Verhalen schrijven

Een verhaal begint met iets waarover je wilt vertellen. Dat mag echt gebeurd zijn. Je mag ook alles verzinnen. Eerst verzamel je ideeën; daarna kies je er één.

Waar vind je een idee?

Denk aan een keer dat je schrok, verdwaalde of hard moest lachen. Ook een foto kan helpen. Wat gebeurde er vlak voordat die foto werd gemaakt? Wat gebeurde daarna? In je fantasie kan een kapstok praten of een draak bang zijn voor een muis.

Een boek kan je op een idee brengen. Je maakt er jouw eigen avontuur van. Soms krijg je een begin, zoals „Er tikte iets tegen mijn raam.” Vraag je dan af wie er tikte en waarom.

Maak een woordweb

Een woordweb heet ook een woordspin. Schrijf je onderwerp midden op een blad. Trek er een rondje om. Zet woorden eromheen en verbind ze met lijntjes. Losse woorden en korte stukjes zijn genoeg. De spelling bekijk je later.

Yara schrijft „weg in het park” in het midden. Daaromheen komen „hond Bobbie”, „eekhoorn”, „vijver”, „struiken”, „roepen” en „geblaf”. Ook gevoelens passen erbij: „bang” en „blij”. Ze hoeft deze woorden nog niet op volgorde te zetten.

Vraag door en kies

Stel jezelf vragen: wie doet mee, waar en wanneer? Wat gaat mis? Hoe loopt het af? Yara bedenkt dat Bobbie een eekhoorn achternarent. Nu weet ze waarom hij verdwijnt.

Vertel je idee hardop aan jezelf of aan iemand anders. Een luisteraar vraagt misschien waarom Bobbie wegrent. Zo merk je welk stukje je nog moet bedenken. Kies een idee dat je leuk vindt en waar genoeg gebeurt. „Een hond raakt weg” geeft je iets om uit te werken: hoe vindt Yara hem terug?

Niet elk woord hoeft mee. Een woordweb is een voorraad waaruit je kiest. Een idee over een ijsje kan weg als dat niets met de zoektocht doet.

Geef je verhaal tijd

Bedenken, plannen, schrijven, herlezen en verbeteren horen bij het schrijfproces. Begin met verzamelen en plannen. Dat helpt als je anders halverwege niet meer weet wat er moet gebeuren. De eerste versie hoeft nog niet perfect te zijn.

Je verhaal krijgt een gezicht als je weet wie erin meedoet. Je kiest ook een plek en een tijd. Die keuzes helpen je bedenken wat er kan gebeuren.

Ken je hoofdpersoon

Een personage is iemand die in je verhaal meedoet. Dat kan een kind zijn, een dier of een verzonnen wezen. Een pratende schooltas kan dus ook een personage zijn. De hoofdpersoon is degene over wie je verhaal vooral gaat.

Bedenk een naam, enkele kenmerken en een wens. Yara is acht jaar. Ze is nieuwsgierig en soms ongeduldig. Ze wil met haar hond Bobbie naar het park. Later wil ze hem terugvinden. Door die wens weet je waar ze moeite voor doet.

Geef de hoofdpersoon iets wat lastig is. Iemand die alles meteen kan, heeft weinig te overwinnen. Yara kan bijvoorbeeld niet tussen de dichte struiken kijken. Ze moet luisteren en voorzichtig dichterbij komen.

Houd het bij één hoofdpersoon en enkele andere personages. Geef ieder een rol. Lotte is Yara’s grote zus en helpt zoeken. Als je steeds nieuwe namen toevoegt, moet je lezer die allemaal onthouden.

Kies waar en wanneer

De plaats vertelt waar iets gebeurt. Dat kan een echte plek zijn of een verzonnen plek. De tijd vertelt wanneer het gebeurt: in de winter, op zaterdagochtend of lang geleden.

Kies wat past bij jouw avontuur. In een donker bos hoor je een tak kraken zonder meteen te zien wie daar is. Op een heet strand kan een ijsje snel smelten. In Yara’s park staan struiken bij een vijver. Daar kan Bobbie vast komen te zitten. De plek helpt dus het probleem ontstaan.

Wie vertelt het verhaal?

