Kriebelbeestjes en levenscycli

Een kever onder een blad is een dier, net als een hond. Hij eet, beweegt, groeit en krijgt jongen. Een kriebelbeestje is een klein dier zonder wervelkolom. Misschien noemen jullie deze dieren ook wel kleine beestjes of diertjes.

Kleine dieren in allerlei vormen

Mieren, lieveheersbeestjes, bijen en vlinders zijn insecten. Spinnen, huisjesslakken, naaktslakken, regenwormen en rolpissebedden zijn ook kriebelbeestjes. Ze hebben niet allemaal vleugels, poten of een harde buitenkant. Een worm is zacht; een kever heeft een stevige buitenkant.

Laat je kind de bobbeltjes langs de eigen rug voelen. Die botten vormen de wervelkolom. Zeg: “Jij hebt botten vanbinnen. Een worm heeft geen wervelkolom.” Een kleine muis heeft ook een wervelkolom. Klein zijn is maar een deel van wat een dier tot een kriebelbeestje maakt.

Zoek naar tekenen van leven

Vergelijk tijdens een wandeling een kruipende kever, een afgevallen bruin blad en een steentje. De kever leeft. Het blad heeft ooit geleefd, aan een plant. Het steentje heeft nooit geleefd. Een leeg slakkenhuis is iets wat een levend dier heeft gemaakt; het huisje zelf leefde niet.

Een dier dat stilzit, kan leven. Een huisjesslak kan zich in haar huisje terugtrekken en rusten. Geef je kind de tijd om te kijken. Eten en groeien gebeuren in de loop van de tijd, dus één rustig moment laat niet alle tekenen van leven zien.

Probeer een spel met plaatjes van een konijn, een bij en een worm. Vraag: “Welke zijn kriebelbeestjes?” De bij en de worm horen erbij: beide zijn kleine dieren zonder wervelkolom. Het konijn heeft een wervelkolom. Als je kind alleen het konijn een dier noemt, voeg dan toe: “De bij is ook een dier. Ze heeft voedsel nodig en groeit.”

Ontdek wat ze doen

Bijen en vlinders brengen stuifmeel van de ene bloem naar de andere en helpen planten zo zaden en vruchten te maken. Regenwormen, rolpissebedden en miljoenpoten breken dood plantenmateriaal af. Veel lieveheersbeestjes eten bladluizen die zich met planten voeden. Spinnen vangen insecten, en vogels en kikkers eten kriebelbeestjes.

Kies één taak om samen te bekijken: “Die worm trekt een dood blad de grond in.” Alleen al van de insecten zijn ongeveer een miljoen soorten benoemd. Je kunt van een vondst genieten voordat je de naam weet. Maak een foto en zeg: “Laten we uitzoeken wat dit is.”

Het leefgebied van een kriebelbeestje is de plek waar het woont. Daar heeft het voedsel, water, lucht en beschutting nodig. Een plekje met vochtige bladeren kan een heel huis zijn voor een piepklein diertje.

Verbind een plek met een behoefte

Kijk vanaf het pad om je heen. Bloemen bieden nectar aan bijen en vlinders. Bladeren zijn voedsel voor rupsen. Bladluizen op een plant kunnen lieveheersbeestjes aantrekken die ze opeten. Een spinnenweb hangt op een plek waar insecten vliegen.

Boomstammen, stenen en bladhopen bieden beschutting en schaduw. Daaronder blijft de grond vaak koel en vochtig. Wormen, naaktslakken en rolpissebedden kunnen water verliezen en uitdrogen. Vochtige beschutting helpt ze vochtig te blijven. Rolpissebedden hebben ook vocht nodig rond de delen waarmee ze ademen.

Vraag: “Waar zou een huisjesslak op een hete middag kunnen rusten?” Kijk naar een zonnige plek en een muur met planten in de schaduw. De schaduwrijke plek biedt beschutting tegen de uitdrogende zon. Voedsel en beschutting helpen verklaren waar dieren samenkomen; een plek hoeft er niet netjes uit te zien om een goed thuis te zijn.

Voorspel en controleer

Vraag voordat je onder afgevallen bladeren kijkt om een voorspelling: “Zullen we hier meer diertjes vinden of op het kale pad?” Zoek op elke plek even kort. Maak voor elke plek een aparte rij met turfstreepjes.

Stel dat je vijf diertjes tussen de bladeren vindt en twee op het pad. Tel samen de streepjes: 5 is meer dan 2. Maak twee paren met fiches; in de bladgroep blijven er drie over. Daar vonden jullie er drie meer. De vochtige beschutting helpt deze uitkomst te verklaren.

Als jullie voorspelling anders is dan de telling, praat dan over wat jullie hebben opgemerkt. Misschien waren de bladeren die dag droog. Bewaar het verslag, zodat je het met een volgend bezoek kunt vergelijken.

Kies wanneer je gaat kijken

Huisjesslakken en naaktslakken komen vaak na regen, vroeg in de ochtend of in de avond tevoorschijn. Bijen en vlinders zie je makkelijker vliegen op warme, zonnige dagen. Na flinke regen kunnen wormen op de grond verschijnen. Bij koud weer verstoppen veel kriebelbeestjes zich of rusten ze, soms als ei of vlinderpop.

