart of september ongeveer drie uur voordat de zon het hoogst staat ongeveer 210 centimeter lang en wijst die naar het noordwesten. Als de zon het hoogst staat, is de schaduw ongeveer 130 centimeter lang en wijst die naar het noorden. Ongeveer drie uur later is hij weer ongeveer 210 centimeter lang en wijst hij naar het noordoosten.

Gebruik een touwtje of stappen waarbij de hiel steeds tegen de tenen staat om lengtes te vergelijken. Laat dezelfde persoon de stappen zetten. Vraag: “Welke omtrek is langer dan jij? Welke is het kortst?” Laat je kind na twee omtrekken een voorspelling voor later markeren en die daarna met de echte schaduw vergelijken.

Vergelijk seizoenen en plaatsen

Op ongeveer 52° noorderbreedte is de schaduw van hetzelfde kind midden op de dag eind juni ongeveer 55 centimeter en eind december ongeveer 400 centimeter lang. De hogere zomerzon geeft een kortere schaduw.

Schaduwen wijzen midden op de dag naar het noorden op het vasteland van de Verenigde Staten, in Canada en in Europa. Ze wijzen naar het zuiden in Zuid-Australië en Nieuw-Zeeland. Dicht bij de evenaar, onder meer in Hawaï en Noord-Australië, verandert de richting in de loop van het jaar. Een schaduw midden op de dag hoeft niet te verdwijnen en de kortste schaduw hoeft niet om 12 uur op de klok te vallen.

Heb je buiten geen plek om met krijt te tekenen, zet dan een speelgoedfiguurtje en papier vast op een zonnige vensterbank. Markeer op verschillende tijden de punt van de schaduw zonder het speelgoed te verplaatsen. De markeringen leggen een veranderende richting vast zolang er zonlicht door dat raam valt.

De maan is een ronde bol van gesteente, ongeveer een kwart zo breed als de aarde. Ze is onze naaste buur in de ruimte en staat op ongeveer 384.000 kilometer afstand. Een denkbeeldige auto die zonder te stoppen 100 kilometer per uur rijdt, zou er ongeveer 160 dagen over doen om haar te bereiken.

Waar haar licht vandaan komt

De maan maakt zelf geen licht. Zonlicht wordt erop weerkaatst en bereikt onze ogen. Schijn met een zaklamp op een bal om het verschil te laten zien tussen het licht en wat het verlicht. De zon en de sterren maken licht; de maan wordt door de zon verlicht.

Een maansikkel is nog steeds een hele bol. We zien maar een dun deel van de verlichte helft. Soms licht het donkere deel ook zwak op. Dat is aardschijn: zonlicht wordt via de aarde op de maan weerkaatst en komt daarna terug naar ons.

Zoek haar overdag

Zoek naar een bleke maan tijdens een middagwandeling of als je 's ochtends op pad gaat. Rond de eerste halve maan is de middag een goed moment. Rond de tweede halve maan is de ochtend geschikt. Zeg: “De maan kan ook overdag aan onze hemel staan.” Als een kind de maan één keer overdag ziet, kan dat het idee veranderen dat ze er alleen 's nachts is.

Tijdens een autorit lijkt de maan je misschien te volgen. Huizen dichtbij veranderen snel van plek in je blikveld. De maan is zo ver weg dat haar richting tijdens je korte reis maar heel weinig verandert.

Bekijk haar zichtbare kant

De donkergrijze vlekken zijn brede vlaktes van oud, donker lavagesteente. Lichtere gebieden omvatten hooggelegen land en bergen. Inslagkraters zijn ronde kuilen die zijn ontstaan doordat stenen tegen de maan botsten. Mensen zien verschillende afbeeldingen in de vlekken, waaronder een gezicht of een konijn. Vraag je kind een afbeelding te beschrijven en leg daarna uit waaruit de vlekken bestaan.

We zien grotendeels dezelfde kant van de maan, dus blijven vertrouwde vlekken herkenbaar. Er is geen lucht die mensen kunnen inademen en er zijn geen wind en regen zoals op aarde. Astronauten hebben ruimtepakken nodig. Twaalf astronauten liepen er tussen 1969 en 1972; hun voetafdrukken zijn er nog omdat wind en regen ze niet uitwissen.