In een ik-verhaal vertelt de hoofdpersoon zelf:

„Ik liep met Bobbie naar het park.”

Je kunt ook over iemand anders vertellen:

„Yara liep met Bobbie naar het park.”

Kies één manier en houd die vol. Als Yara en „ik” dezelfde persoon zijn, verwart dit: „Yara keek om zich heen. Ik hoorde geblaf.” Maak ervan: „Yara keek om zich heen. Ze hoorde geblaf.”

Je kent deze bouwstenen al uit boeken: wie doet mee, waar speelt het en wanneer? Bij het schrijven kies je ze zelf. Noteer ze bij je idee.

Een plan helpt je het hele avontuur te overzien. Je ziet waar het begint, wat misgaat en hoe het afloopt. Schrijf korte trefwoorden; de echte zinnen komen later.

Begin, midden en slot

De meeste verhalen hebben een begin, een midden en een slot. In jouw plan verdeel je het midden in twee delen: het probleem en de oplossing. Zo werk je met vier vakken.

Het probleem geeft de hoofdpersoon iets om te doen. Iemand raakt iets kwijt, krijgt ruzie of kan een wens niet waarmaken. De lezer wil weten of het toch lukt.

Zo plant Yara haar verhaal

1. Begin: zaterdagochtend; Yara en hond Bobbie gaan naar het park.
2. Probleem: eekhoorn; Bobbie rukt zich los en rent weg.
3. Oplossing: Yara roept en luistert; geblaf bij de vijver; Bobbie zit vast; Yara maakt hem los.
4. Slot: samen naar huis; Yara is blij en houdt de riem stevig vast.

Bij de oplossing staat wat Yara zelf doet. Alleen „Bobbie is weer terug” laat de zoektocht weg. Door roepen, luisteren en losmaken ziet de lezer hoe ze het probleem oplost. Om hulp vragen kan ook een goede stap zijn.

Het slot komt na die oplossing. Yara kan nu laten zien hoe opgelucht ze is. Misschien heeft ze ook iets geleerd. Een slot over het winnen van een tekenwedstrijd past hier niet. Dat rondt de zoektocht niet af.

Controleer de verbindingen

Lees je vier vakken achter elkaar. Staat er in elk vak iets? Past de oplossing bij wat misging? Volgt het slot daaruit? Een einde als „Alles was opeens goed” slaat de oplossing over. Ook „Het was maar een droom” laat je probleem verdwijnen zonder dat je hoofdpersoon het aanpakt.

Je kunt vier vakken tekenen als een strip. Of schrijf de nummers 1 tot en met 4 onder elkaar. Geef het probleem en de oplossing tijdens het schrijven de meeste ruimte. Daar gebeurt het belangrijkste. Begin daar op tijd mee, zodat er ruimte overblijft voor het slot. Krijg je een beter idee, dan mag je het plan aanpassen.

Je zet de trefwoorden uit je plan om in zinnen. Een duidelijke zin vertelt wie of wat iets doet en wat er gebeurt. Lees hem eens los: snap je wat je bedoelt?

Geef elke zin een begin en een einde

Een zin begint met een hoofdletter. Aan het eind staat een leesteken. Een punt sluit een gewone mededeling af: „Bobbie verdween achter de bomen.” Een vraagteken sluit een vraag af: „Waar was hij gebleven?” Bij een uitroep past een uitroepteken: „Wat een schrik!”

„Naar het park.” vertelt nog niet wie wat doet. Maak er bijvoorbeeld van: „Yara liep naar het park.” Nu kan de lezer de gebeurtenis volgen.

Knip een lange zin op

Bekijk dit stukje:

„Yara liep het park in en Bobbie trok aan de riem en hij rende weg en Yara riep hem.”

Er gebeurt veel achter elkaar. Splits het op in duidelijke stappen:

„Yara liep het park in. Bobbie trok aan de riem. Opeens rende hij weg. Yara riep hem.”

Je hoeft niet elke zin even kort te maken. Wissel af: „Yara liep langs het pad en keek achter elke boom. Nergens zag ze Bobbie.” Die langere zin hoort bij één zoekactie. De korte zin laat voelen dat het niet lukt.