Je kunt een klein hoopje bladeren of stukken hout in een schaduwrijke hoek laten liggen. Kweek bloemen voor insecten die op bezoek komen. Een ondiep waterschaaltje met stenen geeft ze een plek om op te staan. Gebruik geen insectenspray waar jullie op onderzoek uitgaan. Bezoek hetzelfde plekje opnieuw en vraag: “Wie heeft hier een thuis gevonden?”

Een zoektocht naar kriebelbeestjes kan beginnen met één blad en een paar rustige minuten. Neem een vergrootglas of loeppotje, een zacht kwastje, een lepel, papier en waskrijtjes mee. Maak voor een kort bezoek een doorzichtig potje met luchtgaatjes en een vochtig blad klaar.

Open een schuilplek voorzichtig

Controleer de grond op scherpe voorwerpen en dierenpoep. Kies een boomstam of steen die je gemakkelijk kunt verplaatsen. Jij tilt die eerst op: rol hem naar je toe, zodat de opening aan de andere kant ontstaat. Wacht even en kijk voordat je iets verplaatst.

Laat een geschikt diertje op een blad of lepel lopen. Met een zacht kwastje kun je het in een potje begeleiden. Houd verschillende soorten in aparte potjes; een spin of duizendpoot kan een andere bezoeker opeten. Laat onbekende, stekende en bijtende diertjes op hun plek.

Zorg dat je scherp kunt kijken

Houd het vergrootglas boven het potje en verander langzaam de afstand. Stop als je het diertje scherp ziet. Een loeppotje met een vergrotend deksel maakt dit makkelijker voor kleine handen. Kijk niet door een vergrootglas naar de zon en houd het uit fel zonlicht; een lens kan genoeg warmte bundelen om brandwonden te veroorzaken.

Stel één vraag en wacht: “Hoe beweegt het?” Probeer daarna een woord als “kronkelend”, “glijdend” of “rennend”. Een jonger kind kan wijzen of je woord nadoen. Een ouder kind kan twee vondsten vergelijken: “Deze heeft een huisje. Die andere niet.”

Maak een duidelijk verslag

Teken een klein plaatje naast de naam van elk dier. Zet voor elk gevonden dier één streepje. Bijvoorbeeld: drie kevers, één huisjesslak en twee wormen zijn samen 3 + 1 + 2 = 6 dieren. Tel elke rij voordat je de rijen bij elkaar optelt. De kevers vormden de grootste groep, met één meer dan de wormen.

Nodig je kind uit om één vondst groot op papier te tekenen. Kijk nog eens naar het diertje voordat je kind poten of vleugels toevoegt. Schrijf de woorden die je kind noemt naast de tekening. Een foto is handig als het dier te snel beweegt om de tekening af te maken.

Je kunt ook een wit laken onder een struik uitspreiden en zachtjes tegen een tak tikken. Kleine diertjes zijn goed te zien tegen de stof. Schud ze na het kijken terug onder dezelfde struik.

Vijftien tot dertig minuten buiten kan voor een jong kind genoeg zijn. Een bezoeker heeft maar een paar minuten in een potje in de schaduw nodig. Houd aan het eind tijd over om alles terug te zetten en bezoek de plek een andere dag opnieuw.

Oefen voordat jullie op onderzoek gaan één regel: “Kijk eerst met je ogen.” Jij kiest wat met een kwastje of lepel kan worden verplaatst. Bekijk spinnen, stekende insecten en harige rupsen waar ze zitten. Sommige haren veroorzaken uitslag en sommige mieren, spinnen en duizendpoten kunnen bijten of steken.

Geef insecten ruimte

Als een bij of wesp dichtbij komt, houd dan je handen stil en loop langzaam weg. Speel voor de zoektocht even een spelletje “sta stil, loop weg”. Door te slaan kan het insect klem komen te zitten of gewond raken. Zoek uit welke schadelijke diertjes in de buurt leven, zodat je veilige plekken kunt kiezen om te kijken.

Controleer daarna op teken

Controleer de huid van je kind na een ontdekkingstocht in bos, struiken of hoog gras. Kijk rond de hoofdhuid en oren, onder de armen, in de navel, rond de taille, in de knieholten en tussen de benen.

Verwijder een vastzittende teek snel. Pak hem met een pincet met fijne punten dicht op de huid vast. Trek hem met gelijkmatige druk omhoog, zonder te draaien. Maak daarna de beet en je handen schoon. Neem contact op met de huisarts als er in de weken daarna uitslag of koorts ontstaat en vertel over de tekenbeet.

Was je handen voor een tussendoortje

Was na de zoektocht of het spelen met aarde je handen met water en zeep. Wrijf ongeveer 20 seconden, ook tussen de vingers en rond de nagels. Help je kind de vingers uit de buurt van de mond te houden tot de handen gewassen zijn. Dieren en aarde kunnen ziekteverwekkers bij zich dragen, ook als ze er schoon uitzien.

Herken wanneer hulp dringend is

Ga na een steek weg bij het insect. Verwijder een bijenangel snel door die met een vingernagel opzij weg te schrapen. Was de plek en leg er een koele, vochtige doek op. Bel 112 bij ademhalingsproblemen, zwelling van het gezicht, de lippen of de tong, of duizeligheid of flauwvallen na een steek. In Vlaanderen: 112 bij een noodgeval; voor kinderen en jongeren die willen praten: Awel, 102.

