Voedselketens, voedselwebben en reducenten

Een plant heeft niemand nodig die zijn lunch brengt. Zijn groene bladeren maken suiker, en dat is zijn voedsel. Het maken van voedsel heet fotosynthese.

Wat komt er een blad binnen?

Wortels nemen water op uit de bodem. Het water gaat door de stengel omhoog naar de bladeren. De bladeren nemen ook koolstofdioxide op, een gas in de lucht. Het komt binnen via piepkleine openingen, vaak aan de onderkant van het blad.

Een groene stof die bladgroen heet, vangt zonlicht op. Met die energie zet het blad water en koolstofdioxide om in suiker. Het geeft ook zuurstof af, het gas dat je nodig hebt om te ademen.

Volg het voedsel in een appelboom

1. Wortels nemen water op en bladeren nemen koolstofdioxide op.
2. Bladgroen vangt licht op, waardoor de bladeren energie krijgen om suiker te maken.
3. De boom gebruikt een deel van de suiker om in leven te blijven en te groeien.
4. Hij stuurt een deel van de suiker naar zijn appels. Dat helpt om ze zoet te maken.

De boom bouwt voedsel ook in wortels, stengels, zaden en nieuwe bladeren in. Hij kan extra voedsel opslaan. Een aardappel slaat zetmeel op; een wortel slaat suiker op.

Eet een plant grond?

Planten bouwen het grootste deel van hun lichaam op uit lucht en water. Lang geleden onderzocht Jan Baptist van Helmont een wilg. In vijf jaar werd die ongeveer 74 kilogram zwaarder. De grond verloor maar ongeveer 57 gram. Hij dacht dat water de groei verklaarde. Later ontdekten wetenschappers dat koolstofdioxide uit de lucht ook veel van het materiaal levert.

Wortels nemen kleine hoeveelheden voedingsstoffen, of mineralen, op uit de bodem. Voedingsstoffen helpen planten gezond te blijven, maar leveren hun geen energie uit voedsel. Het “plantenvoedsel” dat in winkels wordt verkocht, is meststof: het levert voedingsstoffen. Een plant in het donker kan licht niet vervangen door extra meststof. Hij gebruikt zijn reservevoedsel, wordt zwak en gaat uiteindelijk dood.

Andere voedselmakers

Ook algen maken voedsel met licht. Daaronder vallen zeewier en veel piepkleine zwevende levende wezens die fytoplankton heten. Ongeveer de helft van de zuurstof die op aarde wordt gemaakt, komt uit de oceaan, vooral van fytoplankton.

Een venusvliegenvanger maakt nog steeds voedsel met zonlicht. De insecten die hij vangt, geven hem extra voedingsstoffen. Een paddenstoel kan geen voedsel maken met licht. Hij is een deel van een schimmel en heeft geen bladgroen.

Wanneer je rent, groeit of een wondje geneest, gebruik je energie. Dieren halen die energie uit voedsel. Planten vangen zonlicht op en slaan een deel van de energie ervan op in het voedsel dat ze maken.

Volg een maaltijd terug

Denk aan een kaaspizza. Begin bij elk ingrediënt en vraag waar het vandaan komt.

• De bodem komt van tarwe. Tarweplanten maakten voedsel met zonlicht.
• De saus komt van tomaten, die aan tomatenplanten groeiden.
• De kaas komt van koemelk. De koe at gras en hooi. Ook die planten maakten voedsel met zonlicht.

De kaas maakte een extra stap via een dier. De energie uit dat voedsel begon nog steeds met zonlicht.

Een havik kan energie krijgen zonder een plant te eten. Stel dat hij een slang eet, die een muis at, die zaden at. Werk terug: havik, slang, muis, zaden, plant, zonlicht. De plant ving als eerste de energie op die langs deze voedselrelaties werd doorgegeven.

Waar gaat energie uit voedsel naartoe?

Dieren gebruiken veel energie uit voedsel om te leven. Voor bewegen, ademen en het herstellen van het lichaam is allemaal energie nodig. Zoogdieren en vogels gebruiken ook energie om warm te blijven. Een deel van de energie blijft in groeiende lichamen of wordt opgeslagen als vet. Die energie kan een ander dier bereiken wanneer het hen opeet.

