Levende wezens, leefgebieden en eenvoudige voedselketens

Een paddenstoel leeft. Een boom, een slak en jij leven ook. Levende wezens hebben levensverschijnselen gemeen. Zie ze als levenstaken. Soms moet je een tijdlang kijken om ze te herkennen.

Zeven levenstaken

• Beweging: dieren lopen, zwemmen of bewegen lichaamsdelen. Planten bewegen ook langzaam.
• Verbranding: levende wezens halen energie uit hun voedsel. De meeste gebruiken hiervoor zuurstof.
• Reageren op prikkels: levende wezens nemen hun omgeving waar en reageren erop.
• Groei: levende wezens groeien terwijl ze zich ontwikkelen.
• Voortplanting: levende wezens maken nieuwe levende wezens zoals zijzelf.
• Uitscheiding: levende wezens raken afvalstoffen kwijt die in hun lichaam ontstaan.
• Voeding: levende wezens hebben voedsel nodig. Dieren eten het; groene planten maken het.

Je kunt deze namen onthouden met het rijtje bewegen, energie uit voedsel vrijmaken, waarnemen, groeien, voortplanten, uitscheiden en voeden. Ademhalen en verbranding hebben verschillende taken. Door adem te halen komt lucht het lichaam van een dier binnen. Bij verbranding komt in levende wezens energie vrij uit voedsel.

Volg de levenstaken van een kat

Kijk naar een kat die loopt en zich naar een geluid draait. Je ziet beweging en waarneming. Een kitten groeit uit tot een volwassen kat. Katten kunnen kittens krijgen. De kat eet voedsel en verbranding geeft haar energie. Door te plassen en koolstofdioxide uit te ademen raakt ze afvalstoffen kwijt die in haar lichaam ontstaan.

Je ziet niet alle zeven taken tegelijk. Een slapende kat leeft nog steeds. Voortplanting is iets wat levende wezens als soort doen. Een kitten hoeft geen kittens te krijgen om te leven.

Kijk rustig naar een plant

Een plant bij een raam buigt na verloop van tijd naar het licht toe. Hij neemt licht waar en beweegt terwijl hij groeit. Wortels groeien naar beneden de grond in. Door kleine gaatjes in bladeren gaan gassen naar binnen en naar buiten. De plant gebruikt zonlicht om voedsel te maken en haalt daarna energie uit dat voedsel. Uit zaden kunnen nieuwe planten groeien.

Een boom met kale takken in de winter leeft nog steeds. Een zaadje leeft en rust. Met water en warmte kan het beginnen te groeien.

Beweging is één aanwijzing

Een auto beweegt en gebruikt brandstof. Sommige auto's merken voorwerpen in de buurt op. Mensen bouwen auto's; auto's groeien niet op en krijgen geen jongen. Een speelgoedrobot kan bewegen, maar dat alleen maakt hem niet levend.

Wolken en rivieren bewegen ook. Vuur verspreidt zich en heeft lucht nodig, maar voert de levenstaken niet uit zoals een levend wezen dat doet. Kijk dus verder dan beweging om te bepalen of iets leeft.

Een veer en een glazen knikker liggen allebei stil. Toch horen ze in verschillende groepen. Om ze in te delen, denk je na over waar ze vandaan komen.

Stel twee vragen

1. Leeft het nu? Zo ja, kies levend.
2. Zo nee, heeft het geleefd of was het deel van iets wat leefde? Zo ja, kies dood. Zo nee, kies levenloos.

Gebruik de vragen in deze volgorde. Een zaadje lijkt misschien stil te liggen, maar het leeft. Het hoort bij Levend voordat je de tweede vraag nodig hebt.

Een leeg slakkenhuis hoort bij Dood omdat het van een slak komt. De levende slak in een slakkenhuis hoort bij Levend. Kijk goed naar wat je indeelt.

Deel vondsten van een wandeling in

Stel je voor dat je een slak, een eik en een verse eikel vindt. Ze leven alle drie. De eikel is een zaadje dat kan uitgroeien tot een eik.

Daarna vind je een droog blad en een veer. Ze leven allebei niet meer. Ze komen allebei van levende wezens, dus zet ze bij Dood.