Blijf bij een vijver of beek het hele bezoek op armlengte van je kind. Ondiep water kan nog steeds gevaarlijk zijn. Kies een plek om te kijken waar jullie allebei stevig kunnen staan.

Laat zien hoe je voorzichtig bent

Als je kind in een diertje knijpt of prikt, stop het dan rustig. Zeg: “Dat doet zijn lichaam pijn. Laten we het ruimte geven.” Laat zien hoe je een veilige bezoeker met het kwastje begeleidt. Je kind leert hoe je met kleine dieren omgaat door naar jouw handen te kijken.

Het einde van een zoektocht naar kriebelbeestjes hoort bij de zorg voor de dieren. Zet elke bezoeker terug op de plek waar je hem vond. Daar zijn zijn voedsel, vertrouwde beschutting en de juiste vochtigheid.

Onthoud het thuis

Wijs samen de plek aan voordat je een diertje verplaatst. “Deze kever kwam onder dit stuk schors vandaan.” Een snelle foto kan helpen om het te onthouden. Houd het potje tijdens het kijken naast de vindplek.

Stel dat je een worm uit het bloemenperk hebt en een rolpissebed van onder een stapsteen. Zet de worm terug op zijn vochtige grond. Zet de rolpissebed naast de beschutte rand van de steen. Een zonnig stukje gras is ook buiten, maar geeft de rolpissebed niet dezelfde vochtige beschutting.

Leg de bedekking eerst terug

Als je bezoekers in een potje hebt gedaan, leg dan eerst hun boomstam of steen terug. Laat die voorzichtig zakken op de oorspronkelijke plek, met dezelfde kant boven. Zet de bezoekers daarna naast de rand en laat ze eronder kruipen. Zo voorkom je dat je een zware bedekking op hun lichaam laat zakken.

Houd potjes tijdens het werken in de schaduw. Geef bezoekers luchtgaatjes en een vochtig blad of een beetje vochtige grond. Een potje in de zon wordt snel heet. Zet de dieren terug voordat je naar binnen gaat.

Plan een langer verblijf

Een slakkenbak of wormenbak heeft meer zorg nodig dan een snelle blik. Zoek uit wat de dieren eten, zorg voor genoeg vocht en lucht en kies een plek uit direct zonlicht. In een slakkenbak kunnen vochtige grond, een blad en een beetje sla of komkommer. Houd hem schoon en laat je kind helpen met een korte dagelijkse controle.

Kies de terugzetdag voordat je dieren mee naar binnen neemt. Een kort bezoek van een huisjesslak kan een dag of twee duren. In een eenvoudige wormenbak kun je een week of twee veranderingen zien. Markeer de dag op een kalender en zet elk dier terug op zijn oorspronkelijke plek.

Laat dieren in parken en natuurreservaten op hun plek als verzamelen niet is toegestaan. Laat wilde kikkers, kikkervisjes en kikkerdril in hun vijver. Neem een foto of tekening mee naar huis als verslag. Een vlinderkweekset heeft eigen instructies voor verzorging en vrijlaten; controleer die en de plaatselijke regels voor vrijlaten voordat je de set buiten opent.

Poten tellen gaat het best als je kunt zien waar elke poot aan het lichaam vastzit. Laat een geschikte bezoeker rustig worden in een doorzichtig potje. Kijk van opzij en van onderen zonder het potje te kantelen of te schudden.

Tel één kant tegelijk

Gebruik voor een eerste poging een grote foto van een kever. Wijs elke poot aan één kant aan: één, twee, drie. Tel de andere kant: één, twee, drie. Leg drie fiches naast drie fiches en tel daarna alle zes. Zeg: “Drie en drie is zes poten.”

Een volwassen insect heeft zes poten. Een spin heeft er acht: vier aan elke kant. Vergelijk de groepjes fiches. Met twee fiches erbij wordt de insectengroep even groot als de spinnengroep. Een volwassen rolpissebed heeft veertien poten, zeven aan elke kant. Je kunt die samen tellen of eerst opmerken dat het er veel meer zijn dan zes.

Wormen, huisjesslakken en naaktslakken hebben nul poten. De brede voet van een huisjesslak is geen verzameling kleine pootjes. Een worm beweegt door zijn lichaam samen te trekken en uit te strekken.

Controleer de delen die je telt

De voelsprieten van een mier groeien uit zijn kop. Het zijn sprieten om mee te voelen, geen poten. Volg elk deel tot aan de basis voordat je het telt. Een spin heeft korte tasters naast haar mond, pedipalpen genoemd. Tel ook die niet mee bij de acht poten.

Door beweging kun je dezelfde poot twee keer tellen. Wacht tot het dier rustig is of tel vanaf een duidelijke foto. Een verborgen of ontbrekende poot kan het tellen bij een echt dier moeilijker maken dan bij een plaatje.

Atalanta’s en distelvlinders staan vaak op vier poten. Hun voorste paar is klein en wordt dicht bij het lichaam omhooggehouden. Ze hebben nog steeds de zes poten die bij een insect horen. Een rups heeft zes echte poten bij haar kop en zachte delen verder naar achteren waarmee ze zich vasthoudt. Die heten buikpoten.