Als levende wezens energie uit voedsel gebruiken, eindigt die als warmte. De warmte verspreidt zich in de lucht, het water en de grond. Ze is niet verdwenen, maar levende wezens kunnen die verspreide warmte niet gebruiken om nieuw voedsel te maken. Voedselketens hebben steeds nieuw zonlicht nodig.

Een hagedis op een zonnige steen wordt warm. Hij moet nog steeds eten. Zonlicht kan een dier opwarmen zonder het de energie uit voedsel te geven die het nodig heeft om te groeien en te bewegen.

Energie op een voedseletiket

Nederlandse voedseletiketten gebruiken kilocalorieën om aan te geven hoeveel energie voedsel bevat. Een middelgrote banaan bevat ongeveer 100 kilocalorieën. De bananenplant heeft die energie opgeslagen in zijn voedsel.

Bijna alle voedselketens beginnen met zonlicht. Een paar ketens diep in de oceaan beginnen anders. Bij hete bronnen op de zeebodem maken piepkleine levende wezens voedsel met chemische energie.

Een boom, een eekhoorn en schimmel op gevallen fruit komen op verschillende manieren aan voedsel. Je kunt ze indelen op basis van hoe ze eraan komen.

Drie manieren van voeden

Alle dieren zijn consumenten. Zelfs een piepklein insect moet eten. Ook producenten kunnen piepklein zijn: algen in een vijver maken voedsel met licht.

Deel de levende wezens in een tuin in

Begin met een eik en gras. Beide maken voedsel met licht, dus beide zijn producenten. Een eekhoorn eet voedsel dat door levende wezens is gemaakt en is dus een consument. Ook een roodborstje is een consument.

Kijk nu naar schimmel op een gevallen appel. De schimmel breekt de appel af en neemt voedsel op. Het is een reducent. Een paddenstoel op een rottende boomstam is een deel van een schimmel die zich voedt met het hout. Ook die schimmel is een reducent.

De gevallen appel zelf is dood materiaal. Hij is voedsel voor reducenten, geen levende reducent.

Piepkleine werkers en hun helpers

Schimmels en bacteriën breken dood materiaal af met speciale sappen. Daarna nemen ze voedsel op uit het afgebroken materiaal. De meeste bacteriën zijn te klein om zonder microscoop te zien. Veel bacteriën doen nuttig werk in de bodem.

Regenwormen, pissebedden, miljoenpoten en sommige kevers helpen mee. Ze eten dood materiaal en breken het in kleinere stukjes. Schimmels en bacteriën kunnen die stukjes daarna verder afbreken. Deze dieren zijn consumenten, al rekenen veel boeken ze tot de reducenten omdat ze helpen bij de verrotting.

Niet elke paddenstoel hoort bij een schimmel die resten afbreekt. Sommige schimmels krijgen voedsel door samen te werken met levende boomwortels. Hoe een levend wezen zich voedt, vertelt je wat zijn rol is; waar het groeit, is niet genoeg.

Hoe zit het met een dier dat een dood dier eet?

Een gier scheurt vlees van een dood hert en slikt het door. Hij is een aaseter, een consument die dieren eet die hij niet zelf heeft gedood. Schimmels en bacteriën die resten afbreken, breken dode resten verder af. Door hun werk komen voedingsstoffen, water en gassen vrij die opnieuw kunnen worden gebruikt.

Wat eet een dier meestal? Zijn gebruikelijke voedsel helpt je om het in een van drie groepen in te delen.

Drie soorten voedsel

Zaden, fruit en nectar tellen als plantaardig voedsel. Insecten tellen als dieren. Een lieveheersbeestje dat bladluizen eet, is een vleeseter, ook al is het klein. Een olifant is een planteneter, ook al is hij enorm.

Kijk naar alles wat een dier eet

Een konijn eet gras en klaver. Beide zijn planten, dus het konijn is een planteneter. Een uil eet muizen en insecten. Beide zijn dieren, dus de uil is een vleeseter.

Een rode vos eet muizen, konijnen en insecten, maar ook bessen. Zijn gebruikelijke voedsel bestaat uit dieren en planten. Daardoor is hij een alleseter. Scherpe tanden en jagen betekenen niet dat hij alleen dieren eet.

