Woordenschat: nieuwe woorden leren en betekenissen ontdekken

Je gaat leren over de bakker. Je kent misschien al „het brood”. Welke woorden passen er nog meer bij? Je verzamelt ze rond één onderwerp: een thema.

Begin met wat je kent

Denk aan een bezoek aan de bakker. Wat zie je daar? Wat ruik je? Wat doet de bakker? Zeg je woorden hardop. Schrijf ze daarna op een lijst. Zo begin je met woorden die al in je hoofd zitten.

Bij de bakker passen „de oven”, „het deeg” en „het meel”. Dat zijn namen van dingen. Je kunt ook „kneden” en „bakken” opschrijven. Die vertellen wat iemand doet. Met „vers” en „krokant” vertel je hoe iets is.

Verzamel alle drie. Met alleen namen kun je dingen aanwijzen. Met de andere woorden vertel je ook wat er gebeurt. „De bakker bakt krokant brood” vertelt al heel wat.

Nieuwe woorden erbij

Kijk in een boek of op een plaatje over je thema. Misschien zie je handen in een grote klomp deeg. Iemand vertelt dat dit „kneden” heet. Dat betekent: deeg met je handen duwen en vouwen. Schrijf het woord bij het plaatje of maak zelf een tekening.

Bij een naam leer je meteen „de” of „het”. Je schrijft dus „de oven” en „het deeg”. Als je later een zin maakt, weet je welk woordje erbij hoort.

Zo groeit een lijst bij „het bos”:

1. Je kent „de boom”, „het blad” en „de eekhoorn”.
2. In een boek zie je „de paddenstoel” en „het mos”.
3. Je hoort dat bladeren kunnen „ritselen”.
4. Je tekent mos op een boom en schrijft de nieuwe woorden erbij.

Past het bij je thema?

Een woordenlijst is geen wedstrijd om de meeste woorden. Je wilt woorden die je onderwerp duidelijk maken. Bedenk bij elk woord waarom het erbij hoort.

„De fiets” past bijvoorbeeld bij de bakker als die brood rondbrengt. Dan kun je dat erbij vertellen. Zonder zo'n verband kies je eerst woorden over brood en bakken. Zet de woorden die bij elkaar horen later in een woordweb. Daar zie je hun verbanden met lijnen.

Je kunt een woord mooi nazeggen en toch de betekenis missen. Een woord leren vraagt meer. Je wilt het herkennen, uitleggen, goed zeggen en zelf gebruiken.

Leer het woord met meer dan je ogen

Neem „ritselen”. Luister eerst hoe iemand het zegt. Zeg het daarna zelf hardop. Kijk ook naar de letters. Zo verbind je de klank met het geschreven woord.

Vertel dan wat het betekent: een zacht, droog geluid maken. Denk aan papier of droge bladeren. Teken bijvoorbeeld voeten tussen de bladeren. Je tekening hoeft niet mooi te zijn. Ze moet je aan het woord laten denken.

Maak nu een eigen zin: „Het papier ritselt in mijn tas.” Daarin gebeurt iets wat bij „ritselen” hoort.

Leg uit met andere woorden

Bij een uitleg gebruik je woorden die je al begrijpt. „Kneden is dat je kneedt” helpt niet. Je zegt bijna hetzelfde woord opnieuw. „Kneden is deeg duwen en vouwen met je handen” laat zien wat je doet.

Een zin kan ook laten zien of je een woord begrijpt. Vergelijk deze zinnen:

De tweede zin laat meer van de betekenis zien. Bedenk dus iets dat echt bij jouw nieuwe woord hoort.

Oefen op verschillende dagen

Een woord blijft beter hangen als je het vaker gebruikt. Lees vandaag je uitleg. Vertel morgen iets met het woord. Schrijf het later nog eens in een andere zin.

Je kunt een woordkaartje maken. Zet voorop het woord, met „de” of „het” als dat erbij hoort. Zet achterop de uitleg, een tekening en een zin. Kijk naar de voorkant en probeer de uitleg te vertellen. Draai het kaartje daarna om.

Klinkt een woord bekend? Probeer het zonder te kijken uit te leggen. Lukt dat nog niet, lees dan de achterkant. Gebruik het woord daarna opnieuw. Je hoeft niet alles na één keer te onthouden.

„Omcirkel”, „vergelijk” en „leg uit” kom je vaak op school tegen. Deze woorden horen bij schooltaal. Ze helpen je begrijpen wat je moet doen.

Lees het opdrachtwoord

Het opdrachtwoord vertelt welke handeling nodig is. Lees dat eerst. Zoek daarna uit waarover de opdracht gaat.

Neem: „Omcirkel het woord dat niet past: appel, peer, stoel, banaan.” Eerst lees je „omcirkel”. Je moet dus een rondje tekenen. Daarna bekijk je de woorden. Appel, peer en banaan zijn fruit. Een stoel is dat niet. Je tekent een rondje om „stoel”. Alleen het woord opschrijven voert de opdracht nog niet uit.