Je vindt ook een metalen kroonkurk en regenwater. Geen van beide komt van een levend wezen. Zet ze allebei bij Levenloos.

Zoek uit waarvan het is gemaakt

Mensen maken houten stoelen en papieren zakken van bomen. Katoenen shirts komen van katoenplanten. Wollen truien komen van schapenwol. Deze dingen horen bij Dood als je deze drie groepen gebruikt. Een fabriek kan van materiaal dat ooit leefde iets nieuws maken.

Vergelijk een houten lepel met een metalen lepel. Beide zijn door mensen gemaakt. Het hout kwam van een boom, dus de houten lepel hoort bij Dood. De metalen lepel hoort bij Levenloos. Glazen knikkers en bakstenen horen ook bij Levenloos.

Geef je reden

Teken drie kolommen met de koppen Levend, Dood en Levenloos. Voeg voor elk ding een tekening of naam toe. Zeg: “De veer hoort bij Dood omdat die van een vogel komt.” Door je reden kan iemand anders je keuze volgen.

Een dood ding kan een thuis zijn voor levende wezens. In een rottende boomstam kunnen wormen en kevers leven. Deel de boomstam en de dieren apart in: de boomstam is dood en de dieren leven.

Waar zou je een waterlelie zoeken? Een vijver geeft haar een thuis dat een droge woestijn niet kan bieden. Een leefgebied is het natuurlijke thuis van een plant of dier. Het is de plek waar het levende wezen vindt wat het nodig heeft.

Kijk verder dan een bed

Een nest is de schuilplaats van een vogel. Zijn leefgebied heeft ook plekken waar hij voedsel en water vindt. Een konijnenhol is een schuilplaats in het veld waar het konijn leeft. De bak van een huisdier en een verblijf in een dierentuin zijn woonplekken die mensen voor dieren hebben gemaakt, geen natuurlijke leefgebieden.

Leefgebieden hebben levende en niet-levende onderdelen. Kikkers, vissen, eenden en waterplanten zijn levende onderdelen van een vijver. Water, stenen, lucht en zonlicht zijn niet-levende onderdelen. Beide zijn belangrijk voor de levende wezens daar.

Vergelijk plekken over de hele wereld

IJsberen leven ver in het noorden, in het noordpoolgebied. Pinguïns op Antarctica leven ver in het zuiden. Ze delen hun ijzige thuis niet met ijsberen.

Koppel een lichaam aan zijn leefplek

De kieuwen van een vis halen zuurstof uit het water. De zwempoten van een eend helpen haar peddelen. Een dikke vacht en een vetlaag houden een ijsbeer warm. Een cactus slaat water op in zijn dikke stengel.

De bult van een kameel slaat vet op, geen water. Het vet is een voorraad voedselenergie. Een kameel kan lang zonder drinken.

Deze kenmerken helpen levende wezens in hun eigen leefgebied. Een goudvis kan niet op een droog pad leven. Een ijsbeer zou het veel te warm krijgen in een woestijn.

Vergelijk een bos en een woestijn

Stel je een regenachtig bos voor met schaduw en gevallen bladeren. Stel je nu een hete woestijn voor met heel weinig regen. In het bos kunnen veel bomen en paddenstoelen leven. Woestijnplanten en -dieren moeten met weinig water kunnen omgaan.

Ook dichtbij kun je leefgebieden vinden. Een park, heg, beek, achtertuin of grasveld bij school kan een natuurlijk thuis zijn voor veel levende wezens.

Een heel bos kan een leefgebied zijn. Onder één gevallen boomstam kun je een veel kleinere leefplek vinden. Een microhabitat is een piepklein leefgebied binnen een groter leefgebied. “Micro” betekent heel klein.

Bekijk de piepkleine plekjes

Kijk onder een steen of boomstam, tussen dode bladeren of in boomschors. Een kier in een muur en een stuk hoog gras kunnen microhabitats zijn. Je kunt ze zowel op een schoolplein als in een bos vinden.

Twee plekken naast elkaar kunnen heel anders aanvoelen. Onder een boomstam is de grond vaak donker, vochtig en koel. Een open pad ernaast kan licht en droog zijn. Die verschillen helpen verklaren welke dieren je vindt.