Een maan vlak bij de horizon kan enorm groot en oranje lijken. Dat ze enorm lijkt, komt door een trucje van onze ogen en hersenen; vergelijkbare foto's laten bijna dezelfde breedte zien. Haar oranje licht is bij de horizon door meer lucht gegaan. Vraag je kind op de kleur te letten zonder de veranderende aanblik te zien als een verandering van de bol van gesteente.

Vraag je kind een vorm van de maan te benoemen met alledaagse woorden: “dun”, “half” of “rond”. Voeg dan maanfase toe, de naam voor de lichte vorm van de maan zoals we die vanaf de aarde zien. De zon verlicht de helft van de maan. Op verschillende dagen zien we een ander deel van die verlichte helft.

Benoem de vormen

De bol is niet gebroken en heeft geen stuk verloren. Wolken kunnen hem verbergen, maar ze maken de regelmatige maanfasen niet. De schaduw van de aarde veroorzaakt een maansverduistering. Dat is iets anders en kan alleen bij volle maan gebeuren.

Zet de vormen op volgorde

Begin bij nieuwe maan. Het lichte deel groeit via sikkel, halve en bolle maan naar volle maan. Daarna krimpt het via bolle en halve maan en sikkel weer naar nieuwe maan. Wassend betekent dat het lichte deel groeit; afnemend betekent dat het krimpt.

De hele cyclus duurt ongeveer 29½ dag. De eerste halve maan komt ongeveer een week na nieuwe maan. Volle maan volgt ongeveer een week later; de tweede halve maan komt ongeveer een week daarna. Sterrenkundigen noemen de halve manen het eerste kwartier en het laatste kwartier. Die namen geven aan waar we in de cyclus zijn. Ze betekenen niet dat we een kwartcirkel van licht zien.

Laat een verlichte helft zien

Verlicht in een schemerige kamer met een zaklamp één kant van een lichte bal. Houd de bal en de lamp stil. Verplaats samen je kijkpunt rond de bal zonder de lichtbundel tegen te houden. Vanaf de ene plek zie je een dun verlicht sikkeltje, vanaf een andere de helft van de zichtbare kant en vanaf vlak bij de zaklamp een volledig lichte kant. De bal houdt dezelfde vorm terwijl de hoeveelheid licht oppervlak die je ziet, verandert.

Knip cirkels uit papier en kleur de lichte vormen in. Maak een groeiende rij en een krimpende rij. Vraag: “Wat komt er na deze groeiende halve maan?” Er volgt een vollere, bolle vorm.

Vanuit het noorden lijkt een wassende maan meestal rechts verlicht en een afnemende maan links. In Zuid-Australië en Nieuw-Zeeland is het andersom. Een maansikkel dicht bij de evenaar kan op een kom lijken. Vergelijk tekeningen over meerdere dagen om groeien van krimpen te onderscheiden. Af en toe heeft een kalendermaand twee volle manen; de tweede wordt vaak een “blauwe maan” genoemd, maar hoeft er niet blauw uit te zien.

Maak een dagboek met ongeveer 30 vakjes met een datum. Teken telkens als jullie kijken een cirkel in het vakje en laat je kind het lichte deel inkleuren dat het ziet. Zet de tijd erbij. Teken een wolk als wolken het zicht belemmeren; laat het vakje leeg als jullie niet hebben gekeken. Een leeg vakje en een onzichtbare nieuwe maan zijn verschillende waarnemingen.

Begin met een avondsikkel

Gebruik een maanfasekalender, NASA of het US Naval Observatory om een datum van nieuwe maan te vinden. Begin een dag of twee later. Kijk laag in het westen nadat de zon helemaal is ondergegaan. De eerste dunne groeiende sikkel is er vaak vroeg genoeg voor de bedtijd van een jong kind.

Kijk om de twee of drie heldere dagen. Vergelijk elke nieuwe tekening met de vorige: “Is er vandaag meer licht?” Een dikkere sikkel leidt naar een halve maan. Probeer rond die eerste halve maan ook eens 's middags te kijken. De volle maan komt rond zonsondergang op in het oosten.

