Levende wezens indelen en determinatiesleutels gebruiken

In een tuin leven veel soorten levende wezens. Je kunt ze gemakkelijker onderzoeken door ze in groepen te verdelen. Indelen betekent dingen in groepen verdelen op basis van wat ze gemeen hebben.

Kies één kenmerk

Een kenmerk is iets wat je aan een levend wezen kunt opmerken. Vleugels, veren, poten en bloemen zijn kenmerken. Je indelingsregel, of criterium, geeft aan welk kenmerk je gaat controleren. Vraag bijvoorbeeld: “Heeft het vleugels?” Maak twee groepen: “Heeft vleugels” en “Heeft geen vleugels”.

Controleer elk dier met dezelfde regel. Een pinguïn heeft vleugels en hoort dus bij “Heeft vleugels”. Hij kan niet vliegen, maar vliegen is een andere regel. Als je halverwege je vraag verandert, krijg je een rommelige groep.

Goede regels geven duidelijke antwoorden. Jij en een vriend kunnen zes poten tellen en het daarover eens zijn. Jullie kunnen van mening verschillen over de vraag of een dier mooi is. Ook “Is het groot?” heeft een duidelijke vergelijking nodig. Met “Is zijn lichaam langer dan je hand?” heb je iets wat je kunt controleren.

Deel dezelfde dieren opnieuw in

Probeer het met een roodborstje, goudvis, kikker, vlinder, vleermuis en slang. Vraag eerst: “Kan het vliegen?” Het roodborstje, de vlinder en de vleermuis komen bij elkaar. De goudvis, de kikker en de slang vormen de andere groep.

Vraag nu: “Heeft het een wervelkolom?” Het roodborstje, de goudvis, de kikker, de vleermuis en de slang komen bij elkaar. Alleen de vlinder komt in de groep zonder wervelkolom. Beide indelingen kloppen, omdat ze elk hun eigen regel volgen.

Je kunt dieren ook indelen op basis van hun voedsel, lichaamsbedekking of leefplek. Wetenschappers kiezen vaak lichaamskenmerken die hetzelfde blijven om te laten zien hoe dieren zijn gebouwd. Een vleermuis heeft een vacht en geeft zijn jongen melk. Door die kenmerken hoort hij bij de zoogdieren, ook al vliegt hij.

Planten, dieren en paddenstoelen

Planten en dieren zijn twee grote groepen levende wezens. Planten zijn meestal groen en maken hun eigen voedsel met behulp van zonlicht. Dieren krijgen voedsel door te eten. De meeste dieren kunnen hun hele lichaam van de ene naar de andere plek verplaatsen.

Een paddenstoel groeit uit de grond, maar is een schimmel. Hij kan niet zoals een groene plant voedsel maken met zonlicht. Hij hoort niet bij de planten en ook niet bij de dieren. Schimmels zijn een andere groep levende wezens.

Wetenschappers hebben ongeveer twee miljoen soorten levende wezens een naam gegeven. Duidelijke groepen helpen mensen om ze te herkennen en te delen wat ze leren.

Laat na het indelen van levende wezens zien waar elk levend wezen hoort. Kopjes helpen iemand anders je groepen te begrijpen zonder je regel te hoeven raden.

Gebruik een indelingstabel

Maak voor één regel een tabel met twee kolommen. Vraag: “Heeft het vleugels?” Een pinguïn en een vlinder hebben vleugels. Een konijn en een regenworm niet. Schrijf elke naam één keer onder het juiste kopje. Controleer daarna of alle vier de namen erin staan.

Gebruik twee cirkels

Een venndiagram laat twee regels zien met cirkels binnen een kader. De cirkels kruisen elkaar in het midden. Dat middelste deel is de overlap. Zet een dier daar als het aan beide regels voldoet. Een dier dat aan geen van beide regels voldoet, blijft binnen het kader, buiten beide cirkels.

Probeer de cirkels “Heeft vleugels” en “Heeft een wervelkolom”. Deel een roodborstje, vleermuis, vlinder, goudvis, kikker, slang en regenworm in:

• Beide cirkels: roodborstje en vleermuis.
• Alleen vleugels: vlinder.
• Alleen wervelkolom: goudvis, kikker en slang.
• Buiten beide: regenworm.

Tel de namen op alle vier de plekken. Er zijn zeven namen, evenveel als de zeven dieren. Schrijf het roodborstje niet twee keer op, één keer in elke cirkel. De ene plek in de overlap laat beide kenmerken al zien.

Lees een rooster

Een carrolldiagram gebruikt rijen en kolommen voor twee regels. Lees een rijkopje en een kolomkopje samen. In het vak waar ze elkaar kruisen, staan levende wezens die aan beide kopjes voldoen.