Tanden en kiezen geven nuttige aanwijzingen. De brede, platte tanden en kiezen van een paard malen planten fijn. De puntige tanden van een wolf grijpen vlees vast en scheuren het. Mensen hebben verschillende vormen tanden en kiezen voor verschillend voedsel. Wat een dier echt eet, is het beste bewijsmateriaal.

Dieren kunnen je verrassen

De meeste beren zijn alleseters, maar reuzenpanda's eten bijna alleen bamboe. Ze eten als planteneters. IJsberen eten vooral zeehonden en eten dus voornamelijk als vleeseters. Het woord “beer” alleen vertelt je niet wat het dier eet.

Voedsel kan tijdens het leven veranderen. De meeste kikkervisjes eten algen en planten. Volwassen kikkers eten insecten en andere kleine dieren.

Geef een eter een plaats in een keten

Een planteneter eet een producent en is daardoor een consument van de eerste orde. Een vleeseter eet een andere consument en komt dus later. De plaats van een alleseter hangt af van de voedselrelaties die je volgt. Een beer die bessen eet, is een consument van de eerste orde. Wanneer hij zalm eet die andere dieren at, komt hij later in de keten.

Een spin vangt een vlieg. De spin is het roofdier en de vlieg is haar prooi. Deze woorden beschrijven de twee kanten van een jacht.

Eén dier kan beide rollen hebben

Volg deze voedselrelaties: “gras → sprinkhaan → kikker → slang → havik”.

• De kikker vangt de sprinkhaan. De kikker is een roofdier.
• De slang vangt de kikker. De kikker is nu een prooi.
• De havik vangt de slang. De slang is zowel prooi als roofdier.

De sprinkhaan is een prooi, maar hij eet gras. Door een plant te eten wordt hij geen roofdier. Het gras is een producent, geen prooi.

Een toppredator is een roofdier waarop normaal gesproken geen ander dier in zijn leefgebied jaagt als het volgroeid is. Een volwassen orka is daar een voorbeeld van. Ook toppredatoren worden na hun dood voedsel voor reducenten.

Voedsel en jagen vertellen verschillende dingen

Een vleeseter eet dieren. Een roofdier vangt dieren. Een gier eet vooral dieren die al dood zijn en is dus een vleeseter en een aaseter. Een beer die planten en dieren eet, is een alleseter. Wanneer hij een zalm vangt, gedraagt hij zich ook als roofdier.

Voedsel vangen en ontsnappen

De scherpe ogen van een havik helpen hem prooien te zien. Een jachtluipaard gebruikt zijn snelheid. Een spinnenweb vangt insecten. Een verborgen roofdier kan wachten tot een prooi dichtbij komt.

Ook prooien hebben nuttige kenmerken. Konijnen letten met ogen aan de zijkanten van hun kop op gevaar. Schildpadden hebben harde schilden. Snelheid, schutkleuren en in groepen blijven kunnen dieren helpen ontsnappen. Veel jachtpogingen mislukken, waardoor prooidieren blijven leven, eten en jongen krijgen.

Hun aantallen beïnvloeden elkaar

Als er veel prooien zijn, vinden roofdieren meer voedsel en kunnen ze meer jongen grootbrengen. Meer roofdieren kunnen vervolgens meer prooien eten. Als prooien schaars worden, hebben roofdieren minder voedsel.

In het noorden van Canada laten gegevens over een lange periode zien dat de aantallen Amerikaanse sneeuwhazen stijgen en dalen in cycli van ongeveer tien jaar. De aantallen lynxen volgen de aantallen hazen waarop ze jagen. Voedsel, weer en andere veranderingen spelen ook een rol. Een voedselweb helpt dus om mogelijke veranderingen te verklaren zonder een exact aantal te geven.

Een voedselketen zet voedselrelaties op volgorde. Elke pijl wijst van het voedsel naar de eter. Je kunt hem lezen als “wordt gegeten door” of “geeft energie aan”.

Maak een voedselketen van een vijver

Stel dat kikkervisjes algen eten, kleine vissen de kikkervisjes eten en reigers de vissen eten. De namen staan door elkaar: reiger, algen, kikkervisje, kleine vis.

1. Zoek de producent. Algen maken voedsel met zonlicht, dus zet ze vooraan.
2. Zoek wat de algen eet. Zet het kikkervisje ernaast.
3. Voeg de kleine vis toe en daarna de reiger.
4. Verbind elk voedsel met de eter: “algen → kikkervisje → kleine vis → reiger”.