Maak eenvoudige groepen

Gebruik plaatjes om groepen te maken voor zes, acht, veertien, veel en nul poten. Sorteer eerst alleen op poten voordat je een ander kenmerk toevoegt.

Duizendpoten hebben één paar poten op elk segment dat poten draagt; miljoenpoten hebben op de meeste segmenten twee paar. Hun namen geven geen precies aantal aan. Duizendpoten hebben een oneven aantal paren, dus geen enkele heeft precies 100 poten. De meeste miljoenpoten hebben er minder dan 1.000, hoewel bij een soort die in Australië is gevonden 1.306 poten zijn geteld. Met een vergrootglas kun je de rijen bekijken zonder elke poot te tellen.

Een lichaamsdeel is makkelijker te benoemen als je het kunt aanwijzen. Gebruik een grote foto of een duidelijk vergroot beeld. Begin met “kop” en voeg een nieuw woord toe bij de plek waar je kind naar kijkt.

Zoek de drie delen van een insect

Een insect heeft een kop, een borststuk in het midden en een achterlijf aan de achterkant. Op de kop zitten ogen, een mond en twee voelsprieten. Alle zes poten zitten vast aan het borststuk. Met de voelsprieten kan het insect voelen en ruiken.

Volg met je vinger naast de foto de omtrek van een lieveheersbeestje. Zoek eerst de kop en dan de plek waar de poten vastzitten. De harde rug met stippen bedekt de vliegvleugels. Als de harde dekschilden omhooggaan, vouwen de dunne vleugels eronder uit. Een vlinder heeft vier vleugels die bedekt zijn met kleine gekleurde schubben.

Een spin heeft twee hoofddelen. Haar acht poten zitten vast aan het voorste deel. Het achterste deel is haar achterlijf, waar de zijde vandaan komt. Spinnen hebben geen voelsprieten; de meeste hebben acht ogen. Een dier zonder vleugels kan toch een insect zijn: werkmieren hebben zes poten en de drie lichaamsdelen van een insect.

Verbind een lichaam met zijn beweging

Kijk hoe een worm korter en langer wordt. Zijn lichaam heeft ringen die segmenten heten. Een huisjesslak glijdt op een brede voet onder haar lichaam en laat een slijmspoor achter. Een sprinkhaan springt met sterke achterpoten. Een rolpissebed loopt op poten; door zich op te rollen tot een balletje beschermt hij zichzelf.

Let ook op de buitenkant: het spiraalvormige slakkenhuis van een huisjesslak, de overlappende plaatjes van een rolpissebed, de harde rug van een kever of de haartjes van een hommel. Laat je kind woorden als “glad”, “harig” of “glanzend” gebruiken voordat je een naam toevoegt.

Verander de sorteervraag

Leg plaatjes neer van een werkmier, een nachtvlinder, een spin en een naaktslak. Sorteer eerst op poten. Drie hebben poten; de naaktslak heeft er geen. Meng de kaarten. Sorteer nu op vleugels: de nachtvlinder gaat in de groep met vleugels en de andere gaan in de groep zonder vleugels.

De mier kwam in een andere groep omdat je de vraag veranderde. Vraag je kind vóór het sorteren de regel te zeggen: “We zoeken naar vleugels.” Teken daarna één dier groot genoeg om er namen bij te schrijven. Laat je kind een naam noemen zoals “voelsprieten” of “acht poten” en controleer dat kenmerk op het plaatje.

Een tuinslak geeft je kind de tijd om beweging op te merken. Zoek na regen of vroeg in de ochtend bij vochtige planten. Kijk hoe haar kop naar voren komt en haar brede voet zich onder het huisje uitspreidt.

Volg de voet

De huisjesslak beweegt met golven van spierbewegingen langs haar voet. Slijm helpt haar grip te houden en beschermt haar zachte lichaam tegen de ondergrond. Bekijk een geschikte huisjesslak op een doorzichtig plastic deksel. Kijk eronder om de bewegende golven te zien en zoek daarna het glanzende spoor dat ze achterlaat.

Bij een bekende tuinslak zitten de ogen aan de uiteinden van de twee lange bovenste voelhorens. Het kortere onderste paar helpt haar voelen en ruiken. Voelhorens kunnen zich naar binnen terugtrekken. Je kunt dit zien gebeuren terwijl de slak op onderzoek uitgaat, zonder tegen haar kop te prikken.

Het slakkenhuis zit vast aan het lichaam van de slak en groeit met haar mee. Ze kan haar huisje niet verlaten en een ander kiezen. Volg de spiraal met je vinger naast het huisje. Terwijl de slak groeit, komt er bij de opening nieuw slakkenhuis bij.

Zoek voedsel en vochtige beschutting

Tuinslakken eten zachte planten en rottende bladeren. Een ruwe tong met veel kleine tandjes schraapt het voedsel af. Ze nemen calcium op uit materialen zoals grond, wat helpt om het slakkenhuis op te bouwen. Op een stukje sla kun je tijdens een kort bezoek kleine eetsporen zien.