Zoek “Leeft in het water” en ga dan opzij naar “Heeft geen wervelkolom”. Je komt bij de kwal. Als je vanaf dat vak terugleest, ontdek je twee feiten over de kwal. In een vak kunnen meerdere namen, één naam of geen namen staan.

Controleer wat een plek betekent

Stel je voor dat je de vleermuis in het deel met alleen vleugels van je venndiagram zet. Die plek geeft aan dat hij vleugels heeft, maar geen wervelkolom. De vleermuis heeft wel een wervelkolom, dus verplaats hem naar de overlap.

Kies een tabel voor één regel. Kies een venndiagram om gemeenschappelijke kenmerken in overlappende groepen te laten zien. Kies een carrolldiagram om elk levend wezen bij twee regels één vak te geven.

Je kunt elk dier indelen met één vraag: “Heeft het een wervelkolom?” Daarmee verdeel je dieren in gewervelde dieren en ongewervelde dieren.

Wat een wervelkolom is

Je wervelkolom, of ruggengraat, loopt midden over je rug. Het is een rij kleine onderdelen die wervels heten. Je kunt door je huid bobbeltjes langs de wervelkolom voelen. Bij de meeste gewervelde dieren zijn de wervels botten. Bij haaien en roggen zijn ze gemaakt van buigzaam kraakbeen.

Een gewerveld dier heeft een wervelkolom binnen in zijn lichaam. Vissen, amfibieën, reptielen, vogels en zoogdieren zijn gewervelde dieren. Mensen zijn zoogdieren, dus jij hoort ook bij deze groep.

Een ongewerveld dier heeft geen wervelkolom. De meeste bekende diersoorten zijn ongewerveld: meer dan negen op de tien. Insecten vormen de grootste diergroep.

Harde bedekkingen kunnen je misleiden

Sommige ongewervelde dieren hebben een harde laag aan de buitenkant, een uitwendig skelet. Kevers, spinnen en krabben hebben dit soort bescherming. Een huisjesslak heeft een huisje. Regenwormen, naaktslakken en kwallen hebben een zacht lichaam.

Een harde laag aan de buitenkant van een dier is iets anders dan een wervelkolom aan de binnenkant. Het harde lichaam van een krab maakt hem geen gewerveld dier. Een zachte muis met een vacht heeft een wervelkolom die binnen in haar lichaam verborgen zit.

Deel een groep in

Deel een kat, kever, haai, octopus, kikker en regenworm in. Begin met wat je weet over het lichaam van elk dier.

De haai hoort nog steeds bij de gewervelde dieren. Kraakbeen maakt zijn wervelkolom buigzaam; het neemt de wervelkolom niet weg.

Gebruik aanwijzingen aan het lichaam

Meestal kun je een wervelkolom niet zien door naar een dier te kijken. Een vacht of veren helpen je een groep gewervelde dieren te herkennen. Zes gelede poten wijzen op een insect; acht wijzen op een spinachtige. Dat zijn groepen ongewervelde dieren.

Grootte is een slechte aanwijzing. Een reuzeninktvis is een ongewerveld dier, ook al kan hij langer worden dan een auto. Sommige kikkers zijn kleiner dan een vingernagel en hebben toch een wervelkolom. Gebruik de bouw van het dier om de groep te bepalen.

Een walvis zwemt en een vleermuis vliegt. Hun bewegingen vertellen je niet bij welke diergroep ze horen. Kijk naar hun lichaamsbedekking, ademhaling en hoe ze hun jongen voeden.

Combineer de aanwijzingen aan het lichaam

Kieuwen halen zuurstof uit het water. Vissen gebruiken kieuwen om te ademen. Vogels, reptielen en zoogdieren ademen lucht met longen. Jonge amfibieën zoals kikkervisjes gebruiken meestal kieuwen. Volwassen amfibieën gebruiken meestal longen en ademen ook door hun huid. De huid van een pad heeft meer bobbels en is droger dan die van een kikker.

Vergelijk hoe jongen hun leven beginnen

De meeste vissen leggen eieren in het water. De meeste amfibieën leggen daar ook eieren met een geleiachtig laagje. De meeste reptielen leggen op het land eieren met een stevige of leerachtige schaal. Alle vogels leggen eieren met een harde schaal.

De meeste zoogdieren baren levende jongen. Een vogelbekdier en een mierenegel leggen echter eieren. Ze hebben wel een vacht en geven hun jongen melk, dus zijn het zoogdieren. Sommige slangen baren ook levende jongen. Door hun droge schubben en andere reptielenkenmerken horen ze nog steeds bij de reptielen.

Los de verrassende gevallen op

Bekijk een walvis aanwijzing voor aanwijzing. Hij leeft in het water, maar komt boven om lucht in te ademen. Hij geeft zijn jong melk en baart levende jongen. Door deze aanwijzingen hoort hij bij de zoogdieren. Walvissen en dolfijnen hebben heel weinig haren; sommige hebben die alleen als ze pasgeboren zijn.