Controleer de eerste pijl hardop: “Algen worden gegeten door het kikkervisje.” De richting komt overeen met de beweging van energie uit voedsel. Een pijl van kikkervisje naar algen zou zeggen dat de algen het kikkervisje eten.

Tel de consumenten

De producent is het eerste levende wezen, maar is geen consument. Tel de dieren die erna komen.

• Kikkervisje: consument van de eerste orde, ook wel primaire consument genoemd.
• Kleine vis: consument van de tweede orde, ook wel secundaire consument genoemd.
• Reiger: consument van de derde orde, ook wel tertiaire consument genoemd.

Elke pijl moet een echte voedselrelatie aangeven. Als de reiger vissen eet, kun je de vis niet weglaten en een pijl van kikkervisje naar reiger tekenen, tenzij de reiger ook kikkervisjes eet.

Hoort de zon aan het begin?

Een afbeelding kan laten zien dat de zon licht naar de producent stuurt. De zon levert energie, maar leeft niet en wordt niet gegeten. De producent blijft het eerste levende wezen in de keten.

Probeer andere leefgebieden

In de oceaan laat “fytoplankton → krill → blauwe vinvis” zien hoe piepkleine voedselmakers kleine dieren voeden die door een walvis worden gegeten. In een woestijn kan een kangoeroerat zaden eten, een ratelslang de kangoeroerat en een havik de ratelslang.

Een langere route in het Noordpoolgebied is “fytoplankton → zoöplankton → poolkabeljauw → zeehond → ijsbeer”. Zoöplankton bestaat uit piepkleine zwevende dieren. Grootte bepaalt niet de volgorde: wie wie eet, doet dat.

Ook jij hoort bij voedselketens. Brood geeft een korte route: “tarwe → mens”. Bij melk komt er een dier tussen: “gras → koe → mens”.

Een muis kan zaden en insecten eten. Zowel een uil als een slang kan de muis eten. Eén lijn kan niet al deze maaltijden laten zien. Een voedselweb verbindt ketens die levende wezens delen.

Lees een voedselweb van een weiland

Hier zijn de negen voedselrelaties van het web:

• gras → konijn; konijn → vos
• gras → muis; gras → sprinkhaan
• sprinkhaan → muis; sprinkhaan → kikker
• kikker → slang; muis → slang; muis → uil

Zet in een tekening elk levend wezen er maar één keer in. Voeg al zijn pijlen toe. Pijlen die naar de muis wijzen, komen van zijn voedsel: gras en sprinkhaan. Pijlen die van de muis weg wijzen, leiden naar zijn eters: slang en uil. De muis eet planten en dieren en is dus een alleseter.

Zoek elke volledige route

Begin bij het gras en volg de pijlen vooruit. Probeer bij een vertakking elke route. Stop waar geen voedselpijl naar een andere eter leidt. Ga dan terug naar de laatste vertakking die je nog niet hebt geprobeerd.

De tak met het konijn geeft één keten: “gras → konijn → vos”.

De rechtstreekse tak met de muis geeft er twee:

• “gras → muis → slang”
• “gras → muis → uil”

De tak met de sprinkhaan geeft er drie:

• “gras → sprinkhaan → muis → slang”
• “gras → sprinkhaan → muis → uil”
• “gras → sprinkhaan → kikker → slang”

Dat zijn zes ketens. Als je bij de muis stopt, mis je zijn eters. Als je een pijl achteruit volgt, verzin je een maaltijd.

Eén muis, twee plaatsen

In “gras → muis → uil” is de muis een consument van de eerste orde. In “gras → sprinkhaan → muis → uil” is hij een consument van de tweede orde. Zijn plaats verandert met de route die je volgt.

De vos, de slang en de uil zijn de topconsumenten die hier worden getoond. Een groter voedselweb kan een havik bevatten die slangen eet. Dan heeft de slang nog een eter boven zich. Een voedselweb laat de voedselrelaties zien die in dat model zijn opgenomen.

Andere voedselwebben kunnen beginnen met verschillende producenten, zoals algen en fonteinkruid. Reducenten worden vaak weggelaten om de afbeelding duidelijk te houden. Als ze wel worden opgenomen, krijgen ze dood materiaal en afval uit het hele web, niet alleen van topconsumenten.