Noemen of uitleggen?

Bij „noem” geef je het gevraagde antwoord. „Noem twee dieren uit het bos.” Je kunt antwoorden: „De eekhoorn en het hert.”

Bij „leg uit” vertel je ook hoe of waarom. „Leg uit waarom een eekhoorn nootjes verstopt.” Dan antwoord je: „Hij verstopt nootjes, zodat hij in de winter eten heeft.” Alleen „nootjes” zeggen legt dat niet uit.

Woorden bij een vak

Vaktaal hoort bij een vak of beroep. In een les over getallen kom je „optellen” en „de helft” tegen. Bij planten leer je „de stengel” en „kiemen”. Bij de bakker horen „het deeg” en „de oven”. Bewaar de uitleg bij het onderwerp waar je over leert.

Soms heeft een bekend woord in de les een andere betekenis. Je kent „de wortel” als iets om te eten. Een plant heeft ook een wortel. Dat deel zit in de grond en neemt water op. De les vertelt welke betekenis je nodig hebt.

Begrijp je een opdrachtwoord niet? Bekijk het voorbeeld bij de opdracht. Je kunt ook vragen: „Wat moet ik doen bij ‘vergelijk’?” Noem het woord, dan kan iemand je precies helpen.

Je hebt woorden verzameld over een onderwerp. In een woordweb laat je met lijnen zien hoe ze bij elkaar horen. Vaak staat het thema in het midden.

Bouw je web op

Neem een leeg vel. Schrijf „de winter” in het midden. Zet de woorden die je al kent eromheen. Je denkt aan „de muts”, „de sneeuw”, „schaatsen” en „de sjaal”. Trek lijnen die laten zien welke woorden bij elkaar horen.

Je kunt groepjes maken als dat je helpt. Bij „de winter” kun je deze takken tekenen:

• Kleding: de muts, de sjaal, de wanten.
• Weer: de sneeuw, het ijs, de kou.
• Wat je doet: schaatsen, sleeën, een sneeuwpop maken.

Verbind de groepsnamen met het thema. Verbind de woorden met hun groep. Nu zie je snel waar je een nieuw woord kunt zetten.

Een web hoeft geen groepjes met namen te hebben. Je kunt ook losse woorden verbinden. Je moet wel kunnen vertellen waarom de lijn daar staat. „De sneeuw” en „sleeën” passen bijvoorbeeld bij elkaar. Je slee glijdt over de sneeuw.

Eén woord kan op meer plekken passen

Misschien zet jij „de sneeuw” bij „weer”. Iemand anders zet het bij „spelen”. Beide kunnen goed zijn. Je kiest de plek die je kunt uitleggen. Een woordweb heeft dus niet maar één goede vorm.

Zet woorden die bij elkaar horen dicht bij elkaar. Dat helpt bij het onthouden. Denk je aan een muts, dan schieten de sjaal en de wanten je makkelijker te binnen.

Kun je een woord nog niet schrijven? Maak een kleine tekening. Teken bijvoorbeeld wanten aan de tak „kleding”. Je kunt het woord er later bij schrijven.

Je web groeit mee

Voor het lezen maak je zichtbaar wat je al weet. Tijdens het lezen schrijf je nieuwe woorden erbij. Zo hoef je niet steeds opnieuw te beginnen.

Je kunt het web ook gebruiken om iets te vertellen. Kies eerst een tak. Vertel bijvoorbeeld over winterkleding. Ga daarna naar de tak „weer”. De lijnen helpen je de woorden terug te vinden.

Woorden alleen rond het midden zetten laat hun verbanden nog niet zien. Kijk dus naar je lijnen. Kun je vertellen waarom de verbonden woorden bij elkaar horen?

Een appel, een peer en een banaan zijn verschillend. Toch horen ze bij elkaar. Je noemt ze allemaal „fruit”. Zo'n woord voor de hele groep heet een verzamelwoord, of verzamelnaam.

Test met „is een soort”

Je wilt „hamer”, „zaag” en „tang” bij elkaar zetten. Wat hebben ze gemeen? Je gebruikt ze om iets te maken. Het verzamelwoord is „gereedschap”.

Test elk woord in deze zin: „Een … is een soort …”. Je krijgt: „Een hamer is een soort gereedschap.” Dat klopt. Ook de zaag en de tang passen.

De volgorde is belangrijk. „Fruit is een soort appel” klopt niet. „Fruit” is juist het woord voor de grote groep. „Appel” noemt één soort binnen die groep.

Van een kleine groep naar een grotere

Soms kun je meer stappen maken. Een mus is een vogel. Een vogel is een dier. Een mus hoort dus ook bij de dieren.

Elk woord vertelt iets anders. „Dier” kan over een mus, hond of vis gaan. „Vogel” vertelt al meer. „Mus” vertelt nog preciezer welk dier je bedoelt. Kies in een verhaal het woord dat past bij wat je weet.