Vocht is belangrijk omdat het zachte lichaam van een huisjesslak water verliest. Bij droog of koud weer kan ze zich in haar huisje terugtrekken en de opening met opgedroogd slijm afsluiten. Een teruggetrokken slak kan rusten, dus laat haar met rust.

Naaktslakken zijn naaste verwanten zonder groot huisje aan de buitenkant. Ook zij glijden op een voet over slijm en hebben voelhorens. Huisjesslakken en naaktslakken hebben geen poten en zijn geen van beide insecten.

Zoek naar de jongen

Tuinslakken leggen kleine ronde eitjes in vochtige grond. Jonge huisjesslakken komen uit met kleine huisjes en lijken op piepkleine volwassen dieren. Ze worden groter, zonder een fase als rups of vlinderpop.

Gebruik voor een kort bezoek van een huisjesslak een doorzichtige bak met luchtgaatjes, vochtige grond en een blad. Voeg een beetje sla of komkommer toe en zet de bak in de schaduw. Plan om de slak na een dag of twee terug te zetten. Strooi nooit zout op huisjesslakken of naaktslakken; het trekt water uit hun lichaam en kan ze doden.

Bekijk een regenworm op vochtige grond. Zijn lichaam bestaat uit ringen die segmenten heten. Hij heeft geen poten, ogen of oren, maar zijn huid voelt licht en aanraking. Bij een volwassen worm zie je een dikkere band, het zadel. Het uiteinde dat daar het dichtst bij zit, is de voorkant.

Kijk hoe het lichaam beweegt

Een worm strekt een deel van zijn lichaam naar voren, trekt zich dan samen en trekt de rest mee. Kleine borstels grijpen zich vast in de grond. Op vochtig keukenpapier hoor je misschien een zacht krassend geluid als hij beweegt.

Zijn huid moet vochtig blijven om te kunnen ademen. Verplaats een worm die op een droog pad ligt naar vochtige grond in de buurt. Als je een worm vasthoudt, gebruik dan vochtige handen en een open handpalm en wees voorzichtig. Zet hem binnen een paar minuten terug. Houd hem uit direct zonlicht. Regenwormen kunnen niet bijten of steken.

Bekijk wat wormen veranderen

Regenwormen trekken dode bladeren de grond in en eten dood plantenmateriaal samen met aarde. Hun kruimelige poep, wormenpoep genoemd, voegt voedingsstoffen toe die planten kunnen gebruiken. Door de gangen komen lucht en regenwater in de grond rond de wortels.

Probeer een kleine wormenbak in een doorzichtige bak. Doe er laagjes vochtige grond en zand in, daarna een paar wormen en bovenop dode bladeren. Zorg voor lucht en wikkel donker papier om de zijkanten. Houd de grond vochtig, maar niet kletsnat.

Teken de lagen op de eerste dag. Haal een paar dagen later het papier even van de bak en vergelijk. Misschien zie je gemengde lagen, gangen en bladeren die onder de oppervlakte zijn getrokken. Zeg: “Deze bladeren lagen bovenop. Nu liggen sommige hier beneden.” Wikkel het papier na het kijken weer om de bak. Zet de wormen na een week of twee terug op hun oorspronkelijke plek.

Maak kennis met jonge wormen

Regenwormen leggen eitjes in kleine cocons in de grond. Jonge wormen komen eruit als kleine, bleke wormpjes en worden daarna groter.

Als je een worm doormidden snijdt, krijg je geen twee wormen. Het dier raakt ernstig gewond; de staart sterft meestal. Soms overleeft een voorstuk en groeit er een nieuwe staart aan.

Kies één tuinbewoner en kijk een paar minuten. Je kind kan meer ontdekken door één mierenspoor te volgen dan door haastig elk diertje in de tuin te benoemen.

Volg mieren en zoek lieveheersbeestjes

Mieren leven in groepen die kolonies heten. Een koningin legt eitjes; werkmieren verzorgen de jongen en verzamelen voedsel. Ze laten geursporen achter die andere mieren kunnen volgen. Leg een kleine kruimel bij een spoor en kijk van een afstand. Let op de route die de mieren terug naar hun nest nemen.

Lieveheersbeestjes zijn kevers. Ze kunnen rood, oranje, geel of zwart zijn, met verschillende stippenpatronen. Aan de stippen kun je niet zien hoe oud ze zijn. Veel bekende lieveheersbeestjes eten bladluizen, de kleine insecten die zich met planten voeden. Hun felle kleuren waarschuwen vogels dat ze vies smaken. Als ze worden gestoord, kunnen ze een stinkende gele vloeistof uit hun poten afscheiden.

Kijk verder dan een spinnenweb

Spinnen maken zijde. Sommige vangen insecten in webben, terwijl andere lopend jagen. Door dauw kun je de draden van een web beter zien. In de eicocon van zijde van een moederspin zitten eitjes; jonge spinnetjes komen eruit als piepkleine spinnen.

Een volwassen rolpissebed heeft overlappende plaatjes en veertien poten. Hij eet dode bladeren en hout op vochtige plekken en kan zich oprollen tot een balletje. Een vergelijkbare pissebed kan zich niet helemaal oprollen. Beide zijn op het land levende verwanten van krabben en garnalen. De moeders dragen hun eitjes in een buidel onder hun lichaam.