Begin ook niet steeds met „En toen”. Soms heb je geen tijdwoord nodig. „Yara riep” kan gewoon een nieuwe zin zijn.

Maak duidelijk wie iets doet

„Yara en Lotte zochten. Zij bukte bij de vijver.” Wie bukte: Yara of Lotte? Gebruik de naam: „Lotte bukte bij de vijver.” Daarna kun je weer „ze” schrijven als duidelijk is over wie je vertelt.

Blijf in dezelfde tijd

Je vertelt dit avontuur in de verleden tijd. Het is al gebeurd: „Yara liep. Ze hoorde iets.” In „Yara liep. Ze hoort iets” spring je zomaar naar nu. Verander „hoort” in „hoorde”.

Wat een personage letterlijk zegt, mag wel over nu gaan:

Yara riep: ‘Ik hoor Bobbie!’

Yara praat op dat moment. Buiten de gesproken woorden blijft het verhaal in dezelfde tijd.

Lees je tekst zachtjes hardop. Bij een afgeronde gedachte zakt je stem vaak. Dat helpt je een plek voor een punt te vinden. Kijk daarna of de volgende zin met een hoofdletter begint.

Jij weet al hoe jouw avontuur verloopt. Je lezer moet dat uit de zinnen kunnen halen. Zet daarom de gebeurtenissen in de volgorde van je plan.

Laat de stappen op elkaar volgen

Bekijk deze sprong: „Bobbie was weg. Yara zat thuis met Bobbie op de bank.” De lezer mist het zoeken en terugvinden. Voeg die stappen toe vóór je naar huis gaat. Je hoeft niet ieder stapje van de wandeling te noemen. Wel moet duidelijk zijn hoe het probleem wordt opgelost.

Ook het begin mag vlot gaan. Opstaan, tandenpoetsen en ontbijten hoeven niet allemaal een eigen zin te krijgen. „Na het ontbijt ging Yara naar het park” brengt de lezer snel naar het avontuur.

Kies een woord dat helpt

Tijdwoorden vertellen wanneer iets gebeurt. Je kunt schrijven: „eerst”, „daarna”, „even later”, „de volgende ochtend” of „uiteindelijk”. Ze helpen bij de volgorde.

„Opeens”, „plotseling” en „plots” passen bij iets onverwachts. „Opeens rukte Bobbie zich los” laat de lezer merken dat er iets verandert. Wissel je zinsbeginnen af. In „Yara liep. Yara keek. Yara riep” kun je bijvoorbeeld de tweede zin met „Daar” beginnen.

Verbindingswoorden leggen uit hoe gebeurtenissen bij elkaar horen:

• „Yara was bang, want Bobbie was weg.” Dat geeft een reden.
• „Yara riep, maar Bobbie kwam niet.” Het loopt anders dan ze hoopt.
• „Bobbie zat vast, dus Yara duwde de takken opzij.” Daarop volgt een actie.

Met „omdat” kun je ook een reden geven: „Yara luisterde goed, omdat ze geblaf hoorde.” Kies het woord dat past bij wat je wilt vertellen. „Dus” past niet zomaar op elke plek waar „maar” staat.

Begin een nieuw stukje

Een alinea is een groep zinnen die bij elkaar horen. Je begint op een nieuwe regel bij een nieuw deel van je plan. Dat doe je ook wanneer de plaats of tijd verandert.

Yara’s wandeling en het begin van het probleem kunnen twee alinea’s krijgen. De lezer ziet zo dat er iets nieuws begint. Je hoeft niet na elke zin een nieuwe alinea te maken.

Ontdek je later dat informatie ontbreekt? Schrijf niet achteraan: „O ja, Bobbie liep aan een riem.” Zet dat bij het begin, waar de lezer het nodig heeft. Dan begrijpt die meteen waarvan Bobbie zich losrukt.

Het begin nodigt je lezer uit om verder te lezen. Het slot laat zien dat het avontuur is afgerond. De titel geeft alvast een klein kijkje in wat er gaat gebeuren.

Begin dichtbij het avontuur

Je kunt starten met een handeling, een geluid, een vraag of gesproken woorden. Een beschrijving van de plek kan ook. Kies iets dat past bij jouw verhaal.

