Werken als een wetenschapper: waarnemen, sorteren en eenvoudige proeven

Je hebt geen laboratoriumjas nodig om te beginnen. Een wetenschapper wil ontdekken hoe de wereld werkt. Je werkt als een wetenschapper wanneer je iets vraagt en zorgvuldig naar een antwoord zoekt.

Begin met wat je opvalt

Stel je voor dat een plas op het schoolplein na de lunch kleiner is. Vertel eerst wat je is opgevallen: “De plas is kleiner geworden.” Zeg nu wat je wilt weten: “Hoelang duurt het voordat deze plas opdroogt?” Die vraag geeft je iets om te bekijken.

“Ik vraag me iets af over slakken” is een begin, maar het zegt niet wat je wilt ontdekken. Probeer eens: “Waar verstoppen slakken zich op een zonnige dag?” Nu weet je dat je slakken moet zoeken en hun verstopplekken moet vastleggen.

Vraag iets wat je kunt controleren

Je kunt een vraag onderzoeken door te kijken, te tellen, te meten, te sorteren, een proef te doen of iemand te vragen die het weet. Woorden zoals “Welke”, “Hoeveel”, “Waar” en “Wat gebeurt er” kunnen je helpen om te beginnen. Zet een vraagteken aan het einde als je de vraag opschrijft.

“Welke bal stuitert het hoogst?” kan leiden tot een proef. “Wat gebeurt er met een ijsblokje in de zon?” vraagt naar een verandering die je kunt bekijken. Bij elke vraag kun je aanwijzen wat je moet ontdekken.

Zoek een bruikbaar deel van een grote vraag

Voor sommige vragen is even kijken niet genoeg. “Waarom vallen bladeren?” is een grote vraag. Je kunt eerst vragen: “Verliezen alle bomen in ons park hun bladeren in de herfst?” Bekijk de bomen elke week om dat deel te onderzoeken.

Vragen over wat mensen mooi vinden, werken anders. Op “Welke kleur is het mooist?” is niet één juist antwoord. Maar “Welke kleur vinden de meeste kinderen in onze klas het mooist?” kun je wel beantwoorden. Vraag het aan elk kind en tel de antwoorden.

Je vraag helpt je kiezen wat je hierna gaat doen. Wetenschappers vinden op verschillende manieren antwoorden. Een proef is één handige manier, maar bij wetenschap horen ook kijken, tellen, sorteren, lezen en luisteren.

Kies een manier die bij je vraag past

Als je vraagt hoe een worm er van dichtbij uitziet, ga je hem waarnemen. Kijk goed met je ogen en een vergrootglas. Als je vraagt hoe een zaadje in vier weken verandert, is één keer kijken niet genoeg. Kijk op verschillende dagen opnieuw en leg elke keer vast wat je ziet.

Sorteren helpt bij het beantwoorden van vragen over kenmerken. Om te ontdekken welke voorwerpen van metaal zijn, bekijk je elk voorwerp en leg je het in een groep. Een patroon zoeken helpt bij vragen over waar of wanneer iets gebeurt. Om te ontdekken waar je meer slakken ziet, tel je op verschillende dagen op zonnige en schaduwrijke plekken.

Wanneer helpt een proef?

Bij een proef kun je één ding veranderen en vergelijken wat er gebeurt. Voor de vraag over de vloeren gebruik je hetzelfde autootje op beide vloeren. Meet hoe ver het rolt. Als je alleen naar de vloeren kijkt, weet je nog niet hoe ver dat autootje zal rollen.

Leer van andere mensen

Je kunt niet gemakkelijk een olifant zijn hele leven volgen. Om te ontdekken hoe oud olifanten worden, gebruik je een boek, een video of vraag je het aan een deskundige. Een deskundige weet veel over een onderwerp. Een dierverzorger kan misschien helpen met vragen over dieren. Gebruik internet samen met een volwassene.

Je kunt verschillende manieren om iets te ontdekken combineren. Om te leren welke kleine dieren onder boomstammen leven, kijk en tel je eerst. Gebruik daarna een boek om hun namen te vinden. Leg de boomstam daarna voorzichtig terug, zodat de dieren hun thuis houden.

Waarnemen betekent dat je met je zintuigen zorgvuldig iets opmerkt. “De schelp is wit met bruine strepen” is een waarneming. Je vertelt ermee wat je echt hebt opgemerkt.

Gebruik woorden die het detail laten zien

Met je ogen kun je zien. Met je oren kun je horen. Met je huid voel je, met je neus ruik je en met je tong proef je. Bij natuuronderzoek gebruik je vooral je gezichtsvermogen, gehoor, tastzin en reukzin.