Een omgevallen boomstam verdwijnt niet vanzelf. Levende wezens voeden zich ermee en breken hem af. Het afbreken van dood materiaal en afval heet afbraak, ook wel verrotting genoemd.

Hoe de werkers zich voeden

Een schimmel laat dunne draden door een boomstam groeien. De draden geven sappen af die het hout afbreken. De schimmel neemt voedsel op uit dat materiaal. Een paddenstoel is alleen het deel dat je boven het oppervlak ziet; een groot deel van de schimmel blijft verborgen.

Schimmel op voedsel is ook een schimmel. Ook bacteriën breken dood materiaal af. Ze zijn elk te klein om zonder microscoop te zien. Een theelepel gezonde grond kan er honderden miljoenen bevatten.

Kevers, keverlarven, pissebedden en miljoenpoten helpen een boomstam in stukken te breken. Schimmels en bacteriën kunnen meer van het hout bereiken als het afbrokkelt.

Volg een boomstam door de tijd

Eerst boren insecten zich in het omgevallen hout en verspreiden schimmels zich erin. In de loop van jaren wordt de stam zacht en brokkelig. Kleine dieren voeden zich daar en delen worden donker materiaal dat zich met de bodem mengt.

Tijdens de afbraak komen voedingsstoffen vrij in de bodem. Koolstofdioxide keert terug naar de lucht en er komt ook water vrij. Jonge bomen kunnen de voedingsstoffen en het water opnemen. Hun bladeren gebruiken koolstofdioxide om nieuw voedsel te maken.

Reducenten zijn de opruimers van de natuur: ze geven stoffen terug die levende wezens opnieuw kunnen gebruiken. Ze krijgen ook energie uit voedsel terwijl ze dit werk doen.

Wat zou er zonder hen gebeuren?

Dode bladeren, lichamen en uitwerpselen zouden zich ophopen. Voedingsstoffen zouden in de resten opgesloten blijven. Planten zouden voedingsstoffen tekortkomen, slecht groeien en minder voedsel voor dieren leveren.

Afbraak vindt plaats in bossen, vijvers, oceanen en composthopen. Elke producent en consument sterft uiteindelijk, dus alle delen van een voedselweb kunnen voedsel voor reducenten leveren.

Herken de veranderingen

Een pompoen die zacht wordt, pluizige schimmel krijgt en afbrokkelt, wordt afgebroken. Een onaangename geur kan een andere aanwijzing zijn. Een pas aangesneden appel die bruin wordt, is anders. Lucht veroorzaakt die snelle kleurverandering; bruin worden alleen laat niet zien dat reducenten zich ermee voeden.

Verrotting kan voedsel bederven dat je wilde eten. Op een bosbodem helpt dezelfde soort afbraak nieuwe planten groeien.

Waarom blijft voedsel langer goed in een koelkast? De omstandigheden rond reducenten veranderen hoe snel ze werken. Ook het materiaal waarmee ze zich voeden, maakt verschil.

Wat verandert de snelheid?

• Warmte: geschikte warme omstandigheden versnellen verrotting; kou vertraagt die. Bevriezing vertraagt die nog veel meer.
• Vocht: vochtige resten verrotten sneller dan droog materiaal. Door voedsel te drogen blijft het langer goed.
• Lucht: de meeste reducenten hebben lucht nodig. Door een composthoop om te zetten voeg je lucht toe en help je de afbraak. Een deel van de afbraak gebeurt zonder lucht, maar een samengedrukte, met water verzadigde hoop wordt vaak langzaam afgebroken en ruikt vies.
• Materiaal: zacht fruit en zachte bladeren breken sneller af dan taai hout. Bij kleine stukjes ligt meer oppervlak bloot waarop reducenten kunnen werken.

Een materiaal is biologisch afbreekbaar als levende wezens het kunnen afbreken. Bladeren en gewoon papier zijn voorbeelden. Gewoon plastic, glas en metaal worden door reducenten nauwelijks afgebroken en kunnen lang blijven liggen.

Bedenk een eerlijke proef met warmte

Bij een eerlijke proef verander je één ding terwijl je andere belangrijke dingen gelijk houdt. Vraag: “Verrotten appelschijfjes sneller in warmte of in kou?”