Een vleermuis heeft een vacht en geeft zijn jongen melk. Het is een zoogdier met vleugels. Een pinguïn heeft veren en een snavel. Het is een vogel die niet kan vliegen. Een slang heeft een wervelkolom en droge schubben. Het is een reptiel zonder poten.

Warmbloedig en koudbloedig

Vogels en zoogdieren worden warmbloedig genoemd. Hun lichaam blijft op een constante, warme temperatuur. De meeste vissen, amfibieën en reptielen worden koudbloedig genoemd. Hun lichaamstemperatuur verandert mee met de omgeving. Een hagedis warmt zich op door in het zonlicht te liggen. “Koudbloedig” betekent niet dat zijn lichaam altijd koud is.

Een klein dier dat onder een blad kruipt, kan een insect zijn. Het kan ook een spin, pissebed of worm zijn. Door goed te kijken kun je de groep een naam geven.

Insecten en spinnen

Een volwassen insect heeft zes poten en drie belangrijke lichaamsdelen. De kop zit aan de voorkant. Het borststuk is het middelste deel, waaraan de poten vastzitten. Het achterlijf zit aan de achterkant. Insecten hebben een paar voelsprieten. Veel volwassen insecten hebben ook vleugels. Mieren, bijen, kevers en vlinders zijn insecten.

Een spin heeft acht poten en twee belangrijke lichaamsdelen. Ze heeft geen voelsprieten of vleugels. Spinnen horen bij de spinachtigen, samen met schorpioenen, teken en mijten.

Tel bij een lieveheersbeestje zes poten en zoek dan zijn drie lichaamsdelen en voelsprieten. Aan die aanwijzingen herken je een insect. Een kruisspin heeft acht poten, twee lichaamsdelen en geen voelsprieten. Beide dieren zijn klein en hebben gelede poten, maar dat maakt ze niet allebei insecten.

Huisjesslakken, naaktslakken en regenwormen

Huisjesslakken en naaktslakken zijn weekdieren. Ze hebben een zacht lichaam en glijden op één gespierde voet. Een huisjesslak draagt een huisje waarin hij zich kan verstoppen. Een naaktslak heeft geen huisje om zich in te verstoppen. Octopussen en tweekleppige schelpdieren zijn ook weekdieren.

Een regenworm heeft een lang, zacht lichaam met veel ringvormige segmenten. Hij heeft geen poten, ogen of botten. Hij beweegt door zijn lichaam uit te rekken en samen te trekken.

Dieren met meer poten

Pissebedden kun je bijvoorbeeld onder een vochtige boomstam vinden. Volwassen pissebedden hebben veertien poten en een harde, gelede bedekking. Ze hebben vochtige plekken nodig en horen bij dezelfde groep als krabben en garnalen.

Duizendpoten en miljoenpoten hebben veel lichaamssegmenten. Kijk bij een duizendpoot naar de segmenten met poten: die hebben één paar poten. Een miljoenpoot heeft twee paar aan de meeste segmenten. Hun namen zijn geen precieze aantallen poten. Volwassen duizendpoten hebben dertig tot meer dan 350 poten en geen enkele heeft er precies 1000.

Gebruik meer dan één aanwijzing

Begin met poten tellen, maar bekijk ook lichaamsdelen en bedekking. Een lang dier zonder poten kan een worm of een naaktslak zijn. Ringvormige delen wijzen op een regenworm; een glijdende gespierde voet wijst op een naaktslak. Ook waterdieren kunnen ongewerveld zijn. Krabben, kwallen en zeesterren hebben allemaal geen wervelkolom.

Een bloemplant hoeft vandaag geen felgekleurde kroonbladen te laten zien. Gras, een eik en een appelboom zijn ook bloemplanten. Je hebt aanwijzingen nodig over wat de plant in de loop van de tijd laat groeien.

Bloemen, vruchten en zaden

Bloemplanten krijgen bloemen en maken zaden. Na de bestuiving, vaak door insecten of de wind, ontstaan uit bloemen vruchten. Een vrucht bevat zaden. Appels, erwtenpeulen en eikels zijn vruchten, ook al zien ze er heel verschillend uit.

Stel je een appelboom in de herfst voor. Zijn lentebloesem is verdwenen, maar er hangen appels aan zijn takken. Als je de appels doorsnijdt, zie je de zaden erin. De vruchten vertellen je dat de boom een bloemplant is.

Een den maakt ook zaden, maar draagt ze in kegels. Alleen aan zaden herken je een bloemplant niet. Controleer of de zaden ontstaan in vruchten die uit bloemen groeien.

Kleine bloemen tellen ook mee

Sommige bloemen zijn groot en kleurrijk, zoals zonnebloemen. Andere zijn klein, groen of gemakkelijk over het hoofd te zien. Gras en tarwe hebben piepkleine bloemen. Eiken maken in de lente hangende bloemtrosjes die katjes heten.