Beschrijf kleur, vorm, grootte, oppervlaktestructuur, geluid of geur. Oppervlaktestructuur betekent hoe een oppervlak aanvoelt, bijvoorbeeld ruw of glad. Een dennenappel kan bruin, hard en ruw zijn. Door hem met een steen te vergelijken, kun je meer opmerken: “De steen voelt gladder dan de dennenappel.”

Tel als tellen helpt. “Het lieveheersbeestje heeft 7 stippen” geeft een duidelijker detail dan “Het heeft veel stippen.” Kijk tijdens het tellen één keer naar elke stip.

Zorg goed voor jezelf en levende wezens

Proef tijdens natuuronderzoek nooit iets, tenzij een volwassene die je vertrouwt zegt dat het veilig is. Ruik alleen ergens aan als een volwassene die je vertrouwt zegt dat het veilig is. Volg de aanwijzingen om de lucht voorzichtig naar je neus te wapperen. Raak geen scherpe of kapotte dingen, dierenpoep of planten aan waarvan een volwassene zegt dat je ze moet vermijden. Kijk nooit naar de zon, met of zonder vergrootglas. Was je handen met zeep nadat je grond, planten of dieren hebt aangeraakt.

Ga voorzichtig om met kleine dieren en zet ze terug waar je ze hebt gevonden. Vraag het voordat je een plant plukt. Je kunt vaak leren door te kijken zonder iets op te pakken.

Houd wat je opmerkt en wat je denkt uit elkaar

Je ziet gaten in een blad. Je hebt niet gezien waardoor ze zijn ontstaan.

Het idee kan kloppen. Blijf “Ik denk” erbij zeggen, zodat anderen weten dat het een idee is.

Met eenvoudige hulpmiddelen merk je meer op dan met alleen je ogen. Hulpmiddelen zijn de spullen die je gebruikt. Kies het hulpmiddel dat helpt om je vraag te beantwoorden.

Maak kleine details beter zichtbaar

Een vergrootglas, ook wel een loep genoemd, laat iets groter lijken. Het voorwerp zelf blijft even groot. Houd het vergrootglas er vlak boven. Beweeg de lens langzaam totdat het detail er groot en helder uitziet. Als het wazig is, verander je de afstand.

Laat een vergrootglas nooit in de zon liggen. Het kan zonlicht op één hete plek richten en brand veroorzaken.

Meet met even grote voorwerpen

Een meetwaarde bestaat uit een getal en een eenheid. In “5 blokjes lang” is het getal 5 en de eenheid een blokje. Gebruik blokjes of paperclips die allemaal even groot zijn.

1. Leg het eerste blokje aan één uiteinde van het blad.
2. Leg meer blokjes op een rij, met de uiteinden tegen elkaar.
3. Stop bij het andere uiteinde van het blad.
4. Tel de blokjes. Als het er 5 zijn, schrijf je “5 blokjes lang” op.

Laat geen ruimte tussen de blokjes en laat ze niet overlappen. Door tussenruimtes zou elke getelde stap te lang zijn. Met blokjes van verschillende grootte zouden de stappen niet even groot zijn.

Mia meet een tafel met 7 handspannen. Haar vader heeft er maar 6 nodig. Zijn grotere hand bedekt elke keer meer van de tafel. Hun getallen verschillen, ook al blijft de tafel even groot. Gebruik een even grote eenheid als je vergelijkt.

Lees een liniaal af vanaf nul

Met centimeters gebruikt iedereen dezelfde eenheid. Zoek het streepje bij 0 op de liniaal. Leg daar één uiteinde van een waskrijtje en lees het getal bij het andere uiteinde af. Als het tot 9 komt, is het 9 centimeter lang. De rand van de liniaal kan vóór de nul liggen; begin bij het streepje.

Een meetlint helpt bij een langere afstand, zoals de afstand die een autootje rolt. Houd het recht langs de afstand die je meet.

Gebruik een timer voor tijd

Een zandloper laat zien wanneer een bepaalde tijd voorbij is. Een stopwatch telt seconden. Je kunt vogels bij een voedertafel tellen terwijl een zandloper van één minuut loopt. Begin met tellen als je de timer start en stop als de tijd om is.

Een groeiende plant verandert tussen de ene en de volgende keer dat je kijkt. Eén keer kijken kan niet de hele verandering laten zien. Om te ontdekken wat er in de loop van de tijd gebeurt, bekijk je hetzelfde ding opnieuw en leg je vast wat je ziet.