Voor „tulp”, „roos” en „madelief” is „bloemen” een goede groepsnaam. „Dingen” is ook heel breed, maar zegt weinig. Met „bloemen” ziet iemand meteen wat ze gemeen hebben.

Een deel is geen soort

Een wiel hoort bij een fiets. Toch is een wiel geen soort fiets. Je kunt er niet op wegfietsen zoals op een hele fiets. Het wiel is een deel ervan.

Vergelijk de verbanden:

In een woordweb kun je beide verbanden tekenen. Maar bij een groep met soorten moet de zin „is een soort” kloppen.

Gebruik de groep in je uitleg

Een verzamelwoord helpt je ook een nieuw woord uit te leggen. Je noemt eerst de groep. Daarna vertel je wat bijzonder is. „Een vork is bestek waarmee je eten prikt.” Je weet nu bij welke groep een vork hoort en wat je ermee doet.

„De film begint” en „De film start” vertellen hier hetzelfde. „Beginnen” en „starten” zijn synoniemen. Dat zijn woorden met dezelfde of bijna dezelfde betekenis.

Probeer het andere woord in de zin

Met de vervangtest onderzoek je of een woord past. Je neemt je eigen zin en vervangt één woord. Lees dan de nieuwe zin. Klinkt die goed en betekent hij nog ongeveer hetzelfde?

„Mijn huis staat bij het park” wordt „Mijn woning staat bij het park”. Dat past. Maar probeer nu: „Ik ga naar huis.” Met „woning” krijg je „Ik ga naar woning”. Dat is geen goede zin. Woorden die vaak op elkaar lijken in betekenis, passen dus niet overal.

Kijk ook naar de betekenis die het woord hier heeft. „Eng” kan „griezelig” betekenen in „een enge film”. In „een eng steegje” kan „eng” juist „nauw” betekenen. De rest van de zin helpt je.

Hoe sterk is het woord?

Bijna dezelfde betekenis is niet altijd precies dezelfde betekenis. Vergelijk:

Ook „prachtig” is sterker dan „mooi”. Als je rustig vertelt dat een tekening mooi is, kan „prachtig” meer zeggen dan je bedoelt. Kies het woord dat bij je gevoel past.

Bij elkaar horen is iets anders

Een hond en een kat zijn allebei huisdieren. Toch betekenen de woorden niet hetzelfde. Vervang „hond” door „kat” en je vertelt over een ander dier. Woorden uit één groep zijn dus niet vanzelf synoniemen.

Woorden die op elkaar lijken zijn dat ook niet altijd. „Vrolijk” gaat over blij zijn. „Vriendelijk” gaat over aardig doen. Kijk naar de betekenis, niet alleen naar de letters.

Bij het schrijven kun je soms een preciezer woord kiezen. „Een leuke film” kan voor jou „een spannende film” zijn. Daarmee vertel je waarom je de film leuk vindt. „Leuk” en „spannend” zijn daarom nog geen echte synoniemen.

In een tekst kan een synoniem naast een moeilijk woord staan. Zo helpt een bekend woord je om een nieuw woord te begrijpen.

„Warm” en „koud” zeggen het tegenovergestelde. Je noemt ze tegenstellingen. Een ander woord daarvoor is „antoniemen”. Je kunt ook tegenstellingen vinden voor wat je doet of waar iets is.

Verander de betekenis van de zin

Neem: „De soep is warm.” Vervang „warm” door „koud”. De zin gaat nog over soep. Maar je vertelt nu het tegenovergestelde over de temperatuur.

Er zijn allerlei paren. „Kopen” en „verkopen” horen bij wat je doet. „Boven” en „onder” vertellen waar iets is. Ook „dag” en „nacht” vormen een tegenstelling.

Lees eerst wat het woord betekent

Bij „oud” hangt de tegenstelling af van de zin:

Een tas is licht als hij weinig weegt. Een kamer is licht als er veel licht is. Daarom past niet hetzelfde tegenovergestelde woord.

Niet warm hoeft nog niet koud te zijn

Tussen warm en koud kan „lauw” liggen. Als je zegt dat water niet warm is, kan het dus lauw zijn. Soms zijn er twee duidelijke mogelijkheden. Bij een lamp die aan of uit is, kies je tussen die twee standen.

Met „on-” kun je veel tegenstellingen maken. „Veilig” wordt „onveilig”. „Eerlijk” wordt „oneerlijk”. Je kunt dat stukje niet zomaar voor ieder woord zetten. Leer daarom ook paren als „blij” en „verdrietig”.

Zoek het echte verschil

Een appel en een peer zijn verschillend. Ze zijn geen tegenstellingen. Ze zijn allebei soorten fruit. Veel woorden, zoals „tafel” en „paars”, hebben geen gewoon tegenovergesteld woord.