Een gazon wordt meestal gemaaid voordat het gras kan bloeien. Dat verandert niets aan de plantengroep. De vraag is of de plant ooit bloemen maakt, niet of je tijdens dit bezoek een bloem kunt zien.

Bomen horen bij verschillende groepen

“Boom” beschrijft de houtige stam en de grootte van een plant. Het vertelt je niet of de plant bloeit. Appelbomen, kersenbomen, esdoorns en eiken zijn bloemplanten. Dennen zijn planten zonder bloemen.

Bekijk deze aanwijzingen op volgorde:

1. Een rozenstruik heeft open bloemen. Het is een bloemplant.
2. Een appelboom heeft vruchten met zaden erin. Het is ook een bloemplant.
3. Ongemaaid gras heeft bloeiwijzen en zaadhalmen. De bloemen zijn klein, maar het hoort bij dezelfde groep.

Kijk ook naar andere kenmerken

Als je de groep van een plant kent, kunnen andere kenmerken je helpen de plant te herkennen. Vergelijk de vorm van bladeren, de kleur van bloemen en houtige of zachte stengels. Je kunt ook controleren of de plant in de herfst zijn bladeren verliest. Met deze kenmerken kun je kleinere groepen binnen de bloemplanten maken. Een gids met afbeeldingen uit verschillende seizoenen kan helpen als er geen bloemen zijn.

Sommige planten krijgen nooit bloemen. Mossen, varens en naaldbomen zijn drie groepen planten zonder bloemen. Ze maken op twee verschillende manieren nieuwe planten.

Mossen maken sporen

Mossen zijn kleine, zachte planten die vaak groene tapijten vormen. Zoek ze op vochtige, schaduwrijke plekken, zoals op stenen en boomstammen. Piepkleine draadjes houden ze op hun plek; ze hebben geen echte wortels.

Een mosplant heeft geen bloemen of zaden. Hij maakt sporen in kleine doosjes op dunne steeltjes. Een spore is een piepklein deeltje dat kan uitgroeien tot een nieuwe plant. Sporen zijn veel kleiner dan zaden. De wind kan ze meenemen.

Varens maken ook sporen

Een varen heeft wortels, stengels en grote bladeren die varenbladeren heten. Veel varenbladeren zien er veerachtig uit. Nieuwe bladeren rollen zich uit vanuit een strak opgerolde vorm. Varens maken geen bloemen of zaden.

Aan de onderkant van sommige varenbladeren zie je kleine bruine stipjes. Dat zijn groepjes piepkleine doosjes met sporen erin.

Naaldbomen maken zaden in kegels

Dennen, zilversparren, sparren en lariksen zijn naaldbomen. Deze bomen en struiken dragen zaden in kegels. De meeste hebben naaldachtige of schubvormige bladeren. De meeste houden hun bladeren het hele jaar.

Een kegel bevat en beschermt zaden. Het is geen bloem en geen vrucht. Een naaldboom maakt dus zaden zonder bij de bloemplanten te horen.

Probeer twee indelingsregels

Deel een madeliefje, den, varen, mos, eik en gras in. Met “Krijgt bloemen” komen het madeliefje, de eik en het gras bij elkaar. De den, de varen en het mos bloeien nooit.

Gebruik nu “Maakt zaden”. Zet de den naast het madeliefje, de eik en het gras. De varen en het mos blijven bij elkaar omdat ze sporen maken.

Groene bladeren houden in de winter is niet genoeg om een naaldboom te herkennen. Hulst blijft groen maar krijgt bloemen. Een lariks is een naaldboom die zijn naalden in de herfst laat vallen.

Je vindt een klein dier onder een blad. Een determinatiesleutel helpt je het te herkennen met vragen over zijn kenmerken. Je werkt van wat je kunt zien naar een naam toe.

Lees de takken

Een vertakte determinatiesleutel begint bovenaan en splitst zich in routes. Beantwoord de eerste vraag. Volg de tak met jouw antwoord. Je komt bij een volgende vraag of een naam.

Een determinatiesleutel die zich bij elke vraag in tweeën splitst, heet dichotoom. Dat woord betekent “in tweeën gedeeld”. Met ja-neevragen kun je deze twee routes goed maken.

Een determinatiesleutel voor zes tuindieren

Deze determinatiesleutel geeft de namen van een huisjesslak, regenworm, vlinder, kever, spin en pissebed.

• Vraag: “Heeft het poten?”
  • Nee: vraag: “Heeft het een huisje?” Ja → huisjesslak. Nee → regenworm.
  • Ja: vraag: “Heeft het zes poten?”
    • Ja: vraag: “Heeft het grote, kleurrijke vleugels?” Ja → vlinder. Nee → kever.
    • Nee: vraag: “Heeft het acht poten?” Ja → spin. Nee → pissebed.