Maak een plan om te kijken

Bepaal wanneer je gaat kijken en waarop je gaat letten. Bij een bonenplant kun je bijvoorbeeld elke maandagochtend meten. Gebruik elke keer dezelfde liniaal en meet op dezelfde manier. Door steeds op dezelfde manier te kijken, kun je wat je vastlegt beter vergelijken.

Kies een tijdsinterval dat bij de verandering past. Een smeltend ijsblokje kan in minuten veranderen, dus kijk om de paar minuten. De herfstkleuren van een boom veranderen in de loop van weken, dus kan het helpen om elke week te kijken.

Leg elke waarneming meteen vast

Schrijf de datum naast elke tekening, foto, meetwaarde of korte aantekening. Aan de datums zie je wat je het eerst hebt vastgelegd. Als je tot het einde wacht, vergeet je misschien een detail of haal je twee dagen door elkaar.

Hier zie je wat bij één bonenplant is vastgelegd:

Bekijk de hele verandering

Begin met wat je de eerste en de laatste keer hebt vastgelegd. De plant begon bij 3 centimeter en eindigde bij 15 centimeter. De totale groei was:

De plant groeide 12 centimeter. Dat is de verandering in hoogte, niet de uiteindelijke hoogte.

Bekijk nu wat je tussendoor hebt vastgelegd. Van 3 naar 6 is een groei van 3 centimeter. Van 6 naar 10 is er 4 bij gekomen. Van 10 naar 15 is er 5 bij gekomen. De plant werd elke week hoger en groeide elke week ook meer.

Bekijk dingen die van dag tot dag veranderen

Je kunt ook het weer bijhouden. Een klas hield 14 schooldagen bij: 6 zonnige, 5 bewolkte en 3 regenachtige. Er waren 3 zonnige dagen meer dan regenachtige dagen, want:

Als je sorteert, deel je dingen in groepen in. De dingen in elke groep hebben een kenmerk gemeen. Sorteren helpt je op te merken hoe voorwerpen op elkaar lijken en hoe ze verschillen.

Kies één kenmerk

Een kenmerk is iets wat je aan een voorwerp kunt controleren. Het kan de kleur, vorm, grootte, oppervlaktestructuur, het materiaal of het aantal onderdelen zijn. Een sorteerregel vertelt welk kenmerk bepaalt wat er in elke groep komt.

Maak voor “Is het van metaal gemaakt?” een groep “ja” en een groep “nee”. Controleer elk voorwerp met dezelfde vraag. Leg niet één voorwerp bij de rode dingen terwijl je de rest op materiaal sorteert.

1. Kies een kenmerk en maak je regel.
2. Bekijk steeds één voorwerp.
3. Leg het in de groep waar het past.
4. Controleer elke groep met je regel.
5. Geef de groepen namen zodat iemand anders ze kan controleren.

Maak ruimte voor elk voorwerp

Ava sorteert 9 knopen op kleur. Ze heeft 5 rode en 4 blauwe. Als je beide groepen telt, krijg je:

Alle 9 knopen hebben een plek. Maar wat als ze een groene knoop toevoegt? Die past niet bij “rood” en ook niet bij “blauw”. Ze heeft nog een groep nodig, zoals “andere kleuren”, of een nieuwe regel.

Kies een regel die mensen kunnen controleren. “Heeft strepen” geeft een duidelijk ja of nee. “Mooi” hangt af van wat iemand mooi vindt, dus kunnen mensen hetzelfde voorwerp verschillend indelen.

Leg uit waar iets hoort

Gebruik “omdat” om je reden te vertellen: “De sleutel hoort hier omdat hij van metaal is.” Iemand anders kan naar de sleutel kijken en je reden controleren.

Controleer het echte kenmerk, ook als je de naam van het voorwerp kent. Een pinguïn is een vogel, maar vliegt niet. Bij “Kan het vliegen?” hoort hij in de groep “nee”.

Ook bij een buitenbeentjespuzzel heb je een reden nodig. Bij een appel, banaan, bal en sinaasappel is de bal anders omdat het geen eten is. De banaan is anders omdat die niet rond is. Meer dan één antwoord kan goed zijn als je uitlegt welk kenmerk je hebt gebruikt.

Je kunt dezelfde verzameling op verschillende manieren sorteren. De voorwerpen blijven hetzelfde; de regel verandert. Een groep die bij één regel past, kan uit elkaar vallen als je een andere regel kiest.