Let tijdens het lezen op „maar” en „juist”. In „Mijn broer is slordig, maar mijn zus is juist heel netjes” helpen die woorden je. De broer en zus worden met elkaar vergeleken. „Slordig” staat tegenover „netjes”. Zo kun je uit een tegenstelling soms een onbekend woord begrijpen.

In „regenjas” herken je twee woorden: „regen” en „jas”. Samen maken ze één nieuw woord. Een woord dat uit twee of meer losse woorden bestaat, heet een samenstelling.

Begin achteraan

Het laatste deel zegt meestal wat het is. Een regenjas is een jas. Het deel ervoor vertelt wat voor jas: een jas voor als het regent.

Bij „keukentafel” werkt het ook zo. Het is een tafel. Wat voor tafel? Een tafel die in de keuken staat.

Zo lees je „soeplepel” stap voor stap:

1. Zoek de delen: „soep” en „lepel”.
2. Kijk naar het laatste deel. Het is een lepel.
3. Vraag wat het eerste deel erbij vertelt. De lepel is voor soep.
4. Probeer de uitleg in de zin: „Met de lepel voor soep schep ik soep op.”

Hoe horen de delen bij elkaar?

Je moet zelf het passende verbindingswoord bedenken. Dat kan verschillen:

Je weet wat een taart, stoel, bril en soep zijn. Die kennis helpt je. Kippensoep is soep van kip, geen soep die je voor kippen maakt.

De volgorde van de delen kan de betekenis veranderen. Een „boomstam” is de stam van een boom. Een „stamboom” laat zien wie bij een familie horen. Je kunt de delen dus niet zomaar omdraaien.

De of het?

Bij samenstellingen van namen hoort bijna altijd „de” of „het” van het laatste deel. Het is „de deur”, dus ook „de huisdeur”. Het is „het hok”, dus „het hondenhok”. Kijk naar het hele laatste woord.

Wanneer de delen niet genoeg helpen

Een „zeehond” is geen soort hond. Een „handschoen” is geen schoen voor je voet. Zulke woorden leer je als geheel. De delen geven soms maar weinig hulp.

Ook kun je niet ieder lang woord zomaar knippen. In „vakantie” is „antie” geen los woord. Zoek delen die echt bestaan én bij de betekenis passen. Controleer je uitleg door de zin nog eens te lezen.

Je wilt vertellen over een kasteel van zand. Daar is één woord voor: „zandkasteel”. Je kunt met bekende woorden zelf een samenstelling bouwen.

Wat is het, en wat voor soort?

Begin met wat het is. Een zandkasteel is een kasteel. Bedenk daarna wat voor kasteel je bedoelt. Het is van zand. Zet „zand” voor „kasteel” en schrijf ze aan elkaar.

Hetzelfde doe je bij een veld voor voetbal. Het is een veld. Het is voor voetbal. Je schrijft „voetbalveld”. In een samenstelling staan de delen als één woord op papier.

Los schrijven kan de betekenis veranderen. Kijk naar „een grote moeder” en „een grootmoeder”. Een grote moeder is een moeder die groot is. Een grootmoeder is je oma. Je oma hoeft niet groot te zijn.

Een stukje tussen de woorden

Soms zie je een extra letter tussen de delen. Kijk naar deze woorden:

Zo'n tussenstukje is geen los woord. Als je de delen zoekt, kun je het even wegdenken. In „boekenkast” vind je dan „boek” en „kast”. Het is een kast voor boeken.

Het stukje „en” vertelt niet hoeveel er zijn. In een kippenhok kan één kip wonen. Het woord blijft dan „kippenhok”. Ook een pannenkoek bak je in één pan. Je telt dus geen kippen of pannen om de betekenis te vinden.

Twijfel je hoe je het woord schrijft? Zoek de samenstelling op. Door het woord vaker te lezen, leer je de letters ertussen ook kennen.

Een nieuw woord in je verhaal

Je kunt een samenstelling bedenken die nog niet in je woordenboek staat. In jouw verhaal bouwt iemand een „sneeuwrobot”. Je bedoelt een robot van sneeuw. De lezer kent de twee delen en kan je nieuwe woord begrijpen.

Vertel er genoeg bij om het duidelijk te maken: „De sneeuwrobot smelt in de zon.” Dan past jouw uitleg ook bij het verhaal.

Je kent „eerlijk”. Wat gebeurt er als „on-” ervoor komt? „Oneerlijk” betekent niet eerlijk. Zo'n stukje vooraan heet een voorvoegsel.

Zoek het grondwoord

Het woord waar het stukje aan vastzit, heet het grondwoord. In „onveilig” is dat „veilig”. „On-” kun je met deze betekenis niet los gebruiken.

Een woord met een voorvoegsel of achtervoegsel heet een afleiding. Dat verschilt van een samenstelling. In „appelboom” zijn beide delen losse woorden. In „onrust” is „on-” een voorvoegsel.

Wat vertelt het stukje?