Koppel kleine dieren aan wat ze nodig hebben

Oprolpissebedden en regenwormen verliezen gemakkelijk water. Vochtige plekken helpen voorkomen dat ze uitdrogen. Rottend hout en dode bladeren geven oprolpissebedden en miljoenpoten voedsel. Een boomstam kan kleine dieren ook verbergen voor hongerige vogels.

Misschien vind je in de buurt naaktslakken, huisjesslakken, kevers, mieren, spinnen of duizendpoten. Het zijn niet allemaal insecten. Een insect heeft zes poten. Een spin heeft er acht. Een volwassen oprolpissebed heeft er veertien. Oprolpissebedden zijn een soort pissebedden en worden ook rolpissebedden genoemd.

Vergelijk een boomstam en een pad

Een klas vindt 6 oprolpissebedden, 3 regenwormen, 2 naaktslakken en 1 duizendpoot onder een boomstam. Tel de dieren op: 6 plus 3 plus 2 plus 1 is samen 12 dieren. Er zijn 4 soorten.

Op het open pad vindt de klas 2 mieren van één soort. Bij deze zoektocht zijn er onder de boomstam meer dieren en meer soorten. De vochtige grond, het voedsel en de beschutting helpen het verschil verklaren.

Bekijk een eenvoudige proef met een bak

Een volwassene zet een bak klaar voor 10 oprolpissebedden. De ene helft is vochtig en donker. De andere helft is droog en licht. Na 10 minuten zitten er 8 aan de vochtige, donkere kant. Twee zitten er aan de droge, lichte kant.

De meeste kozen in deze proef de vochtige, donkere kant. De klas herhaalt de proef om het resultaat te controleren en zet de dieren daarna terug op hun leefplek.

Een goed thuis is meer dan een plek om te slapen. Een leefgebied moet bieden wat de levende wezens daar nodig hebben. Planten en dieren helpen ook elkaar aan wat ze nodig hebben.

Wat hebben levende wezens nodig?

Dieren hebben voedsel, water, lucht, een schuilplaats, ruimte en de juiste warmte nodig. Een schuilplaats geeft hun een plek om te rusten, zich te verstoppen en jongen groot te brengen.

Planten hebben licht, water, lucht, warmte, ruimte en voedingsstoffen nodig. Voedingsstoffen zijn nuttige stoffen die planten opnemen, meestal uit de grond. Planten maken hun voedsel met behulp van licht; voedingsstoffen zijn niet hun voedsel.

Volg een eekhoorn door een bos

Een eekhoorn eet eikels, noten en zaden van bomen. Hij drinkt uit plassen of beekjes. Een holte in een stam of een nest biedt beschutting. De bomen en de grond geven hem ruimte om te klimmen en te rennen.

Kijk nu naar een kikker naast een vijver. Het water houdt zijn huid vochtig en geeft hem een plek om eitjes te leggen. Insecten in de buurt geven hem voedsel. Waterplanten en modder geven hem plekken om zich te verstoppen.

Hoe planten dieren helpen

Bladeren, noten, zaden, vruchten en nectar kunnen dieren voeden. Vogels nestelen in bomen en insecten verstoppen zich in gras. Groene planten geven ook zuurstof af, een gas dat dieren nodig hebben om adem te halen.

Hoe dieren planten helpen

Een bij bezoekt een bloem voor nectar. Stuifmeel blijft aan haar lichaam kleven. Als de bij een andere bloem bezoekt, neemt ze stuifmeel mee. Deze bestuiving helpt bloeiende planten om zaden te maken. Vlinders kunnen ook stuifmeel meenemen.

Dieren verspreiden ook zaden. Een vogel eet bessen en laat later zaden op een nieuwe plek vallen. Een eekhoorn begraaft eikels en laat er enkele achter. Klitten blijven aan een vacht hangen, reizen met een dier mee en vallen er ergens anders af. Zaden kunnen dan op een andere plek dan de ouderplant groeien.

Dieren kunnen ook andere dieren helpen. Een uil kan een boomholte gebruiken die eerder door een specht is gemaakt. Veel dieren zijn voor voedsel ook afhankelijk van andere dieren.

Wat gebeurt er als een leefplek verandert?

Als een vijver opdroogt, verliezen vissen het water dat ze nodig hebben. Kikkers moeten misschien wegtrekken. Als bomen in een bos worden gekapt, verliezen eekhoorns zowel voedsel als beschutting.