Lees alleen de vragen op jouw route. Je hoeft niet elke vraag in de determinatiesleutel te beantwoorden.

Volg de route voor een spin

Kijk eerst naar de poten van het dier. Het heeft poten, dus volg “Ja” bij de eerste vertakking. Tel acht poten. Volg bij “Heeft het zes poten?” het antwoord “Nee”. Beantwoord dan “Heeft het acht poten?” met “Ja”. Je komt bij spin.

Je hebt drie vragen beantwoord. Je hebt de vragen over een huisje en grote vleugels overgeslagen omdat die op andere routes lagen.

Controleer een onverwachte naam

Als de naam niet bij het dier past, ga dan terug naar het begin. Controleer elk antwoord zorgvuldig. Een poot die achter het lichaam verborgen zit, kan ervoor zorgen dat je verkeerd telt. Met een loep kun je kleine kenmerken goed zien.

Controleer ook welke dieren de determinatiesleutel een naam kan geven. Probeer een duizendpoot in deze determinatiesleutel voor zes dieren. Hij heeft poten, maar geen zes of acht. Die route eindigt bij “pissebed”, ook al is het een duizendpoot. De duizendpoot was niet in de determinatiesleutel opgenomen.

Kies een determinatiesleutel waarin het dier of de groep die je onderzoekt voorkomt. De vragen beperken de lijst van die determinatiesleutel; ze kunnen niet elk levend wezen op de wereld een naam geven.

Een determinatiesleutel kan een genummerde lijst zijn in plaats van een vertakte tekening. Elk antwoord geeft een naam of zegt “ga naar” een ander nummer. In beide vormen doen de vragen hetzelfde werk.

Lees een plantendeterminatiesleutel

Gebruik deze determinatiesleutel met afbeeldingen van vijf planten. De paardenbloem en het madeliefje met witte kroonbladen bloeien. Op de afbeelding van de den zijn kegels te zien. De varen laat zijn varenbladeren zien en het mos vormt een laag groen plekje.

1. “Heeft de plant bloemen?” Ja: ga naar 2. Nee: ga naar 3.
2. “Zijn de kroonbladen geel?” Ja: paardenbloem. Nee: madeliefje.
3. “Heeft de plant kegels?” Ja: den. Nee: ga naar 4.
4. “Heeft de plant grote, veerachtige varenbladeren?” Ja: varen. Nee: mos.

Volg de route van de varen

Begin bij vraag 1. De varen heeft geen bloemen. De aanwijzing stuurt je naar vraag 3, dus sla vraag 2 over.

Zoek bij vraag 3 naar kegels. De varen heeft die niet. Volg “Nee: ga naar 4”. Bij vraag 4 leveren de grote, veerachtige varenbladeren het antwoord “Ja” op. Je komt bij de naam varen. Je route is 1 → 3 → 4 → varen.

Vraag 2 helpt nooit om deze varen te herkennen. Die vraag scheidt alleen de twee planten waarvan al bekend is dat ze bloemen hebben.

Houd je plek bij

“Ga naar 3” betekent dat je vraag 3 moet zoeken. Het betekent niet dat je drie stappen vooruit moet doen. Houd een vinger bij de vraag die je beantwoordt. Ga na het kiezen van een antwoord naar het volgende nummer dat erbij staat. Als je je route opschrijft, kun je een fout gemakkelijker controleren.

Voor de afbeelding van de den geeft vraag 1 “Nee”. Vraag 3 geeft “Ja” en je stopt bij den. Ga niet verder naar vraag 4 nadat je een naam hebt bereikt.

Stem de determinatiesleutel af op wat je ziet

Deze determinatiesleutel bij afbeeldingen werkt alleen als bloemen en kegels zichtbaar zijn. Een echte paardenbloem zonder bloemen zou de verkeerde route volgen. Kies voor planten buiten de bloeitijd een determinatiesleutel die vraagt naar kenmerken die je kunt zien, zoals bladeren.

Je kunt van deze lijst een vertakte tekening maken. Geef elke vraag twee routes met antwoorden, die eindigen bij dezelfde nummers of namen. Een andere goede determinatiesleutel zou eerst naar kegels kunnen vragen. Test elke plant om te zien of je met eerlijke antwoorden bij zijn eigen naam uitkomt.

Je kunt een determinatiesleutel maken voor een verzameling levende wezens. Begin door naar de hele verzameling te kijken. Kies kenmerken die de verzameling in kleinere groepen verdelen totdat elke naam alleen staat.

Maak de eerste vertakking

Maak een determinatiesleutel voor een lieveheersbeestje, spin, regenworm en huisjesslak. Vraag: “Heeft het poten?” Voor het lieveheersbeestje en de spin is het antwoord “Ja”. Voor de regenworm en de huisjesslak is het antwoord “Nee”. Beide takken bevatten nog twee dieren, dus voor beide is nog een vraag nodig.