Bij „onmogelijk” helpt „niet” je: iets is niet mogelijk. Bij „hergebruiken” denk je aan nog een keer gebruiken. Als je je „ontkleedt”, doe je je kleren uit.

Werk van stukje naar zin

Je leest: „De winkel heropent morgen.”

1. Dek het begin „her-” even af.
2. Je houdt „opent” over. Dat ken je van „openen”.
3. „Her-” vertelt hier „opnieuw”.
4. Je leest de uitleg in de zin: „De winkel gaat morgen opnieuw open.”

De uitleg past. Zo gebruik je het voorvoegsel als hulp bij een onbekend woord.

Controleer ook de betekenis

Niet iedere reeks letters vooraan is een voorvoegsel. Haal je „her” van „herfst”, dan houd je „fst” over. Dat is geen passend grondwoord. „Herfst” betekent ook niet dat iets opnieuw gebeurt.

Soms blijft een bekend woord over, maar klopt de uitleg niet. „Onweer” is niet „geen weer”. Je leert dat het weer met donder en bliksem is.

Bij „be-” en „ver-” kun je de betekenis minder makkelijk voorspellen. „Verkopen” betekent iets anders dan „kopen”. Een huis „verbouwen” is het anders bouwen. Lees bij zulke woorden de zinnen eromheen. Kom je er niet uit, vraag het of zoek het woord op.

In „kansloos” ken je „kans”. Het stukje „-loos” vertelt dat er geen kans is. Een stukje dat achter een grondwoord staat, heet een achtervoegsel. Je maakt er een afleiding mee.

Klein, iemand of iets

Met „-je” maak je een woord voor iets kleins. Het stukje kan er wat anders uitzien: „huisje”, „stoeltje”, „boompje” en „balletje”. Een verkleinwoord krijgt „het”. Het is „de bal”, maar „het balletje”. Sommige hebben een eigen betekenis. Een „broodje” is ook de naam van een soort brood.

Met „-er” maak je vaak een woord voor iemand die iets doet. Een „bakker” bakt en een „lezer” leest. Het kan ook om een ding gaan: een „wekker” wekt je. Met „-ster”, „-es” en „-in” maak je vaak een naam voor een vrouw, zoals „schrijfster”, „zangeres” en „koningin”.

Meer stukjes die helpen

Je leest: „Het water is drinkbaar.” Dek „-baar” af. Je herkent „drink”, van „drinken”. Zet „kan” erbij: je kunt het water drinken. Kijk of dit bij de zin past.

Een naam maken

„-heid” en „-ing” maken van een woord de naam van iets. „Gezond” wordt „de gezondheid”. „Vrij” wordt „de vrijheid”. Bij „wandelen” hoort „de wandeling” en bij „tekenen” „de tekening”. Deze woorden krijgen „de”.

Niet alleen naar de laatste letters kijken

„Water” eindigt op „er”, maar „wat” vertelt hier niet wat het water doet. „Water” heeft hier geen achtervoegsel „-er”. Ook „winter” knip je niet op die manier.

Hetzelfde stukje kan bovendien een andere taak hebben. In „bakker” vertelt „-er” wie iets doet. In „groter” vergelijk je hoe groot dingen zijn. Het gaat dan niet over een persoon. Zoek dus een passend grondwoord en lees de zin erbij.

Een lang woord kan meer dan twee bekende stukjes hebben. Je hoeft de betekenis niet in één keer te zien. Zoek eerst een deel dat je kent. Bouw daarna de uitleg op.

Begin bij de kern

Neem „onbreekbaar”. Je herkent „breek”, van „breken”. Dat is de kern. Er staat „-baar” achter en „on-” voor.

1. Begin met „breek”. Dat heeft met breken te maken.
2. Zet „-baar” erbij. „Breekbaar” betekent dat het kan breken.
3. Zet „on-” ervoor. „Onbreekbaar” betekent dat het niet kan breken.
4. Lees de zin met die uitleg. „Dit bekertje is onbreekbaar” zegt dat het bekertje niet kan breken.

Een samenstelling met nog een stukje

In „treinkaartje” zitten een samenstelling en een verkleinwoord. Haal eerst „-je” weg. Je houdt „treinkaart” over. Daarin herken je „trein” en „kaart”. Het laatste deel vertelt wat het is: een kaart. Het eerste deel vertelt waarvoor: voor de trein. Samen wordt het een kaartje voor de trein.

„Voetbalschoenen” kun je ook in stappen lezen. Je kent „voetbal” en „schoenen”. Het zijn schoenen voor voetbal. Binnen „voetbal” zitten weer „voet” en „bal”.

Het bekende woord ziet er soms anders uit

In „eetbaar” staat „eet”, niet het hele woord „eten”. Ook „draagbaar” hoort bij „dragen”. Bij „zichtbaar” helpt het woord „zien”. Luister en kijk dus of een stukje bij een bekend woord hoort.