Mensen kunnen helpen door bloemen voor bijen te kweken of een stapel boomstammen voor kleine dieren te laten liggen. Dieren kunnen in zwerfafval vast komen te zitten of er ziek van worden als ze het opeten. Doe zwerfafval in een prullenbak zodat het niet in hun leefomgeving terechtkomt.

Door goed te kijken kun je ontdekken wat er in de buurt leeft. Tijdens een speurtocht door een leefgebied, of inventarisatie, leg je vast welke levende wezens er op één plek zijn. Begin met een vraag, zoals “Wat leeft er onder de boomstammen van onze school?”

Bereid je voor

Kies samen met een volwassene een plek. Neem een potlood, klembord en zoekkaart mee. Met een vergrootglas kun je kleine details zien. Met een camera kun je een vondst vastleggen zonder die te verplaatsen. Een doorzichtige insectenloep en een zacht kwastje kunnen helpen om iets even voorzichtig te bekijken.

Blijf bij een volwassene, vooral in de buurt van water. Raak wilde paddenstoelen of bessen niet aan en eet ze niet op. Was je handen nadat je grond, planten of dieren hebt aangeraakt.

Zoek zonder de leefplek te beschadigen

1. Kijk hoog in bomen, in struiken en laag op de grond.
2. Til samen met de volwassene voorzichtig een kleine boomstam of steen op.
3. Kijk, tel en leg vast wat er is.
4. Zet dieren na een korte blik terug op dezelfde plek.
5. Leg de boomstam of steen terug zoals je die vond.

Laat bloemen staan. Ga voorzichtig om met kleine dieren of bekijk ze zonder ze aan te raken. Hun leefgebied moet ook na jouw vertrek nog bieden wat ze nodig hebben.

Maak een bruikbaar verslag

Schrijf een naam op, maak een tekening of maak een foto. Gebruik je zoekkaart om een vondst een naam te geven. Als je de naam niet weet, leg dan vast wat je ziet. “Zes poten en een glanzend zwart lichaam” is nuttiger dan een naam raden.

Planten horen ook in je verslag. Zoek naar gras, klaver, paardenbloemen, bomen en mos. Bij een speurtocht waarbij je alleen dieren opschrijft, mis je een deel van het leven daar.

Leg dierensporen vast op een apart deel van je blad. Pootafdrukken, aangevreten bladeren, vogelgezang, webben en glanzende slakkensporen laten zien dat er dieren zijn geweest. Een web is een spoor van een spin, ook als de spin zich verstopt.

Houd de tel bij met turfstreepjes

Zet één streepje voor elk dier dat je telt. Teken vier rechtopstaande streepjes. Teken het vijfde streepje erdoorheen om een groepje van vijf te maken. Voor 7 mieren teken je één groepje en nog twee streepjes. Vijf en twee is samen zeven.

Probeer een ander moment

Door regen kunnen regenwormen, naaktslakken en huisjesslakken tevoorschijn komen. Sommige dieren verstoppen zich overdag en komen 's nachts tevoorschijn. Schrijf op wanneer je keek en wat voor weer het was. Bij een volgend bezoek ontdek je misschien levende wezens die je de eerste keer hebt gemist.

Veel dieren vinden en veel soorten vinden zijn verschillende dingen. Biodiversiteit betekent de verscheidenheid aan levende wezens op een plek. Om verscheidenheid te vergelijken, tel je de verschillende soorten, ook de planten.

Tel elke soort één keer

Kijk naar deze lijst: mier, mier, mier, slak, mier, regenworm, slak. Er zijn 7 dieren. Als de mieren allemaal van dezelfde soort zijn, zijn er 3 soorten: mier, slak en regenworm.

Wijs elke nieuwe soort aan terwijl je telt. Meer mieren maken het totale aantal dieren groter. Ze voegen geen nieuwe soort toe als ze van dezelfde soort zijn.

Vergelijk twee verslagen van een klas

Een klas brengt op elk van twee plekken 10 minuten door. Dit is wat de klas vindt.

Het verslag van de vijver bevat 5 soorten meer. Tel zowel de planten als de dieren. Gras staat in beide verslagen. Kikkers staan alleen in het verslag van de vijver; de duif staat alleen in het verslag van het schoolplein.