1. Snijd even grote schijfjes van dezelfde appel.
2. Doe elk schijfje in een eigen, gelijk doorzichtig zakje en sluit het af.
3. Leg de helft op een warme plek en de helft in een koelkast. Zorg dat ze ongeveer evenveel licht krijgen.
4. Controleer alle zakjes twee weken lang elke dag op hetzelfde tijdstip.
5. Noteer zichtbare schimmel en afbraak. Vergelijk de warme en koude groepen.

Temperatuur is de verandering die je onderzoekt. Het fruit, de grootte van de schijfjes, de zakjes en de tijdstippen van controleren blijven gelijk. Verschillende schijfjes op elke plek helpen je zien of dezelfde uitkomst opnieuw voorkomt. Warme monsters vertonen meestal als eerste schimmel en afbraak.

Houd rottende monsters afgesloten. Maak ze nooit open en ruik er nooit aan; laat een volwassene helpen om de afgesloten zakjes weg te gooien. Was je handen nadat je grond of compost hebt aangeraakt.

Bekijk je resultaten zorgvuldig

Bij een proef met vochtige grond kun je een blad, papier, een klokhuis, plastic en folie vier weken lang vergelijken. Noteer wat er in die weken is veranderd. Een stukje dat er onveranderd uitziet, heeft misschien meer tijd nodig. Hout is biologisch afbreekbaar, ook als er in vier weken weinig zichtbaar verandert.

Je kunt reducenten helpen om van plantenresten compost te maken. Rijpe compost is donker en brokkelig. Meng hem door de tuingrond of verspreid hem erover. Compost verbetert de bodem; hij is zelf geen grond.

Voed de hoop

Een composthoop thuis heeft een mengsel van groen compostmateriaal en bruin compostmateriaal nodig. Deze namen beschrijven de materialen, niet alleen hun kleur.

Voeg voor elke emmer groen materiaal twee tot drie even grote emmers bruin materiaal toe. Bedek voedselresten met bruin materiaal. Houd de hoop zo vochtig als een uitgewrongen spons. Zet hem af en toe om om er lucht doorheen te mengen.

Laat vlees, vis, botten, zuivel en vet voedsel weg. Ze kunnen dieren aantrekken en vieze geuren veroorzaken. Houd ook honden- en kattenpoep, zieke planten, plastic, glas, metaal en glanzend tijdschriftpapier uit de hoop. Ze kunnen ziektekiemen, ziekten of ongeschikte materialen in de compost brengen.

Los een probleem met de hoop op

Stel je voor dat een klas emmers met fruitschillen toevoegt, maar weinig droge bladeren. De hoop wordt nat, samengedrukt en gaat stinken.

1. Voeg droog bruin materiaal toe om wat vocht op te nemen en ruimte te maken.
2. Meng de hoop zodat lucht de reducenten kan bereiken.
3. Blijf meer bruin dan groen materiaal gebruiken als er nieuwe resten bijkomen.

Een droge hoop heeft wat water nodig. Een doorweekte hoop heeft hulp nodig met vocht en lucht, niet meer water.

Wanneer is de compost klaar?

Een composthoop waarin veel gebeurt, kan opwarmen tot ongeveer 54 °C of meer. Reducenten geven warmte af terwijl ze werken. Bij heet composteren kunnen veel onkruidzaden en ziektekiemen doodgaan, maar kleine hopen blijven misschien koeler.

Een goed verzorgde hoop kan in drie tot vijf maanden klaar zijn. Bij een onverzorgde hoop kan het een jaar of twee duren, of langer. Let op donker, brokkelig materiaal dat naar aarde ruikt. Je hoort de oorspronkelijke resten niet meer te herkennen.

In een wormenbak gebruik je compostwormen. Hun poep, wormenuitwerpselen genoemd, vormt nuttige compost. Een wormenbak heeft meestal drie tot zes maanden nodig.

Waarom de tuin er baat bij heeft

Door composteren gaat er minder afval naar stortplaatsen en komen voedingsstoffen terug in de bodem. Compost helpt de bodem water vast te houden en vermindert het wegspoelen van grond. Ook helpt compost kleine bodemdieren. Planten hebben nog steeds licht nodig om hun eigen voedsel te maken.