Vraag op de tak met poten: “Heeft het zes poten?” Ja → lieveheersbeestje. Nee → spin. Vraag op de tak zonder poten: “Heeft het een huisje?” Ja → huisjesslak. Nee → regenworm.

Je hebt nu drie vragen en vier namen. Elke vraag splitst een groep in tweeën. Je stopt met splitsen als er nog maar één dier op een tak over is.

Kies vragen die mensen kunnen beantwoorden

Een nuttige vraag onderzoekt één duidelijk kenmerk. Poten, huisjes en bladvormen zijn vaak bruikbaar. Vermijd vragen over wat een dier op dat moment doet. Een rustende kever is nog steeds dezelfde kever als hij gaat lopen.

“Is het schattig?” vraagt om een mening. “Is het groot?” heeft een duidelijke maat nodig. “Is zijn lichaam langer dan 5 centimeter?” kun je met een liniaal controleren. Gebruik grootte alleen als die de levende wezens in je verzameling betrouwbaar van elkaar scheidt.

Vraag naar één kenmerk tegelijk. “Heeft het zes poten en vleugels?” mengt twee waarnemingen. Maak er aparte vragen van, zodat je kunt zien door welk kenmerk de groepen verschillen.

Tel de vragen

Als elke vraag een groep in twee niet-lege delen splitst, heb je één vraag minder nodig dan het aantal namen. Voor vier levende wezens zijn drie vragen nodig. Voor zes zijn dat er vijf en voor tien zijn dat er negen. Dit telt alle vragen in de volledige determinatiesleutel, niet hoeveel vragen je op één route beantwoordt.

Test en verbeter

Begin bij elk dier met de eerste vraag. Volg de antwoorden tot het einde. Elk dier moet bij zijn eigen naam uitkomen.

Stel dat je een mier naast je lieveheersbeestje toevoegt. Beide hebben zes poten, dus komen ze nu allebei bij “lieveheersbeestje” uit. Voeg een vraag toe die de twee dieren van elkaar scheidt, zoals “Heeft het stippen op zijn rug?” Bekijk de mier en het lieveheersbeestje op de afbeeldingen voordat je deze vraag kiest.

Vraag ten slotte een vriend om je determinatiesleutel zonder hulp te gebruiken. Als een vraag verwarrend is, schrijf die dan opnieuw. Test daarna elk levend wezen opnieuw, ook de levende wezens waarvoor de sleutel eerder werkte.

Een leefgebied is de plek waar een levend wezen leeft en vindt wat het nodig heeft. Een park bevat ook kleinere woonplekken: strooisel, boomschors en de vochtige ruimte onder een boomstam.

Kijk voorzichtig

Zoek op verschillende plekken om verschillende levende wezens te vinden. Met een loep of loeppotje kun je kleine lichamen goed zien. Met een zacht penseel of een lepel kun je een klein dier voorzichtig verplaatsen om het beter te bekijken. Gebruik een determinatiesleutel of een gids met afbeeldingen om te bepalen welk dier het is.

Houd dieren kort en voorzichtig vast en zet ze dan terug op precies dezelfde plek. Leg boomstammen en stenen terug op hun plek. Bekijk wilde planten waar ze groeien.

Werk samen met een volwassene, vooral bij water. Raak onbekende paddenstoelen, bessen of planten nooit aan en proef er niet van. Gebruik een hulpmiddel voor dieren die kunnen steken of bijten. Was je handen als je klaar bent.

Leg dieren en soorten vast

Maak een turftabel met voor elke soort een rij. Zet een streepje wanneer je weer een dier vindt. Groepjes van vijf turfstreepjes maken het tellen gemakkelijker.

Een klas zoekt op twee plekken, op elke plek tien minuten. Onder een vochtige boomstam vinden ze twaalf pissebedden, vier regenwormen, drie naaktslakken en één duizendpoot. Dat zijn twintig dieren in totaal, maar slechts vier soorten. Op een zonnig, droog pad vinden ze één pissebed en vijf mieren: zes dieren van twee soorten.

“Meer dieren” en “meer soorten” betekenen verschillende dingen. Twaalf pissebedden tellen als twaalf dieren maar als één soort. Tel de rijen waarin vondsten staan om te bepalen hoeveel soorten je hebt gevonden.

Vergelijk eerlijk

Zoek in beide leefgebieden even lang, op een even groot oppervlak en met dezelfde hulpmiddelen. Een zoektocht van twintig minuten kan meer dieren opleveren dan een zoektocht van twee minuten, alleen omdat die langer duurt. Door verschillende werkwijzen zijn de leefgebieden moeilijk te vergelijken.