Kijk soms in de ochtend

Na volle maan komt de maan van dag tot dag later op, gemiddeld ongeveer 50 minuten later. De krimpende maan komt misschien pas na bedtijd op. Probeer in plaats daarvan 's ochtends te kijken. Rond de laatste halve maan is de ochtend bijzonder geschikt. De laatste dunne sikkel verschijnt voor zonsopkomst laag in het oosten.

Zorg dat je kind bij het kijken overdag of vroeg in de ochtend niet naar de zon kijkt. Als je de maan rond bedtijd niet ziet, betekent dat niet dat ze verdwenen is. Ze kan onder de horizon, achter wolken of in een ander deel van de hemel zijn.

Bekijk een voorbeeldmaand

Geteld vanaf nieuwe maan kan een dagboek een dunne sikkel laten zien op dag 2, een dikkere sikkel op dag 4, een halve maan rond dag 7 en een bolle maan rond dag 11. Volle maan komt rond dag 15. Op dag 22 is 's ochtends een krimpende halve maan te zien; rond dag 26 volgt een dunne krimpende sikkel. Rond dag 29 of 30 begint met nieuwe maan een nieuwe cyclus. De precieze datums van de maanfasen verschillen, dus gebruik je kalender om elk kijkmoment te plannen.

In Nederland lijkt de groeiende maan gewoonlijk rechts verlicht en de krimpende links als je haar rechtop bekijkt. In Zuid-Australië en Nieuw-Zeeland is het beeld omgekeerd. Teken wat je echt ziet, ook als de sikkel schuin staat.

Doe en controleer een voorspelling

Vraag na meerdere groeiende vormen: “Hoe zou ze er over drie dagen uit kunnen zien?” Zet de voorspelling van je kind met potlood in een vakje voor later. Teken er later de waargenomen vorm naast. Als wolken het zicht belemmeren, teken je een wolk en probeer je het op een heldere dag opnieuw.

Leg aan het eind de tekeningen naast elkaar. Zoek het groeiende deel, de volle maan en het krimpende deel. Als de ochtenden te druk waren, bewaar dan de eerste twee weken en bekijk de krimpende vormen in een andere maand.

Begin op een heldere avond op een comfortabele plek waar je samen kunt zitten. Je kunt beginnen met even naar één heldere ster te kijken. Vraag: “Lijkt die op een stip of op een tekening met punten?” Echte sterren lijken lichtpuntjes. De vorm met punten op papier is een manier waarop mensen ze tekenen.

Wat is een ster?

Een ster is een enorme bol van heet, gloeiend gas die zelf licht maakt. De zon is een ster, de ster die het dichtst bij staat. Andere sterren lijken piepklein omdat ze zo ver weg staan. Het licht van de ster die daarna het dichtst bij staat, doet er meer dan vier jaar over om ons te bereiken.

Sterren verschillen in grootte, helderheid en kleur. Sommige lijken blauwachtig wit; andere lijken geel, oranje of roodachtig. Hun licht gaat door bewegende lucht boven ons, die het een beetje afbuigt en laat lijken alsof het flikkert. Dat is flonkeren.

Waarom we 's nachts meer zien

Sterren zijn er overdag ook. Zonlicht maakt de hemel zo helder dat we hun zwakke licht niet kunnen zien. Kijk ter vergelijking hoe het licht van een zaklamp in een donkere kamer gemakkelijk te zien is, maar in helder daglicht moeilijk te onderscheiden. De zaklamp ging niet uit toen de omgeving lichter werd.

Straatlantaarns en lampen van gebouwen maken ook de nachtelijke hemel lichter. Deze lichtvervuiling verbergt zwakke sterren. Onder een donkere hemel op het platteland kun je er een paar duizend tegelijk zien; in een fel verlichte stad misschien maar een paar dozijn. Een bewolkte hemel belemmert het zicht op een andere manier.

Geef je ogen de tijd

Kies de donkerste plek die gemakkelijk te bereiken is, zoals een achtertuin met de lampen uit. Neem een deken en warme kleding mee. Berg heldere schermen op. Je ogen hebben ongeveer 20 minuten nodig om aan het donker te wennen, dus worden er meer sterren zichtbaar terwijl je wacht. Een zwakke zaklamp met een rood omhulsel helpt je de grond te zien terwijl de omgeving donker blijft.