Geef de verzameling een nieuwe regel

Ava's 9 knopen zijn op kleur gesorteerd 5 rode en 4 blauwe knopen. Als ze op grootte sorteert, zijn er 3 grote en 6 kleine. Op gaatjes gesorteerd zijn er 5 met 2 gaatjes en 4 met 4 gaatjes. Bij elke manier van sorteren zijn er nog steeds alle 9 knopen.

Om de regel van iemand anders te vinden, zoek je een kenmerk dat de dingen gemeen hebben. Stel je voor dat in de ene groep een blad, gras en een erwtenpeul liggen. In een andere liggen een tomaat, een aardbei en een rode speelgoedbrandweerwagen. De groepen zijn op kleur ingedeeld: groen en rood. “Eten” past in geen van beide groepen bij alles.

Sorteer volgens twee regels tegelijk

Een venndiagram heeft cirkels die elkaar overlappen. Geef elke cirkel een regel. De ene kan “rood” zijn en de andere “heeft 4 gaatjes”. Het midden hoort bij beide cirkels.

Controleer bij elke knoop twee vragen: “Is hij rood?” en “Heeft hij 4 gaatjes?”

Ava heeft 2 knopen alleen in rood, 3 in het midden, 1 alleen in vier gaatjes en 3 erbuiten. In de hele rode cirkel liggen 5 knopen: de 2 alleen in rood plus de 3 in het midden. Tel het midden mee als je een van beide cirkels telt, maar tel elke knoop maar één keer als je de hele verzameling telt.

Laat een plek leeg als er niets past

Probeer de regels “heeft poten” en “kan vliegen” met een hond, spin, roodborstje, bij, vlinder, vis, slang en worm. Het roodborstje, de bij en de vlinder voldoen aan beide regels. De hond en de spin hebben poten maar kunnen niet vliegen. De vis, de slang en de worm voldoen aan geen van beide regels.

Niets in deze verzameling kan vliegen zonder poten. Dat deel blijft leeg. Verplaats er geen dier naartoe alleen om de plek te vullen.

Doe voordat je een proef begint een voorspelling. Een voorspelling vertelt wat je denkt dat er zal gebeuren. Gebruik iets wat je hebt gezien of geleerd om een reden te geven.

Verbind je idee met een reden

Probeer de woorden “Ik denk … omdat …”. Bij de proef met het autootje kun je zeggen: “Ik denk dat het autootje het verst rolt op hout omdat het glad is. Mijn step gaat sneller op een glad pad.”

Het eerste deel vertelt wat je verwacht. Het tweede deel vertelt waarom je dat verwacht. Je reden komt uit iets wat je weet, niet uit de proef die je nog moet doen.

Doe de voorspelling voordat je het ontdekt

Schrijf of teken je voorspelling voordat de proef begint. Je hebt die later nodig om te controleren of je idee bij de resultaten paste. Je kunt je voorspelling ook vastleggen met een tekening van het autootje met de langste pijl op het hout.

Voorspellingen kunnen verschillende vormen hebben. Je kunt een volgorde voorspellen: “De rubberen bal stuitert het hoogst, dan de tennisbal en dan de schuimrubberen bal.” Of je kunt ja of nee voorspellen: “Water gaat door de doek.” Kies een voorspelling die je vraag beantwoordt.

Bewaar je eerste idee als de resultaten je verrassen

Twee kinderen kunnen verschillende voorspellingen doen voor dezelfde proef. Ze kunnen allebei hun redenen uitleggen en daarna onderzoeken wat er gebeurt.

Als het resultaat verschilt van je voorspelling, bewaar je de voorspelling zoals je die eerst hebt vastgelegd. Zet ernaast wat er echt is gebeurd. Je kunt schrijven: “Ik voorspelde het vloerkleed. Het autootje rolde het verst op hout.” Als je de voorspelling achteraf verandert, is niet meer te zien wat je hebt geleerd.

Een onverwacht resultaat betekent niet dat je de proef verkeerd hebt gedaan. Controleer hoe je hebt gewerkt en wat je hebt vastgelegd. Ook als je eerste idee anders uitpakt, kun je leren van een zorgvuldige proef.

Een eerlijke proef helpt je dingen te vergelijken. Verander het ene ding dat je wilt vergelijken. Houd al het andere hetzelfde.

Bepaal wat je vergelijkt

Vergelijk voor “Op welke vloer rolt een autootje het verst?” hout, een vloerkleed en vloerbedekking. De vloer verandert. Houd het autootje, het hellende vlak en het beginpunt hetzelfde. Zet het hellende vlak elke keer op dezelfde stapel van 3 boeken. Laat het autootje los zonder te duwen.