Woorden met hetzelfde grondwoord vormen een woordfamilie. „Vriend”, „vriendin”, „vriendelijk” en „vriendschap” hebben met elkaar te maken. Als je „vriend” kent, heb je al een begin om de andere woorden te begrijpen.

Past je uitleg?

Alleen dezelfde letters zien is niet genoeg. „Bakje” is een kleine bak. Het hoort bij „de bak”, niet bij „bakken”. De betekenis helpt je de goede familie kiezen.

Soms geven de delen geen goede uitleg voor het hele woord. Een „aardappel” is geen appel. Bij „onweer” werkt „niet weer” niet. Lees de zinnen eromheen. Vraag om uitleg of zoek het woord op als de betekenis nog onduidelijk blijft.

Je leest een zin, maar je begrijpt hem niet helemaal. Misschien zit er één onbekend woord in. Zoek eerst welk woord dat is. Dan kun je gericht hulp zoeken.

Is het woord nu belangrijk?

Vraag jezelf: moet ik dit woord kennen om verder te kunnen? Kijk waar de tekst over gaat.

Je leest: „Papa keek naar de gierzwaluwen. Daarna pakte hij zijn tas en ging naar zijn werk.” Het verhaal gaat over papa. Je kunt volgen wat hij doet zonder te weten wat gierzwaluwen zijn.

In een tekst met de titel „Vogels in de stad” is dat anders. Dan leer je juist over die vogels. Je zoekt het woord uit om de tekst te begrijpen.

Bij een opdracht kan één onbekend woord bepalen wat je moet doen. Dat woord sla je niet over. Je wilt eerst weten welke handeling gevraagd wordt.

Zeg welk woord je niet begrijpt

Tijdens een gesprek kun je niet terugbladeren. Je kunt wel vragen of iemand het nog eens uitlegt. Noem precies het woord dat je niet snapt.

Je hoort: „Als het alarm gaat, ontruimen we de klas.” Je vraagt: „Wat betekent ‘ontruimen’?” Je krijgt uitleg: „Iedereen verlaat de klas en gaat naar buiten.” Nu begrijp je wat er gaat gebeuren.

Je kunt op verschillende manieren doorvragen:

• „Wat betekent ‘…’?”
• „Kun je dat op een andere manier zeggen?”
• „Kun je een voorbeeld geven?”
• „Bedoel je ‘…’?”

De laatste vraag helpt als je zelf al een idee hebt. De ander kan zeggen of jouw uitleg klopt. Een voorbeeld helpt als de eerste uitleg nog moeilijk is.

Vraag verder als dat nodig is

„Ik snap het niet” is een begin. Maar de ander weet dan nog niet welk stukje lastig is. Met „Wat betekent ‘ontruimen’?” kan die persoon meteen het juiste woord uitleggen.

Je hoeft je niet te schamen als je een woord niet kent. Niemand kent alle woorden. Ook volwassenen vragen naar betekenissen. Je kunt hulp vragen aan je leerkracht, iemand thuis of een vriend die het woord kent.

Schrijf het nieuwe woord later op. Zet de uitleg er in je eigen woorden bij. Maak er een zin mee die je zelf begrijpt. Dan heb je het niet alleen voor deze ene opdracht geleerd.

Een moeilijk woord staat vaak tussen woorden die je wel kent. Die woorden en zinnen eromheen heten de context. Ook een plaatje kan erbij horen. Je zoekt daar hints over de betekenis.

Lees een stukje terug en vooruit

Lees de hele zin. Bekijk ook de zin ervoor en erna. Je zoekt wat er over het onbekende woord verteld wordt. Bedenk daarna een uitleg. Zet die op de plek van het woord en lees opnieuw.

Vijf soorten hints

Een uitleg. „De bever bouwt een burcht, dat is een huis van takken en modder in het water.” Na „dat is” staat de uitleg. Je hoeft de betekenis dus niet helemaal zelf te raden.

Voorbeelden. „Er lag gereedschap, zoals hamers, zagen en boren.” Je kent die spullen. Samen helpen ze je begrijpen dat gereedschap spullen zijn om mee te werken.

Een synoniem. „Tim was uitgeput. Na de lange wandeling was hij doodmoe.” Het bekende „doodmoe” helpt bij „uitgeput”.

Een tegenstelling. „Sem is bedeesd, maar zijn zus durft alles te vragen.” De zus durft veel. Door „maar” verwacht je een verschil. Sem durft juist weinig. „Bedeesd” past bij verlegen en stil.

Een plaatje en wat je weet. „Het had gevroren. Op de gladde weg begon de auto te slippen.” Je weet dat je op een gladde weg kunt glijden. Dat helpt je „slippen” begrijpen: glijden met de banden.

Werk je idee uit

Je leest: „Het was guur weer: de wind was koud, het regende en niemand wilde naar buiten.”