Een ecosysteem bestaat uit levende wezens en de niet-levende dingen om hen heen. In een weiland zijn planten en dieren, maar ook bodem, water, lucht en zonlicht. Voedselrelaties verbinden de levende wezens met elkaar.

Volg een verandering door een voedselweb

Gebruik het voedselweb van het weiland met gras, konijnen, muizen, sprinkhanen, kikkers, slangen, uilen en vossen. Kikkers eten sprinkhanen. Slangen eten kikkers en muizen.

Stel dat de kikkers verdwijnen.

1. Sprinkhanen verliezen een roofdier. Misschien overleven er meer.
2. Meer sprinkhanen eten misschien meer gras.
3. Slangen verliezen een voedselbron. Misschien eten ze in plaats daarvan meer muizen.
4. Als dat gebeurt, vinden uilen misschien minder muizen om te eten.

De verandering kan dieren bereiken die geen rechtstreekse voedselrelatie met kikkers hebben. De pijlen laten zien wie wie eet. Ze laten niet zien hoeveel elke slang eet, dus gebruik “misschien” of “waarschijnlijk” als je aantallen voorspelt.

Als door droogte het meeste gras doodgaat, verliezen alle zes ketens in dit voedselweb van het weiland hun producent. Planteneters verliezen als eerste voedsel. Dieren die hen eten, kunnen daarna ook voedsel verliezen.

Ander voedsel kan helpen

Een slang die geen kikkers meer heeft, kan in dit web nog muizen eten. Verschillende soorten voedsel kunnen een consument helpen als één soort schaars wordt. Een koala is sterk afhankelijk van eucalyptusbladeren. Als die bomen verdwijnen, heeft hij weinig voedsel om uit te kiezen.

Een echt voorbeeld aan de kust

Langs delen van de kust van de noordelijke Stille Oceaan eten zeeotters zee-egels. Zee-egels eten kelp, een grote soort zeewier. Jagers hebben ooit veel zeeotters gedood voor hun vacht.

Met minder zeeotters overleefden meer zee-egels die kelp aten. Kelpbossen werden kleiner en vissen verloren beschutting. Waar zeeotters terugkwamen, aten ze meer zee-egels en hielpen ze de kelp zich herstellen. Een roofdier hielp via zijn prooi een producent beschermen.

Ook een dier dat erbij komt, kan veranderingen veroorzaken

Na de Tweede Wereldoorlog kwamen bruine boomslangen per ongeluk in vracht op Guam terecht. Ze aten inheemse bosvogels en hun eieren. Veel inheemse bosvogelsoorten verdwenen van het eiland.

Wanneer je een verandering voorspelt, noem je de voedselrelatie erachter: “Er komen misschien meer sprinkhanen, omdat er minder kikkers zijn die ze eten.” Zoek daarna welk volgend voedsel of welke volgende eter gevolgen ondervindt.

Mensen eten voedsel, gebruiken land en maken afval. Onze keuzes kunnen de voedselwebben om ons heen veranderen. Je kunt een keuze via voedselrelaties volgen om te zien wie er nog meer gevolgen van kan ondervinden.

Voedsel en beschutting weghalen

Als land wordt vrijgemaakt voor wegen, landbouw of gebouwen, kunnen producenten verdwijnen. Dieren verliezen plantaardig voedsel en plekken om zich te verstoppen of te nestelen. Dieren die deze dieren eten, kunnen ook voedsel verliezen. Dit is verlies van leefgebied.

Bestrijdingsmiddelen doden plaagdieren, zoals insecten die gewassen eten. Sommige doden ook nuttige insecten. Vogels en kikkers die insecten eten, vinden dan misschien minder voedsel.

Olie, zwerfafval en chemische stoffen kunnen waterplanten en waterdieren schaden. Sommige zeeschildpadden zien plastic zakken aan voor kwallen. Ze kunnen sterven als ze plastic eten.

Volg de gevolgen van een keuze bij een vijver

Een gemeente wil een vijver besproeien om muggenlarven te doden. Libellennimfen en kleine vissen eten de larven. Reigers eten de vissen.

Begin bij de larven: minder larven betekent minder voedsel voor hun eters. Volg dan de volgende schakel: als er minder vissen komen, vinden reigers misschien minder maaltijden. Een middel dat andere vijverdieren schaadt, kan ook meer delen van het web bereiken.