Als je het op vloerbedekking een duw geeft maar het op hout loslaat, veranderen er twee dingen: de vloer en de duw. Je kunt niet zeggen wat het verschil maakte. Door het autootje op dezelfde manier los te laten, kun je de vloeren eerlijk vergelijken.

Bepaal wat het resultaat is

Bedenk wat je gaat bekijken of meten. Hier heb je de afstand nodig die het autootje rolt nadat het van het hellende vlak af is. Gebruik een meetlint en meet in centimeters. Meet elke keer vanaf de onderkant van het hellende vlak tot de voorkant van het stilstaande autootje.

Maak een lijst van je hulpmiddelen: autootje, hellend vlak, 3 boeken, meetlint en een blad om de resultaten op vast te leggen. Zet daarna de stappen op volgorde.

1. Zet het hellende vlak op 3 boeken naast de eerste vloer.
2. Zet het autootje bij de startlijn.
3. Laat het los zonder te duwen.
4. Wacht tot het autootje stopt.
5. Meet de afstand vanaf het hellende vlak.
6. Schrijf het getal in je tabel.

Bedenk dat je meer dan één poging op elke vloer doet, bijvoorbeeld 3 pogingen per vloer. De afstand kan elke keer een beetje anders zijn. Met herhaalde proeven kun je zien of het autootje op dezelfde vloer elke keer verder rolt dan op de andere vloeren.

Gebruik de regel bij een andere proef

Je kunt vergelijken hoe goed materialen water tegenhouden. Bedek bekers met even grote vierkantjes van stof, plastic, folie en keukenpapier. Giet op elk stukje één lepel water. Houd de lepel en de hoeveelheid water hetzelfde. Controleer of er water in de beker komt.

Maak voordat je begint ruimte vrij zodat niemand struikelt en leg een doek klaar voor gemorst water. Vraag een volwassene om te helpen met alles wat heet, scherp of zwaar is.

Je plan is klaar. Voer het nu op dezelfde manier uit voor elk ding dat je vergelijkt. Een resultaat is wat je tijdens je proef waarneemt, telt of meet.

Verdeel het werk

In een team kan één persoon het autootje loslaten, één persoon meten en één persoon de resultaten vastleggen. Wissel van taak. Lees de stappen samen zodat iedereen weet wat er hierna gebeurt.

Schrijf elk resultaat meteen op. Als je het getal bij de juiste vloer en poging zet, kun je het later gebruiken. Als je wacht tot het autootje alle keren heeft gerold, kun je de getallen gemakkelijk door elkaar halen.

Hier zijn drie pogingen uit de proef met het autootje:

Kijk wat herhaalde proeven je vertellen

De resultaten op het hout liggen dicht bij elkaar. Dat geldt ook voor de resultaten op het vloerkleed en de vloerbedekking. Elke afstand op hout is groter dan elke afstand op het vloerkleed of de vloerbedekking. De afstanden op één vloer zijn niet precies gelijk, maar de vergelijking laat steeds dezelfde volgorde zien.

Leg resultaten ook vast als ze je verrassen. Stel dat je voorspelde dat het autootje het verst zou rollen op de vloerbedekking. Dan schrijf je nog steeds 19, 20 en 21 op bij vloerbedekking. Wat je vastlegt, moet laten zien wat er is gebeurd, niet wat je hoopte dat er zou gebeuren.

Ga eerlijk om met een probleem

Als een autootje tegen een stoelpoot botst, schrijf je een aantekening over de botsing en doe je die poging opnieuw. Door de botsing stopte het autootje, dus was dit niet de afstand die je wilde meten. De aantekening laat zien waarom je de poging herhaalde.

Als een resultaat heel anders is dan de andere, zoek dan naar een reden en probeer het opnieuw. Kijk naar het beginpunt, het loslaten en het meten. Gum een verrassend resultaat niet uit alleen omdat het je niet bevalt.

Als de proef klaar is, ruim je de hulpmiddelen op en veeg je op wat is gemorst.

Een waarnemingstekening helpt iemand anders te zien wat jij hebt waargenomen. Kijk goed voordat je tekent en blijf kijken terwijl je bezig bent. Teken de details die er echt zijn.

Zet de waarneming op papier

Als een bloem 5 bloemblaadjes heeft, teken je er 5. Gebruik de echte kleuren. Teken eerst licht met potlood, zodat je een lijn kunt aanpassen als je opnieuw kijkt. Maak de tekening groot genoeg om de onderdelen te laten zien die je hebt opgemerkt.