Bekijk hoe een bij bloemen bezoekt

Een bij drinkt nectar en verzamelt stuifmeel. Stuifmeel blijft aan haar harige lichaam kleven en gaat mee naar een andere bloem. Zo helpt de bij planten om zaden en vruchten te maken. Honingbijen maken honing van nectar. Een bij begint als ei, komt eruit als een kleine made, wordt een pop en daarna een volwassen bij. In de eerste levensfasen wordt ze in het nest verzorgd.

Houd tijdens het kijken naar bloemen twee rijen met turfstreepjes bij: één voor elke bloemkleur. Bijvoorbeeld: zes bezoeken aan gele bloemen en drie aan roze bloemen zijn samen negen bezoeken. De gele bloemen kregen drie bezoeken meer. Tel bezoeken, geen verschillende bijen: één bij kan vaker terugkomen.

Vraag je kind wat het dier deed, bijvoorbeeld: “Het droeg een kruimel” of “Het ging een bloem in.” Over die details kun je praten, ook als je de naam van het dier nog niet kent.

Een levenscyclus vertelt hoe een dier begint, groeit en jongen krijgt. Begin bij een kip, vlinder of vijverkikker met een ei. Daarin groeit een jong dier, dat uit het ei komt en volwassen wordt. Volwassen dieren kunnen jongen krijgen, die de fasen opnieuw doorlopen.

Vertel een groeiverhaal

Gebruik de woorden “eerst”, “daarna” en “dan”. Leg plaatjes van een kippenei, een kuiken en een volwassen hen neer. Vraag je kind het ei te zoeken en daarna het kuiken dat eruit komt. Leg de hen na het kuiken. Teken nu een pijl van de hen naar een nieuw ei.

De laatste pijl verbindt een ouder met haar jong. De volwassen hen krimpt niet terug in haar eigen ei. Een cirkel helpt laten zien dat er een nieuwe generatie volgt.

Gebruik bij plaatjes van vlinders alle vier de fasen: ei, rups, vlinderpop, volwassen vlinder. Laat je kind aanwijzen terwijl jij het verhaal vertelt. Kom op een andere dag terug op een klein deel als vier plaatjes tegelijk veel zijn om te verwerken.

Volg de pijlen

Een cirkel heeft niet één beginhoek. Je kunt het verhaal van de kip bij het kuiken beginnen: kuiken, volwassen dier, nieuw ei, nieuw kuiken. De volgorde klopt nog steeds. Controleer wat er daarna gebeurt, bij welk plaatje je ook begint.

Bij de vlinder komt uit een ei een rups. De rups wordt een vlinderpop en daaruit komt de volwassen vlinder. Als je de vlinderpop vóór de rups legt, klopt die volgorde niet. Vraag: “Welk dier maakt de vlinderpop?” om je kind te helpen controleren.

Vergelijk manieren van groeien

Pups, kittens en mensen worden uit het lichaam van hun moeder geboren. Kippen, vlinders, slakken en kikkers komen uit een ei. Sommige jongen lijken op hun ouders en worden vooral groter. Andere veranderen sterk: een rups wordt een vlinder en een kikkervisje wordt een kikker. Deze grote verandering van het lichaam heet gedaanteverwisseling. De rups en de vlinder zijn één dier in verschillende levensfasen.

Doodgaan hoort bij het leven van een dier. Als een diertje doodgaat, gebruik dan duidelijke, vriendelijke woorden: “Zijn lichaam werkt niet meer.” Je kunt vertellen dat andere volwassen dieren jongen krijgen en de levenscyclus doorgaat. Praat over wat er met dit dier is gebeurd zonder te raden waarom het is doodgegaan.

Een hen legt een ei. In een bevrucht ei kan een kuiken groeien als het voortdurend de juiste warmte krijgt. Het komt uit het ei, krijgt veren en wordt een volwassen hen of haan. Hennen zijn vrouwelijke kippen; hanen zijn mannelijk.

Ontdek wat een ei nodig heeft

Bevruchting vindt plaats als een hen met een haan heeft gepaard. De meeste eieren uit de winkel zijn onbevrucht en kunnen niet uitkomen. Door een onbevrucht ei warm te houden ontstaat geen kuiken.

Een broedende hen houdt eieren waarin kuikens groeien warm en draait ze. Een broedmachine is een apparaat dat voor de warmte zorgt; tijdens de ontwikkeling worden de eieren gedraaid. Onder geschikte omstandigheden duurt het ongeveer 21 dagen, of drie weken, voordat ze uitkomen. Markeer de begindag op een kalender en tel samen met je kind vooruit. Zo kun je de wachttijd zien.

In de schaal groeit het kuiken vanuit een piepklein beginpunt. De dooier levert voedsel terwijl het groeit. Niet de hele dooier verandert in een kuiken. Door kleine gaatjes in de schaal kan lucht naar binnen.

Bekijk het uitkomen in stappen

Een klein hard puntje op de snavel van het kuiken, de eitand, helpt het eerste barstje te maken. Daarna pikt het kuiken rondom stukjes van de schaal los en duwt het zich naar buiten. Dit kan vele uren duren, soms een dag of langer. Trek geen stukjes schaal los om het sneller te laten gaan; dat kan het kuiken verwonden.