1. De hints zijn „koud”, „regende” en „niemand wilde naar buiten”.
2. Je denkt aan koud, nat en onprettig weer.
3. Je zet die uitleg in de zin: „Het was koud, nat en onprettig weer.”
4. Dat past bij de rest van de zin.

Je kiest dus niet alleen een woord dat ongeveer goed klinkt. Je zoekt steun in wat er echt staat. Past je uitleg niet bij de volgende zin? Lees opnieuw en probeer een andere uitleg.

Bij luisteren kun je dezelfde hints horen. Let op wat iemand voor en na het woord zegt. Is de uitleg daarna nog onduidelijk, vraag dan wat het woord betekent.

Bij een onbekend woord heb je meer dan één manier om te zoeken. Soms vertelt de zin bijna alles. Soms zie je bekende woorddelen. Je kiest wat je helpt.

Probeer je plan

1. Kijk of het woord belangrijk is. Heb je het nodig om te begrijpen wat er staat?
2. Lees de context. Welke hints staan eromheen?
3. Bekijk het woord zelf. Herken je losse woorden of kleine stukjes?
4. Denk aan bekende woorden. Lijkt het woord op iets dat je kent?
5. Test je uitleg in de zin. Past de betekenis bij de rest?
6. Vraag of zoek op. Doe dat als je het nog niet zeker weet.

Je hoeft niet iedere stap altijd te gebruiken. Bij „guur” helpt de beschrijving van het weer. Bij „waterdicht” helpen de delen van het woord ook.

Twee soorten hulp samen

Je leest: „De speelgoedrobot is waterdicht, dus hij mag mee in bad.” Je herkent „water” en „dicht”. Je denkt: er komt geen water in. De rest van de zin vertelt dat de robot in bad mag. Dat past bij je idee.

Een woord kan ook op een ander bekend woord lijken. „Slaperig” lijkt op „slapen”. Het heeft te maken met slaap. „Vriendelijk” lijkt op „vriend” en gaat over aardig doen.

Een andere taal als hint

Ken je woorden uit een andere taal? „Bibliotheek” lijkt op het Franse „bibliothèque” en het Spaanse „biblioteca”. Deze woorden hebben dezelfde betekenis.

Toch kan zo'n gelijkenis je ook misleiden. Het Engelse „brave” betekent „dapper”. Het Nederlandse „braaf” betekent lief en gehoorzaam. Alleen dezelfde letters zijn dus niet genoeg. Test ook hier de betekenis in de zin of zoek haar op.

Past het, maar wil je meer weten?

In „Sanne at een heerlijke rambutan” zie je dat een rambutan iets eetbaars is. Je weet nog niet welk eten het is. Door opzoeken of vragen leer je dat het een vrucht is.

Ook een uitleg die in de zin past, kan nog te breed zijn. In „Oma woont in een bungalow” past „huis”. Maar een bungalow is een huis zonder bovenverdieping. Wil je precies weten wat voor huis, zoek het woord dan op.

Gebruik eerst de hulp die je al hebt: de zin en het woord. Zo kun je doorlezen. Voor een belangrijk woord dat onduidelijk blijft, pak je het woordenboek of vraag je hulp.

In een woordenboek vind je uitleg bij woorden. Het kan een boek of een website zijn. Een woord met uitleg erbij heet een trefwoord. In een papieren woordenboek staan de trefwoorden op alfabet.

Vergelijk de letters één voor één

Het alfabet heeft 26 letters, van „a” tot „z”. Kijk eerst naar de eerste letter. Zijn die letters gelijk? Ga dan naar de tweede letter. Ga zo verder tot je een verschil ziet.

Bij „boom”, „bal”, „bijl” en „beer” is de eerste letter steeds „b”. De tweede letters zijn „o”, „a”, „i” en „e”. Zet die op alfabet: „a”, „e”, „i”, „o”. De woorden komen zo te staan: „bal”, „beer”, „bijl”, „boom”.

Bij „kat”, „kast”, „kaas” en „kaart” moet je verder kijken:

1. Alle woorden beginnen met „ka”.
2. „Kaas” en „kaart” hebben daarna een „a”. Die komen eerst.
3. Vergelijk bij die twee de vierde letter. „r” komt voor „s”.
4. Daarna volgen „kast” en „kat”, want „s” komt voor „t”.

De volgorde is „kaart”, „kaas”, „kast”, „kat”. Is een heel woord het begin van een ander woord? Dan staat het korte eerst: „kat” voor „katten”.

De „ij” zoek je bij de „i”. Je bekijkt haar als „i” gevolgd door „j”. „IJs” staat dus niet achteraan bij de „y”.

Gidswoorden helpen je bladeren

Boven aan een bladzijde staan vaak gidswoorden. Dat zijn het eerste en laatste woord van die bladzijde. Ze vertellen of jouw trefwoord ertussen past.

Staan er „kers” en „kikker”? Dan past „kever” ertussen. „Kever” komt na „kers” en voor „kikker”. „Kip” komt na „kikker”. Daarvoor blader je verder naar achteren.