Een slak heeft in een waarnemingstekening geen lachend gezicht nodig. Een toegevoegd gezicht zou iets laten zien wat je hebt verzonnen. Je tekening heeft het huisje, het lichaam en andere details nodig die je echt kunt zien.

Zet benamingen bij de onderdelen

Een benaming geeft een onderdeel een naam. Schrijf “blad”, “stengel” of “bloemblaadje” naast de tekening. Trek een rechte lijn van het woord naar dat onderdeel. Laat de lijn het onderdeel raken, zodat de lezer precies weet waar die moet kijken.

Een lijn vanaf “blad” die in een lege ruimte eindigt, is moeilijk te volgen. Laat genoeg ruimte rond de tekening om de benamingen te kunnen lezen.

Leg details vast die een tekening niet kan laten zien

Een korte aantekening kan meer vertellen dan een tekening. Je kunt “voelt pluizig” naast een blad schrijven dat je veilig kunt aanraken. Een tekening met aantekeningen heet een tekening met aantekeningen. Gebruik een aantekening voor een geluid, oppervlaktestructuur, beweging of meetwaarde die je hebt waargenomen.

Je kunt een klein voorwerp groter tekenen om de details te laten zien. Zet dan de werkelijke grootte erbij, zoals “werkelijke lengte: 5 blokjes”. De grote tekening helpt bij het kijken; de aantekening over de grootte helpt bij het meten.

Vertel wat en wanneer

Geef wat je hebt vastgelegd een titel, zoals “Bonenplant op maandag”. Zet de datum erbij. Als je volgende week opnieuw tekent, zet je ook bij die tekening de datum. Je kunt de tekeningen dan op volgorde leggen en zien welke details zijn veranderd.

Foto's kunnen ook iets vastleggen. Bij een tekening kies je de details die je goed hebt bekeken en laat je die zien. Als je dingen met een datum erbij vergelijkt, bekijk dan zowel de tekening als de aantekeningen.

Een tabel houdt resultaten overzichtelijk op volgorde. Een turftabel helpt je tellen terwijl je waarneemt. Met allebei kun je resultaten bewaren zonder alles te hoeven onthouden.

Maak een tabel

Rijen lopen van links naar rechts. Kolommen lopen van boven naar beneden. Elke kolom heeft een kolomkop nodig die vertelt wat erin hoort. Maak de tabel voordat je begint, zodat elk nieuw resultaat een plek heeft.

Gebruik voor de proef met het autootje de kolomkoppen “Vloer”, “Poging 1 (cm)”, “Poging 2 (cm)” en “Poging 3 (cm)”. De “cm” geeft de eenheid aan. Daaronder kun je alleen de getallen schrijven.

Om de tweede poging op het vloerkleed te vinden, begin je bij “Vloerkleed”. Ga in die rij naar “Poging 2”. Het getal is 35, dus rolde het autootje 35 centimeter. Een getal is alleen bruikbaar als je weet in welke rij en kolom het staat.

In tabellen kunnen ook woorden of vinkjes staan. Bij een waterproef kan de ene kolom het materiaal noemen en een andere vertellen of er water doorheen kwam. Plastic en folie lieten bij die proef geen water door; stof en keukenpapier wel.

Tel terwijl je kijkt

Zet één kort turfstreepje voor elk dier of voorwerp dat je telt. Voor vijf teken je vier rechtopstaande streepjes en zet je het vijfde erdoorheen. Door dat groepje herken je vijf gemakkelijk.

Om twee groepjes en twee losse streepjes af te lezen, tel je eerst de groepjes: 5, 10. Tel dan verder: 11, 12. Schrijf 12 in de kolom voor het totaal. Het streepje erdoorheen telt als het vijfde; het is geen extra zesde streepje.

Controleer je telling

Een klas telde 12 mieren, 7 pissebedden, 5 wormen, 4 spinnen en 3 slakken. Ze vonden in totaal 31 kleine dieren. De groepjes van vijf maakten de grotere aantallen gemakkelijker af te lezen.

Zet een streepje zodra je iets telt. Houd bij wat je al hebt geteld, zodat je hetzelfde dier niet twee keer telt. Als de dieren bewegen, bedenk dan samen met je groep hoe je de telling bijhoudt.

Een beelddiagram laat aantallen zien met afbeeldingen. Een staafdiagram laat aantallen zien met staven. Een andere naam voor een beelddiagram is een pictogram. Beide helpen je zien welke groep er meer en welke er minder heeft.

Maak een beelddiagram

Begin met een titel die vertelt wat je hebt geteld. Geef elke groep een rij met een naam erbij. Voeg een legenda toe die vertelt wat één afbeelding betekent. Bij deze diagrammen staat één afbeelding voor één ding.