Een pas uitgekomen kuiken is nat en moe. Het droogt op tot een zacht, pluizig bolletje. Die zachte bedekking heet dons. Kuikens kunnen op hun eerste dag lopen, pikken en drinken, maar hebben nog warmte nodig. In de weken daarna maken de donsveertjes plaats voor veren. Jonge hennen beginnen vaak eieren te leggen als ze ongeveer 18 tot 22 weken oud zijn.

Kies veilige manieren om te kijken

Kuikens en hun leefomgeving kunnen salmonellabacteriën bij zich dragen. Kinderen jonger dan vijf mogen kuikens, ander pluimvee en spullen uit hun leefomgeving niet aanraken. Gebruik plaatjes of video’s of kijk vanaf een veilige afstand. Houd vogels en hun spullen buiten, uit de buurt van keukens en plekken waar wordt gegeten. Kus en knuffel kuikens niet. Iedereen die vogels of hun spullen aanraakt, moet direct daarna met water en zeep de handen wassen.

Gebruik voor een activiteit met plaatjes een ei, een kuiken dat uitkomt, een pluizig kuiken en een hen. Leg het plaatje van het uitkomen tussen het ei en het pluizige kuiken. Vraag: “Wat is hier veranderd?” Je kind kan zien dat de schaal opengaat voordat het kuiken eruit komt.

De levenscyclus van een vlinder heeft vier fasen: ei, rups, vlinderpop, volwassen vlinder. De rups is de larve van de vlinder; de vlinderpop is zijn pop. Wijs van elke fase een plaatje aan terwijl je het verhaal vertelt.

Van ei tot hongerige rups

Een vrouwtjesvlinder legt eitjes op planten die haar jongen kunnen eten. Rupsen van de atalanta hebben brandnetels nodig. Distelvlinders gebruiken planten zoals distels en kaasjeskruid. De voedselplanten zijn vanaf het begin belangrijk: een piepkleine rups kan niet wegvliegen om een ander blad te zoeken.

Een ei van een atalanta komt meestal na ongeveer een week uit. De rups eet vaak de eierschaal en daarna bladeren. Ze groeit snel en vervelt. Een atalanta vervelt vier keer terwijl ze als rups groeit. Tijdens deze groeistappen blijft haar lichaam dat van een rups.

Een rustige fase met een grote verandering

Als een atalanta volgroeid is, stopt ze met eten en hangt ze in de vorm van een J. Haar buitenste huid barst open en daaronder komt de vlinderpop tevoorschijn. Binnenin verandert het lichaam in een vlinder. De vlinderpop beweegt nauwelijks en eet niet, maar leeft wel. Een atalanta brengt ongeveer één tot twee weken in deze fase door.

Een vlinderpop is de pop van een vlinder met haar eigen buitenste omhulsel. Een cocon is een omhulsel van zijde dat veel rupsen van nachtvlinders maken. Als een verhaal het omhulsel van een vlinder een cocon noemt, voeg dan toe: “Een echte vlinder heeft een vlinderpop.”

Van opgevouwen vleugels tot vliegen

De volwassen vlinder komt tevoorschijn met zachte, gekreukelde vleugels. Hij blijft hangen terwijl de vleugels zich ontvouwen en wacht daarna tot ze droog en hard zijn. Dat duurt een paar uur. Veel volwassen vlinders drinken nectar uit bloemen door een opgerolde tong, de roltong. Ze paren en leggen eitjes voor de volgende generatie.

Bij een atalanta in de zomer zijn ongeveer zeven dagen als ei, eenentwintig als rups en veertien als vlinderpop samen 42 dagen. Dat is ongeveer zes weken om de volwassen fase te bereiken. Warmte versnelt de ontwikkeling; koele omstandigheden vertragen die. Schrijf de veranderingen die je zelf ziet bij de datums op.

Bekijk een vlinderkweekset

Volg voor de soort in de set de instructies. Houd bekertjes met rupsen uit direct zonlicht, houd ze dicht en schud ze niet. Rupsen van distelvlinders vormen vaak na één tot twee weken vlinderpoppen. Verplaats hard geworden vlinderpoppen zoals aangegeven. Volwassen vlinders komen vaak ongeveer zeven tot tien dagen later tevoorschijn.

Rode druppels na het uitkomen zijn normaal afval, geen bloed. Geef het voedsel dat de set aanbeveelt, zoals suikerwater of vers fruit. Controleer de plaatselijke regels en de instructies van de set voordat je vlinders vrijlaat. Waar het is toegestaan, open je het verblijf bij bloemen op een warme, zonnige, droge dag. Laat de vlinders zelf vertrekken; vingers kunnen schubben van hun vleugels afwrijven.

Een vijverkikker begint als een eitje in gelei. Hij komt eruit als kikkervisje en krijgt eerst achterpoten en daarna voorpoten. Een jong kikkertje heeft vier poten en een korter wordende staart. Het groeit uit tot een kikker. Volwassen kikkers leggen eitjes in het water voor de volgende generatie.