De vochtige boomstam bood bij deze zoektocht beschutting aan meer dieren en meer soorten. Pissebedden hebben vochtige plekken nodig omdat ze in de hete zon uitdrogen. Een vijver biedt een andere woonplek, met onder meer water voor dieren met kieuwen.

Vertel wat je zoektocht liet zien

Tijdens een kort bezoek kun je dieren missen die zich verstoppen of 's nachts actief zijn. Sommige levende wezens verschijnen alleen in bepaalde seizoenen. Schrijf: “We hebben geen regenwormen op het pad gevonden.” Daarmee vertel je duidelijk wat je hebt gevonden. Als je zegt “Regenwormen leven daar nooit”, zeg je meer dan je hebt gezien.

De omgeving is alles rondom een levend wezen. Daar horen lucht, water, bodem, licht, temperatuur en levende wezens in de buurt bij. Het leefgebied maakt deel uit van die omgeving.

Veranderingen gebeuren op verschillende manieren

Sommige veranderingen zijn natuurlijk. De dag wordt nacht, de seizoenen wisselen en een warme periode kan een vijver laten opdrogen. Ook stormen, overstromingen, droogtes en natuurbranden kunnen leefgebieden veranderen. Droogte is een lange periode met weinig regen.

Ook mensen veranderen omgevingen. Ze bouwen wegen en huizen, kappen bossen en leggen vijvers droog. Ze kunnen dieren of planten uit andere gebieden meebrengen. Door deze veranderingen kunnen levende wezens die er al leven voedsel, beschutting of ruimte verliezen.

Sommige veranderingen gaan snel. Een bos kan in een week worden gekapt. Andere veranderingen bouwen zich langzaam op over vele jaren. Door de opwarming van het klimaat op aarde smelt zee-ijs en worden oceanen warmer.

Kijk naar vóór en na

Stel je een veld voor met lang gras, wilde bloemen en een kleine vijver. Later wordt het veld een parkeerplaats. Vergelijk elk onderdeel:

• Gras en bloemen zijn weggehaald.
• De vijver is gedempt.
• Bestrating bedekt de bodem, waardoor regen daar niet in de bodem kan wegzakken.

Nu kun je de verandering met duidelijke waarnemingen uitleggen. “De bloemen en de vijver zijn verdwenen” vertelt je meer dan “De plek ziet er anders uit”.

Herken vervuiling

Vervuiling ontstaat als schadelijke dingen in de lucht, het water of op het land terechtkomen. Dieren kunnen plastic inslikken of erin verstrikt raken. Olie die wordt gemorst, kan zeewater vervuilen. Chemicaliën van boerderijen of fabrieken kunnen in rivieren spoelen. Rook en uitlaatgassen kunnen de lucht vervuilen.

Zwerfafval is een vorm van vervuiling, maar vervuiling is niet altijd een zichtbare hoop afval. Schadelijke chemicaliën kunnen door water gemengd zijn.

Veranderingen kunnen ook helpen

Mensen planten bomen en heggen, leggen vijvers aan en kweken wilde bloemen. Ze beschermen plekken als natuurreservaat en halen zwerfafval uit rivieren. Deze acties veranderen omgevingen doordat ze geven of beschermen wat levende wezens nodig hebben.

Een verandering is niet altijd gevaarlijk. Veel dieren kunnen omgaan met veranderingen tussen de seizoenen door een dikkere vacht te krijgen, naar warmere plekken te trekken of de winter slapend door te brengen. Kijk naar wat levende wezens nodig hebben en wat daarvan door de verandering wordt beïnvloed om een verandering te beoordelen. Bij een snelle verandering over een groot gebied kan er weinig tijd of ruimte overblijven om een andere geschikte woonplek te vinden.

Een veranderd leefgebied kan voedsel, water, beschutting of ruimte wegnemen. Om het gevaar uit te leggen, verbind je de verandering met wat een levend wezen nodig heeft en daarna met wat er kan gebeuren.

Maak een keten van redenen

Dieren hebben voedsel, water, beschutting en veilige plekken voor hun jongen nodig. Planten hebben licht nodig om voedsel te maken, en ook water, lucht, voedingsstoffen en ruimte om te groeien.

Gebruik drie stappen: verandering → wat verdwijnt van wat nodig is → mogelijk gevolg. Bijvoorbeeld: “De vijver is gedempt. Kikkers verloren een plek om eieren te leggen. Misschien groeien er daar minder jonge kikkers op.”

Het gevolg kan zich verder verspreiden. Reigers en slangen die kikkers eten, verliezen ook een deel van hun voedsel. Veel levende wezens kunnen niet zomaar weggaan. Planten staan op één plek geworteld. Kleine dieren kunnen misschien niet ver reizen en een geschikte woonplek kan moeilijk te bereiken zijn.