Voor een zoektocht naar kleine beestjes kan de legenda zeggen: “Eén afbeelding = 1 dier.” Teken 12 even grote afbeeldingen voor mieren, 7 voor pissebedden, 5 voor wormen, 4 voor spinnen en 3 voor slakken. Begin elke rij op dezelfde lijn en laat evenveel ruimte tussen de afbeeldingen.

Als je enorme afbeeldingen van slakken en piepkleine afbeeldingen van mieren tekent, lijkt de rij slakken misschien langer. Door de grootte van de afbeeldingen kun je dan niet goed vergelijken. Even grote afbeeldingen met evenveel ruimte ertussen zorgen dat de lengte van de rijen past bij de aantallen.

Lees de aantallen af

Tel de afbeeldingen in een rij. De mieren zijn met de meeste, 12, en de slakken met de minste, 3. Om te vinden hoeveel mieren er meer zijn, trek je af:

Er zijn 9 mieren meer dan slakken. Als je zegt “mieren hebben de langste rij”, noem je de groep. Als je zegt “9 meer”, geef je aan hoe groot het verschil is.

Lees en maak een staafdiagram

Een staafdiagram gebruikt één staaf per groep. Zet bij elke groep de naam en gebruik getallen die met één tegelijk oplopen langs de zijkant. Alle staven beginnen bij 0 op dezelfde lijn. Lees het getal aan het einde van elke staaf af.

Bij een weeroverzicht van 14 dagen kunnen de staven eindigen bij 6 voor zonnig, 5 voor bewolkt en 3 voor regenachtig. De staaf voor zonnig is het hoogst. Die laat meer zonnige dagen zien dan elk van de twee andere groepen.

In een blokkendiagram staat één blokje voor één ding. Stapel 6 blokjes voor de 6 zonnige dagen en begin op dezelfde startlijn als de andere stapels.

Kies een handige manier om iets vast te leggen

Een tabel houdt meetwaarden op volgorde. Turfstreepjes helpen je tellen terwijl je kijkt. Met een beelddiagram of staafdiagram kun je de grootte van groepen gemakkelijk vergelijken. Begin met je vraag en kies een manier van vastleggen waarmee je het antwoord kunt aflezen.

Pak wat je hebt vastgelegd erbij als je klaar bent met de proef of het kijken. Vertel wat er is gebeurd met behulp van de getallen en details die je hebt bewaard. Begin met de resultaten voordat je probeert uit te leggen waarom ze zo zijn.

Vergelijk en zet op volgorde

Gebruik woorden zoals “langer”, “korter”, “meer”, “minder” en “hoogst”. Het autootje rolde ongeveer 60 centimeter op hout, 35 op het vloerkleed en 20 op de vloerbedekking. Je kunt de vloeren op volgorde zetten van de grootste tot de kleinste afstand: hout, vloerkleed, vloerbedekking.

Om te vertellen hoeveel verder het autootje rolde, zoek je het verschil. Tussen hout en het vloerkleed:

Dat is ongeveer 25 centimeter verder op hout. Tussen hout en vloerbedekking:

Dat is ongeveer 40 centimeter verder op hout. Zet “centimeter” bij de verschillen, zodat anderen weten wat de getallen beschrijven.

Zoek iets wat zich herhaalt

Een patroon is iets wat steeds opnieuw op dezelfde manier gebeurt. De bonenplant werd elke week hoger. Bij de proef met het autootje rolde het autootje op de bobbeligere vloeren minder ver. De resultaten laten een verband zien tussen wat je vergeleek en wat er gebeurde.

Eén resultaat kan niet laten zien dat iets steeds opnieuw gebeurt. Bekijk meerdere vastgelegde resultaten. In de tabel van het autootje was elke afstand op hout groter dan de afstanden op het vloerkleed en was elke afstand op het vloerkleed groter dan de afstanden op de vloerbedekking. Die volgorde kwam steeds terug en helpt je de proef te beschrijven.

Houd je woorden bij wat je hebt vastgelegd

Wijs de rij, afbeelding of staaf aan die je gebruikt. Als je je een ander getal herinnert, controleer dan wat je hebt vastgelegd voordat je het vertelt. Misschien herinner je je de meest verrassende poging en vergeet je de rest.

Vertel welke dingen je hebt onderzocht. Deze resultaten vertellen je iets over hout, vloerkleed en vloerbedekking. Gras en zand zijn niet onderzocht. Je hebt meer proeven nodig om te beschrijven hoe het autootje daar rolt.