Zoek naar eitjes en kikkervisjes

De eitjes in gelei heten kikkerdril. Veel vijverkikkers leggen klompen; bekende padden leggen lange snoeren rond waterplanten. De gelei beschermt de eitjes. Het uitkomen kan ongeveer één tot drie weken duren, afhankelijk van de kikkersoort en de warmte van het water.

Een pas uitgekomen kikkervisje heeft een staart en geen poten. Het zwemt onder water en ademt met kieuwen. Veel bekende vijverkikkervisjes schrapen algen van oppervlakken om te eten. Een kikkervisje is een jonge kikker, ook al doen zijn vorm en manier van zwemmen je kind misschien aan een vis denken.

Volg de poten en de staart samen

Gebruik foto’s van verschillende bezoeken aan de vijver. Zoek eerst naar achterpoten en daarna naar voorpoten. Als de longen zich ontwikkelen, komen kikkervisjes naar de oppervlakte om lucht te happen. De staart wordt korter. Een jong dier met vier poten en een klein staartje is een jong kikkertje.

Een jong kikkertje heeft een manier nodig om uit het water te klimmen, zoals een schuine vijverrand, stenen of planten. Bekende volwassen vijverkikkers leven zowel op het land als in het water en eten kleine dieren, waaronder wormen en insecten. Kikkers en padden zijn amfibieën. Kikkers hebben vaak een gladde, vochtige huid en lange achterpoten; padden hebben vaak een bobbeligere huid en kortere poten.

Controleer beide kenmerken om plaatjes op volgorde te leggen. Een kikkervisje zonder poten komt vóór een kikkervisje met achterpoten. Een jong kikkertje met vier poten heeft nog een staart; een volwassen kikker is die kwijt. Twee plaatjes kunnen allebei vier poten laten zien en toch bij verschillende momenten horen.

Geef groei de tijd

Een verandering van ei tot jong kikkertje in twaalf tot zestien weken duurt ongeveer drie tot vier maanden. Dit is een bruikbaar voorbeeld voor sommige vijverkikkers, waarbij de achterpoten na ongeveer zes tot negen weken verschijnen. Verschillende soorten groeien met verschillende snelheden. Kikkervisjes van de Amerikaanse brulkikker kunnen er één tot drie jaar over doen.

Bezoek elke week dezelfde vijver en zet de datum op een foto of tekening. Misschien zie je verschillende levensfasen tegelijk, omdat de dieren niet allemaal tegelijk uit het ei zijn gekomen. Laat wilde eitjes, kikkervisjes en kikkers in hun vijver; door ze te verplaatsen kunnen ziekten en ongewenste planten zich verspreiden. Als een kind een kikker of pad aanraakt, was dan snel de handen en houd ze uit de buurt van ogen en mond.

Pak plaatjes van een kuiken, rups, kikkervisje en je kind als baby. Stel steeds één duidelijke vergelijkingsvraag: “Hoe begon elk van hen?” Vraag daarna: “Hoe groeide elk van hen?”

Zoek wat hetzelfde is

Kuikens, rupsen en kikkervisjes komen uit een ei. Ze hebben voedsel nodig en groeien uit tot volwassen dieren. Mensen worden uit het lichaam van hun moeder geboren. Je kind kan de eigen babyfoto’s vergelijken met recente foto’s: langer, meer tanden, kunnen lopen en meer woorden kunnen zeggen.

Groeien ziet er niet bij elk dier hetzelfde uit. Een kuiken heeft al de vorm van een vogel. Het wordt groter en krijgt veren. Een jonge huisjesslak heeft een huisje en een jong spinnetje heeft de vorm van een kleine spin. Hun jongen lijken op de volwassen dieren.

Ontdek een grotere verandering van het lichaam

Een rups ziet er heel anders uit dan een vlinder. Ze eet bladeren en verandert daarna binnen in een vlinderpop. Een kikkervisje ziet er heel anders uit dan een kikker. Het zwemt met een staart, krijgt daarna poten en verliest zijn staart. Het heeft geen vlinderpop. Het eet tijdens een groot deel van zijn groei en stopt tegen het eind van de verandering, terwijl de staart korter wordt.

Ook een lieveheersbeestje verandert via een larve en een pop. De jonge larve is lang en stekelig, anders dan het ronde volwassen dier. Een piepklein diertje op een blad is niet altijd een kleine kopie van het volwassen dier dat je kent.

Probeer een schema met twee kolommen om een kuiken en een kikkervisje te vergelijken. Teken onder “hetzelfde” voor elk een ei. Teken onder “anders” het lopende kuiken en het zwemmende kikkervisje. Vraag je kind uit te leggen waarom elke tekening daar hoort.

Houd het verhaal op volgorde

Je kunt het verhaal van de kikker in drie globale plaatjes vertellen: ei, kikkervisje, kikker. Of gebruik vijf plaatjes door achterpoten en een jong kikkertje toe te voegen. Meer plaatjes laten meer van de verandering zien; ze maken er geen levenscyclus van een ander dier van. De volgorde moet nog steeds de groei volgen.

Speel een raadspel: “Mijn jong heeft een klein huisje. Het groeit uit tot een groter dier met een huisje. Wat ben ik?” Een huisjesslak past daarbij. Nodig je kind uit een aanwijzing te bedenken over hoe een dier verandert. Met foto’s kun je het verhaal samen controleren.