Deze verslagen laten zien wat de klas tijdens haar bezoeken vond. Verborgen dieren kun je missen. Als je geen dieren ziet, betekent dat niet dat er niets leeft. Er kunnen planten zijn en dierensporen kunnen laten zien dat er dieren zijn geweest.

Laat het verschil zien en leg het uit

Maak een tabel of teken voor elke plek één staaf. Laat elke stap omhoog op de staaf één soort voorstellen. De staaf van de vijver reikt tot 9; de staaf van het schoolplein tot 4.

Kijk daarna naar de leefplekken. Water, modder, schaduw en veel planten kunnen in verschillende behoeften voorzien. Een plek met veel soorten planten kan verschillend voedsel en verschillende schuilplaatsen bieden. Dat helpt verklaren waarom er veel soorten dieren kunnen leven.

Let op bij een groot totaal

Een grasveld met 50 mieren van één soort heeft veel dieren. Een stapel boomstammen met 12 dieren van 5 soorten heeft meer verscheidenheid aan dieren. Het kleinere totaal kan meer soorten bevatten.

Levende wezens zijn afhankelijk van elkaar. Als één soort verdwijnt, kunnen dieren die die soort aten voedsel verliezen. Dieren die die soort als beschutting gebruikten, kunnen hun schuilplaats verliezen. Je verslagen helpen je opmerken wat een leefgebied te bieden heeft.

Een blad en een konijn komen op verschillende manieren aan voedsel. Een groene plant maakt voedsel. Een dier krijgt voedsel door planten, dieren of beide te eten.

Hoe een plant aan voedsel komt

Groene planten gebruiken zonlicht, water en een gas uit de lucht dat koolstofdioxide heet. Ze maken voedsel in hun bladeren. Wortels nemen water en kleine hoeveelheden mineralen uit de grond op. De grond zelf is niet het voedsel van de plant.

Zonlicht helpt een plant voedsel te maken. De plant eet de zon niet. Hij gebruikt het licht dat op zijn bladeren valt.

Zoek de voedselbronnen van een dier

Een voedselbron is iets waaruit een levend wezen voedsel haalt. Konijnen eten gras en bladeren. Rupsen eten bladeren. Eekhoorns eten noten en zaden. Uilen eten muizen. Roodborstjes eten regenwormen, insecten en bessen. Vossen eten konijnen, muizen en bessen.

Deze woorden beschrijven wat dieren eten. Een alleseter haalt voedsel uit zowel plantaardige als dierlijke bronnen.

Volg een maaltijd terug

Begin met een uil die een muis eet. Wat heeft de muis gegeten? Zaden. Waar kwamen de zaden vandaan? Van een plant. De uil is afhankelijk van planten via het voedsel dat zijn prooi eet.

Als de planten verdwijnen die voedsel geven aan zijn prooi, kan er ook voor de vleeseter weinig voedsel overblijven.

Volg je ontbijt

Mensen zijn dieren en ons voedsel komt van levende wezens. Denk aan ontbijtgranen, melk en een ei.

• Ontbijtgranen komen van granen zoals tarwe of maïs. Dit zijn planten.
• Melk komt van een koe. De koe heeft planten zoals gras gegeten.
• Een ei komt van een kip. De kip heeft voedsel zoals graan gegeten.

Een winkel verkoopt het ontbijt, maar daar komt het voedsel niet oorspronkelijk vandaan. Je kunt elk onderdeel terugvolgen naar een plant, soms via een dier.

Met een voedselketen kun je laten zien wie wie eet. Elke schakel is voedsel voor het volgende levende wezen. Lees een pijl als “wordt gegeten door”.

Volg de pijl

Gras → konijn → vos

Lees de eerste pijl: “Gras wordt gegeten door het konijn.” Lees de volgende: “Het konijn wordt gegeten door de vos.” De pijl wijst van het voedsel naar de eter. Hij volgt de weg die het voedsel aflegt.

Bouw een keten schakel voor schakel op

Je hebt drie kaartjes: uil, zaden en muis.