Sla het boek ongeveer bij de eerste letter open. Lees de gidswoorden. Blader naar voren als je woord eerder komt. Blader naar achteren als het later komt. Past het ertussen, zoek dan op die bladzijde.

Zoeken op een website

In een online woordenboek typ je het woord. Je hoeft niet zelf te bladeren. De spelling moet wel kloppen. Vind je niets? Controleer de letters. Misschien hoort er „ij” in plaats van „ei”, of „ou” in plaats van „au”.

Je leest „liep”, maar bij die letters vind je geen uitleg. Dat betekent nog niet dat het woord ontbreekt. In een woordenboek zoek je vaak een andere vorm van hetzelfde woord.

Zoek de korte of hele vorm

Bij meer dan één ding zoek je de vorm voor één. „Appels” wordt „appel” en „honden” wordt „hond”. Let op: soms veranderen er letters, zoals bij „huizen” en „huis”.

Voor een woord dat zegt wat iemand doet, helpt „ik wil …”. Je leest „loopt”, „liep” of „gelopen”. Je zegt „ik wil lopen”. Je zoekt dus „lopen”. Bij „kocht” hoort „ik wil kopen”.

Een woord kleiner of langer gemaakt

Een verkleinwoord zoek je bij het gewone woord. „Balletje” hoort bij „bal”. Je haalt dus niet zomaar de laatste twee letters weg. Je denkt: hoe heet dit als het niet klein is?

Sommige verkleinwoorden staan ook zelf in het woordenboek. „Broodje” is zo'n woord. Als je uitleg vindt die past, kun je die gewoon lezen.

Woorden die vertellen hoe iets is, zoek je in de kortste vorm. „Mooie”, „mooier” en „mooiste” horen bij „mooi”. „Grotere” en „groter” horen bij „groot”.

Als een heel woord niet te vinden is

Een klein woordenboek heeft niet elke samenstelling. Vind je „waterpistool” niet, zoek dan „water” en „pistool”. Met die betekenissen kun je het hele woord proberen te begrijpen.

Bij een voorvoegsel helpt het grondwoord. Voor „onvriendelijk” kun je „vriendelijk” opzoeken. Je denkt daarna „niet” erbij. Controleer wel of de uitleg in je zin past.

Probeer dus eerst een andere vorm voor je stopt met zoeken. Sommige woordenboeken helpen mee. Bij „liep” staat dan een verwijzing naar „lopen”. Volg die verwijzing om de uitleg te lezen.

Je hebt het trefwoord gevonden. Nu lees je de uitleg. Vaak staan er ook „de” of „het”, het meervoud en een voorbeeldzin bij. Die helpen je het woord gebruiken.

Lees het hele stukje

Zo kan uitleg bij een woord eruitzien: „de vijver (vijvers): stuk water in een tuin of park. In de vijver zwemmen goudvissen.”

Je leert hier vier dingen. Het is „de vijver”. Bij meer dan één zeg je „vijvers”. De uitleg vertelt wat een vijver is. De voorbeeldzin laat zien hoe het woord in een zin past.

Staat er in de uitleg weer een moeilijk woord? Vraag naar dat woord of zoek het ook op. Je wilt de uitleg zelf kunnen begrijpen en navertellen.

Een woord met meer betekenissen

Bij „slot” kun je deze betekenissen tegenkomen:

1. Iets waarmee je een deur afsluit.
2. Een kasteel.
3. Het einde van iets.

De nummers helpen je de betekenissen uit elkaar houden. Ze vertellen niet welke jij moet kiezen. Daarvoor heb je jouw zin nodig.

Je leest: „De ridder woonde in een oud slot.” Probeer de betekenissen één voor één. Een ridder woont niet in een ding dat een deur afsluit. „Het einde” past ook niet als woonplek. „Een kasteel” past wel. Je kiest dus die betekenis.

Neem niet zomaar de eerste uitleg

„Blad” kan bij een boom horen. Het kan ook een vel papier zijn. In „Schrijf je naam op het blad” heb je papier nodig. Ook als de boom eerst genoemd wordt, lees je verder.

Gebruik deze stappen:

1. Lees je eigen zin opnieuw.
2. Lees alle betekenissen bij het trefwoord.
3. Probeer elke uitleg op de plek van jouw woord.
4. Kies de betekenis die bij de hele zin past.

Controleer je eerdere idee

Had je de betekenis al geraden? Vergelijk die met de uitleg. Misschien dacht je bij „guur” aan koud en nat weer. De uitleg noemt koud en onaangenaam weer. Je idee zat dicht in de buurt. Pas het aan als de uitleg iets anders zegt.

Vertel de gekozen betekenis in je eigen woorden. Schrijf het woord met die uitleg op en maak een eigen zin. Gebruik het op een andere dag nog eens. Zo wordt het opgezochte woord een woord dat je zelf kent.