Te veel dieren weghalen

Bij overbevissing en overbejaging worden dieren sneller weggehaald dan hun aantallen zich kunnen herstellen. Roofdieren kunnen voedsel verliezen. Voor de kust van Newfoundland heeft intensieve visserij ertoe bijgedragen dat het aantal noordelijke kabeljauwen sterk daalde. De visserij op noordelijke kabeljauw werd in 1992 gesloten. Dit is een voorbeeld uit het verleden van een verandering in een voedselweb door mensen.

Een voedselweb helpen

Je kunt planten beschermen, zwerfafval verminderen en geschikte resten composteren. Inheemse planten geven insecten uit de buurt voedsel. Door minder bestrijdingsmiddelen te gebruiken blijft er voedsel in de vorm van insecten beschikbaar. Vis- en jachtregels helpen om genoeg dieren over te laten om zich voort te planten.

Stel je voor dat een school inheemse bloemen, struiken en een stapel boomstammen toevoegt. Bloemen voeden insecten. Vogels kunnen de insecten eten en schuilen in de struiken. Schimmels en pissebedden voeden zich in de boomstammen. Eén beplante hoek kan verschillende rollen in een voedselweb ondersteunen.

Het is belangrijk een soort te beschermen voordat die heel zeldzaam wordt. Een soort is uitgestorven als er nergens meer levende soortgenoten zijn. Als een dier van één eiland verdwijnt, is dat ernstig, maar het is iets anders dan wanneer die soort overal verdwijnt.

Een gevallen blad is steeds moeilijker te zien terwijl het verrot. De stoffen waaruit het bestaat, zijn er nog steeds, in nieuwe vormen en op nieuwe plekken. Materie is het materiaal waaruit alles bestaat, ook je lichaam.

Volg de kringloop van materie

Planten nemen water, koolstofdioxide en voedingsstoffen uit de bodem op. Ze gebruiken deze stoffen om voedsel te maken en hun lichaam op te bouwen. Dieren eten planten of andere dieren, zodat een deel van die materie onderdeel van hun lichaam wordt.

Levende planten en dieren geven koolstofdioxide terug aan de lucht als ze voedsel gebruiken voor energie. Dieren laten ook afval achter. Wanneer levende wezens sterven, breken reducenten de resten af. Voedingsstoffen keren terug naar de bodem en water en koolstofdioxide komen vrij. Planten kunnen die stoffen opnieuw gebruiken.

Een esdoornblad valt bijvoorbeeld en wordt afgebroken. Een deel van de voedingsstoffen keert terug naar de bodem. Wortels nemen die op en ze worden onderdeel van nieuwe plantendelen. Een rups eet een nieuw blad en een roodborstje eet de rups. Stoffen bewegen tussen de omgeving en levende lichamen.

Teken het model van materie

Teken vier vakken: Planten; Dieren; Reducenten; Lucht, water en bodem. Verbind ze met pijlen en schrijf erbij wat ze aangeven:

• Lucht, water en bodem → Planten: water, koolstofdioxide en voedingsstoffen.
• Planten → Dieren: voedsel. Voeg Dieren → Dieren toe voor dieren die andere dieren eten.
• Planten en Dieren → Reducenten: dood materiaal en afval.
• Reducenten → Lucht, water en bodem: vrijgekomen stoffen.

Voeg pijlen voor koolstofdioxide toe van de groepen levende wezens naar de lucht. Planten geven tijdens fotosynthese ook zuurstof af. De bijschriften vertellen je wat er langs elke pijl beweegt.

Geef energie eigen pijlen

Voeg zonlicht toe dat de planten binnenkomt. Voeg daarna pijlen voor energie uit voedsel toe tussen levende wezens en warmtepijlen die van hen weg wijzen.

Materie kan opnieuw worden gebruikt. Energie in voedsel verspreidt zich uiteindelijk als warmte. Levende wezens kunnen die verspreide warmte niet weer omzetten in voedsel. Ook reducenten gebruiken energie; ze brengen stoffen opnieuw in de kringloop, maar gebruikte energie niet.

De aarde krijgt bijna geen nieuwe materie uit de ruimte, dus de stoffen op aarde moeten steeds opnieuw worden gebruikt. De aarde ontvangt elke dag nieuwe energie van de zon.