1. Zoek de plant of het plantendeel. Zet zaden vooraan.
2. Zoek het dier dat zaden eet. Zet muis erachter.
3. Zoek het dier dat de muis eet. Zet uil als laatste.
4. Teken pijlen die naar elke eter wijzen: zaden → muis → uil.
5. Lees beide pijlen hardop om elke schakel te controleren.

“Zaden worden gegeten door de muis” klopt. “De muis wordt gegeten door de uil” klopt ook.

Controleer de richting

Stel dat iemand vos → konijn tekent. Als je dat leest, krijg je “De vos wordt gegeten door het konijn.” Daarmee draai je om wie wie eet. Draai de pijl om: konijn → vos.

Een eenvoudige voedselketen begint met een groene plant of een plantendeel. Bladeren, zaden, fruit of nectar kunnen het begin van de keten zijn. Op een plaatje kan de zon naast een plant staan om te laten zien waar het licht vandaan komt. De zon is geen voedsel, dus geef haar geen schakel in de voedselketen.

Tel de schakels

Gras → koe heeft twee levende wezens en één pijl.

Bladeren → rups → roodborstje → havik heeft vier schakels en drie pijlen. Elke pijl verbindt twee schakels die naast elkaar staan, dus er is één pijl minder dan het aantal schakels. Als bladeren voor de plant staan, tellen ze als haar schakel.

Volg het voedsel, niet de grootte

Het grootste dier hoeft niet als laatste te komen. Een wezel kan op een konijn jagen dat groter is dan hijzelf en het opeten. Dus gras → konijn → wezel volgt het voedsel, ook al is het laatste dier kleiner.

Elk levend wezen heeft een taak in een voedselketen. Sommige woorden benoemen hoe het aan voedsel komt. Andere vertellen iets over de jacht.

Wie maakt voedsel? Wie eet het?

Een producent maakt zijn eigen voedsel. De groene plant aan het begin van een keten is een producent. Een consument komt aan voedsel door andere levende wezens te eten. Alle dieren in de keten zijn consumenten.

In gras → konijn → vos is gras de producent. Het konijn en de vos zijn consumenten. Een dier dat eieren maakt of jongen krijgt, is daardoor geen producent. “Producent” gaat over voedsel maken, niet over jongen krijgen.

Een roofdier jaagt op een ander dier en eet het op. Een prooi is het dier waarop wordt gejaagd en dat wordt opgegeten. De vos is een roofdier; het konijn is zijn prooi. Een konijn dat gras eet, is een consument, maar door een plant te eten wordt het geen roofdier.

Kan één dier allebei zijn?

Kijk naar gras → sprinkhaan → kikker → slang. De kikker jaagt op sprinkhanen en is dus een roofdier. De slang eet de kikker, dus de kikker is ook een prooi. Kijk naar beide kanten van de plek van het dier in de keten.

Zoek ketens in verschillende leefgebieden

Voedselketens laten zien wie wat eet op een bepaalde plek.

• Tuin: sla → naaktslak → pad.
• Bos: eikels → eekhoorn → havik.
• Zeekust: zeewier → zeeslak → krab.
• Vijver: algen → kikkervisje → vis → reiger.
• Oceaan bij Antarctica: algen → krill → pinguïn → zeeluipaard.

Algen zijn eenvoudige levende wezens die met behulp van licht voedsel maken. Sommige zijn piepklein en drijven in water. Zeewier is een grote soort alg. Ze vervullen de taak van voedsel maken in deze waterketens.

Eén dier kan in verschillende ketens voorkomen. Een vos eet konijnen en muizen. Zowel gras → konijn → vos als zaden → muis → vos kan zijn voedsel laten zien.

Mensen zijn ook consumenten. Van tarwe kan brood worden gemaakt dat een mens eet. Gras kan een koe voeden die mensen melk of vlees geeft.

Volg een verandering door de keten

Gebruik gras → konijn → vos. In een heel droge zomer gaat veel gras dood. Eerst hebben de konijnen minder voedsel. Daardoor zijn er later misschien minder konijnen. Vossen hebben minder voedsel omdat ze konijnen eten.

Stel je nu voor dat de vossen verdwijnen. Misschien overleven er meer konijnen. Meer konijnen kunnen meer gras eten. Een verandering bij één schakel kan via hun voedselbehoeften andere levende wezens bereiken.