Je proef begon met een vraag en een voorspelling. Vergelijk nu dat eerste idee met de resultaten. Beantwoord daarna de vraag met wat er echt is gebeurd.

Controleer je voorspelling eerlijk

Lees de voorspelling die je vóór de proef hebt vastgelegd. Als je hout voorspelde en het autootje het verst rolde op hout, klopte je voorspelling. Als je het vloerkleed voorspelde, klopte die niet.

Je kunt zeggen: “Ik dacht dat het autootje het verst zou rollen op het vloerkleed. Het autootje rolde het verst op hout.” Beide delen horen bij je verhaal. Het eerste vertelt je eerdere idee; het tweede vertelt het resultaat. Je hoeft het eerste niet te veranderen om ze te laten kloppen.

Verbind je antwoord met bewijs

Bewijs is wat je hebt gezien, geteld of gemeten en wat je helpt antwoord te geven. Beantwoord de vraag in een volledige zin en vertel daarna welke resultaten je antwoord ondersteunen.

Met “omdat” kun je een antwoord met bewijs verbinden. Bij een telling van slakken zeg je: “We vonden meer slakken in de schaduw omdat we er daar 9 telden en 2 in het zonnige deel.” Met de aantallen kan iemand anders je vergelijking controleren.

Houd een mogelijke verklaring apart

“Ik denk dat het autootje verder rolde omdat hout gladder is” is een mogelijke verklaring. De meetwaarden zijn de resultaten. Zet “Ik denk” bij een mogelijke reden, zodat de lezer het verschil kan zien.

Een voorspelling is geen bewijs voor het antwoord. Ook een goed uitgelegde voorspelling deed je voordat je ontdekte wat er gebeurde. Je antwoord komt uit de resultaten die je hebt verzameld.

Bepaal wanneer je het opnieuw probeert

Soms zijn de resultaten wisselend of ontdek je dat de proef niet eerlijk was. Zeg dat je het nog niet zeker weet en verbeter de proef. Misschien heb je hetzelfde beginpunt, een vaste manier van meten of meer pogingen nodig. Vertel anderen wat gecontroleerd moet worden.

Andere mensen kunnen van je onderzoek leren als je het duidelijk deelt. Ze kunnen ook controleren hoe je hebt gewerkt. Wat je hebt vastgelegd, helpt hen je verhaal te volgen.

Vertel de onderdelen op volgorde

Begin met je vraag. Deel daarna de voorspelling, je stappen, de resultaten en je antwoord. Een luisteraar moet weten wat je hebt gedaan om te kunnen bepalen wat de resultaten betekenen.

Hier is een kort verhaal over de proef met het autootje:

“We vroegen op welke vloer een autootje het verst rolt. We voorspelden hout. We gebruikten hetzelfde autootje en hetzelfde hellende vlak op drie vloeren, met op elke vloer drie pogingen. Het autootje rolde ongeveer 60 centimeter op hout, 35 op het vloerkleed en 20 op de vloerbedekking. Dit autootje rolde het verst op hout.”

Laat de tabel zien terwijl je vertelt. Wijs de rij van het hout aan als je over hout vertelt. Als iemand de precieze pogingen wil weten, staan die in de tabel. Je woorden geven de belangrijkste bevinding; de tabel bevat de details.

Kies hoe je het deelt

Je kunt vertellen, een poster maken, een tekening met benamingen maken, een paar zinnen schrijven of foto's laten zien. Kies een manier die de belangrijke details duidelijk laat zien. Op een poster kan bovenaan de vraag staan, in het midden de tabel en daaronder een antwoord met bewijs.

Gebruik woorden die je hebt geleerd, zoals “waarnemen”, “voorspelling”, “eerlijk”, “resultaten”, “patroon” en “bewijs”. Gebruik ze waar ze helpen om te beschrijven wat je echt hebt gedaan.

Luister naar een andere groep

Een ander resultaat is een reden om werkwijzen te vergelijken. Vraag naar het autootje, het hellende vlak, het beginpunt en het loslaten. Je kunt zeggen: “Wij ontdekten iets anders. Kunnen we het samen nog een keer onderzoeken?” Vriendelijke vragen helpen iedereen het werk te bekijken.

Bedenk de volgende vraag

Vertel wat beter kan. Misschien was het meetlint te kort. Misschien heb je meer pogingen nodig. Noem de verandering die je zou helpen om beter vast te leggen wat er gebeurt.

Een bevinding kan tot een nieuwe vraag leiden: “Wat gebeurt er als het hellende vlak op meer boeken rust?” of “Zou een zwaarder autootje verder rollen?”