De winter kan handig zijn omdat het dan eerder donker wordt. In de zomer biedt een kampeeruitje of een speciale keer later naar bed gaan misschien een kans om te kijken. Laat het comfort van je kind bepalen hoe lang jullie buiten blijven.

Let op bewegende lichtjes

Vliegtuigen kunnen knipperende gekleurde lichten laten zien. Satellieten lijken vaak ononderbroken lichtpuntjes die langs de hemel bewegen. Een snelle lichtstreep, een meteoor of “vallende ster”, ontstaat door een klein stukje steen of stof uit de ruimte dat oplicht als het de lucht in komt. Het is geen ster die uit de hemel valt.

Als je kind zegt: “De sterren zijn tevoorschijn gekomen”, kun je antwoorden: “Nu is de hemel donker genoeg om ze te zien.” Stel voor om na een paar rustige minuten nog eens te kijken en vraag of er zwakkere puntjes zichtbaar zijn geworden.

Zoek een paar heldere sterren die samen een afbeelding lijken te vormen. Mensen zien al duizenden jaren afbeeldingen in de hemel. Hun namen en verhalen helpen ons dezelfde patronen terug te vinden. De lijnen zijn denkbeeldig; er lopen geen lichtgevende lijnen tussen de sterren.

Zoek een vertrouwde vorm

Het Steelpannetje heeft zeven heldere sterren, zoals een pan met een lange steel. Het maakt deel uit van het grotere sterrenbeeld Grote Beer. Kijk in Nederland naar het noorden van de hemel; op lenteavonden staat het hoog.

Zoek op avonden van ongeveer december tot maart naar Orion. Drie heldere sterren in een kort rijtje vormen de Gordel van Orion. Vier heldere sterren op de hoeken vormen een grotere rechthoek eromheen. Betelgeuze ziet er roodachtig uit en Rigel blauwachtig wit. Vanuit Australië of Nieuw-Zeeland staat Orion ondersteboven vergeleken met het uitzicht vanuit het noorden.

Het Zuiderkruis heeft vier heldere sterren in de vorm van een klein kruis of een vlieger. Het is een bekend beeld aan de zuidelijke hemel, onder meer in Australië en Nieuw-Zeeland, maar vanuit Nederland is het niet te zien. Waar je op aarde staat, verandert welke hemel je kunt zien.

Een patroon bestaat uit veel sterren

Een sterrenbeeld is een benoemd gebied aan de hemel, vaak verbonden met een denkbeeldige afbeelding van sterren. Sterrenkundigen gebruiken 88 officiële gebieden die samen de hele hemel bedekken. Sterren in een afbeelding kunnen dicht bij elkaar lijken te staan terwijl ze zich op heel verschillende afstanden van ons bevinden. De afbeelding is niet één enorme ster.

De Plejaden zijn een klein groepje sterren dat er wazig uit kan zien. Op veel avonden van ongeveer november tot maart zijn ze gemakkelijk te vinden. Namen zijn onder meer de Zeven Zusters in Oudgriekse verhalen, Subaru in Japan en Matariki bij de Māori in Nieuw-Zeeland. Verschillende gemeenschappen hebben hun eigen verhalen en gebruiken rond hetzelfde groepje sterren.

Vertel en bedenk verhalen

Vertel bij een verhaal van wie het is: “De oude Grieken vertelden een verhaal over een jager die Orion heette.” Kies boeken en verhalen uit de cultuur waarvan je het verhaal vertelt. Mensen hebben de sterren ook gebruikt om richtingen te vinden en veranderingen van de seizoenen op te merken.

Maak daarna je eigen afbeelding van de hemel. Teken witte stippen op donker papier en vraag je kind er een paar tot een vorm te verbinden. Een gebogen lijn kan een vlieger of een vogel worden. Vraag: “Welk verhaal zou bij jouw afbeelding passen?” De naam die je kind bedenkt, kan naast de bestaande namen staan die je in een hemelgids vindt.

Kies een heldere avond met weinig maanlicht om zwakkere sterren te vinden. Een heldere volle maan maakt ze onzichtbaar. Je maan-dagboek kan je helpen een donkerdere avond te kiezen om sterrenpatronen te zoeken.