Een ijsbeer jaagt vanaf het zee-ijs op zeehonden. Als het ijs in de lente eerder smelt, heeft hij minder tijd om te jagen. Het verlies van die jachtplek betekent minder voedsel.

Bedreigd en uitgestorven

Een bedreigde soort levend wezen loopt ernstig gevaar uit te sterven. Misschien zijn er nog maar heel weinig over, of maken bedreigingen het overleven moeilijk. Tijgers en blauwe vinvissen zijn bedreigd. Ook sommige planten, kikkers, bijen en vlinders zijn bedreigd.

Uitgestorven betekent dat er nergens meer een levend exemplaar van die soort over is. Van een bedreigde soort leven nog exemplaren die mensen kunnen helpen. Van een uitgestorven soort zijn er geen meer over om jongen te krijgen. Als een dier uit één vijver verdwijnt, is dat iets anders dan wanneer zijn hele soort wereldwijd verdwijnt.

De dodo

De dodo was een vogel die niet kon vliegen en alleen op Mauritius voorkwam. Nederlandse zeelieden kwamen er in 1598 aan. Mensen jaagden op dodo's, en meegebrachte dieren zoals varkens en ratten brachten de vogels en hun eieren schade toe. Aan het einde van de 17e eeuw was de dodo uitgestorven. Er waren minder dan honderd jaar voorbijgegaan.

De trekduif

Ooit vlogen miljarden trekduiven over Noord-Amerika. Mensen jaagden op enorme aantallen en kapten bossen die de vogels nodig hadden. De laatste bekende trekduif, Martha, stierf in 1914 in de dierentuin van Cincinnati. De soort stierf uit.

De grote aantallen van vroeger hielden deze vogels niet voor altijd veilig. Door de jacht verdwenen vogels en door het verlies van bos verdwenen hun leefgebieden. Als je beide veranderingen met overleven verbindt, kun je uitleggen hoe zo'n algemene vogel verdween.

Je kunt levende wezens helpen door te beschermen wat ze nodig hebben op de plek waar ze leven. Kies een actie die past bij de plek en de levende wezens die je wilt helpen.

Bescherm woonplekken en voedsel

Natuurreservaten en nationale parken beschermen leefgebieden. Bomen en heggen bieden woonplekken en beschutting. Wilde bloemen bieden voedsel aan bijen en vlinders die ze bezoeken. Wetten kunnen mensen verbieden op bedreigde dieren te jagen of ze te schaden.

Een nestkast moet in de buurt zijn van vogels die hem kunnen gebruiken en van voedsel dat ze kunnen vinden. Een nieuwe vijver helpt kikkers alleen als ze die kunnen bereiken. Een goed plan verbindt de actie met wat nodig is.

Maak een plan voor een verandering op het schoolplein

Stel dat er op een schoolplein weinig insecten en weinig schuilplekken zijn. Plant wilde bloemen voor voedsel. Leg een stapel boomstammen in een schaduwrijke hoek voor vochtige beschutting. De bloemen helpen bijen en vlinders. De boomstammen bieden pissebedden en kevers een woonplek.

Tel wat je vindt voordat je de verandering aanbrengt. Herhaal de zoektocht daarna op hetzelfde oppervlak, even lang en met dezelfde werkwijze. Vergelijk zowel de aantallen dieren als de soorten die je vindt. Door herhaalde bezoeken zie je of een verandering blijft bestaan.

Wetenschappers en vrijwilligers gebruiken herhaalde tellingen om op te merken wanneer levende wezens zeldzaam worden. Juist herkennen is belangrijk: als je spinnen meetelt bij insecten, verandert dat de betekenis van die telling.

Een verhaal over herstel

De Amerikaanse zeearend werd zeldzaam, onder meer door een landbouwchemicalie met de naam DDT. Vervuiling met DDT zorgde voor dunne eierschalen die gemakkelijk braken. Daardoor overleefden minder jonge zeearenden.

In 1972 verboden de Verenigde Staten de meeste toepassingen van DDT. Mensen beschermden ook de zeearenden en hun leefgebieden. Het aantal zeearenden nam toe. In 2007 werden Amerikaanse zeearenden van de lijst met met uitsterven bedreigde en bedreigde soorten voor de achtenveertig aaneengesloten staten gehaald. Daarna bleven ze wettelijk beschermd.

Help zonder schade te veroorzaken

Gooi zwerfafval in de afvalbak of bij het gescheiden afval. Laat wilde dieren en planten op hun woonplek. Kweek bloemen waar bijen en vlinders uit de buurt op afkomen, of maak een kleine stapel boomstammen.

Laat huisdieren of tuinplanten nooit vrij in de natuur. Een nieuwkomer kan levende wezens uit de buurt opeten of hun voedsel en ruimte afpakken. Als je dieren wilt helpen die al op een plek leven, zorg je eerst dat hun leefgebied geschikt blijft.