Yara’s verhaal kan zo openen:

„Bobbie trok Yara bijna omver. Op zaterdagochtend stond hij al te springen bij het hek van het park.”

De eerste zin laat meteen iets gebeuren. De tweede geeft de lezer houvast: wie is erbij, waar zijn ze en wanneer gebeurt het? Vertel die informatie ook snel als je met een spannend geluid begint.

„Er was eens” past bij een sprookje. Voor het avontuur van Yara kun je direct bij haar en Bobbie beginnen. Je hoeft hun hele ochtend niet te beschrijven.

Laat voelen hoe het afloopt

De oplossing vertelt hoe Yara Bobbie bevrijdt. Het slot laat daarna zien hoe ze zich voelt en wat er veranderd is. Bijvoorbeeld:

„Yara sloeg haar armen om Bobbie heen. Zijn natte vacht prikte tegen haar wang. Op weg naar huis bleef hij vlak naast haar lopen.”

Dat is meer dan alleen „Einde”. Je ziet dat ze weer samen zijn en hoe fijn dat voelt. Houd dus schrijftijd over voor de oplossing én het slot. Anders stopt je verhaal terwijl het probleem nog bezig is.

Je kunt in het slot terugkomen op het begin. Begon je met de trekkende riem? Laat Yara die aan het einde stevig vasthouden. Dat verbindt het einde met het eerste moment.

Kies je titel als je klaar bent

Een titel is de naam boven je verhaal. Hij is kort, past bij het avontuur en maakt nieuwsgierig. „Geblaf bij de vijver” geeft een aanwijzing. „Hoe Yara haar hond terugvond” vertelt al de afloop. Kies een titel die nog iets te ontdekken laat.

Veel schrijvers bedenken hun titel na het schrijven. Dan weten ze welk moment het belangrijkst is. Een titel begint met een hoofdletter en krijgt geen punt. Is hij een vraag, dan mag er wel een vraagteken staan: „Waar is Bobbie?”

Met een paar precieze woorden krijgt je lezer een beeld. Je beschrijft wat de hoofdpersoon meemaakt. Zo kan de lezer in gedachten met Yara meelopen.

Gebruik je zintuigen

Je zintuigen helpen je zien, horen, ruiken, voelen en proeven. Bij een beschrijving kies je wat belangrijk is op dat moment.

„Yara liep langs de vijver” vertelt waar ze liep. Je kunt dichterbij komen: „Het natte gras streek langs haar enkels. Bij het water rook het naar modder.” De lezer voelt het gras en ruikt de plek. Je hoeft hier niets over smaak te schrijven. Kies de zintuigen die bij het moment passen.

Een zacht gepiep uit de struiken kan belangrijk zijn voor de zoektocht. Dan krijgt dat geluid ruimte. De kleur van iedere bank in het park hoeft niet beschreven te worden.

Maak woorden precies

Een bijvoeglijk naamwoord vertelt hoe iets is. „De hond” wordt „de modderige hond”. Nu zie je meer. Kies woorden die iets toevoegen. „De enorme, reusachtige, grote struik” zegt steeds bijna hetzelfde. „De stekelige struik” vertelt iets bruikbaars: Yara moet oppassen voor de takken.

Een werkwoord vertelt wat iemand doet of wat gebeurt. „Lopen” kan preciezer. „Sluipen” gaat voorzichtig en stil. „Rennen” gaat snel. „Strompelen” laat zien dat lopen moeilijk gaat. Welk woord past bij jouw moment?

Ook een zelfstandig naamwoord kan preciezer. Dat is een woord voor bijvoorbeeld een mens, dier of ding. „Vogel” kan „ekster” worden. „Boom” kan „wilg” worden als je die bedoelt. Kies een woord dat jij en je lezer begrijpen.

Laat een gevoel zien

Je kunt schrijven: „Yara was bang.” Je kunt dat gevoel ook laten zien: „Yara klemde de lege riem tegen haar borst. Haar handen trilden.” De lezer merkt haar angst aan wat haar lichaam doet.

Je mag beide manieren gebruiken. Soms is een korte gevoelsnaam genoeg. Bij het belangrijkste moment helpt een handeling om mee te voelen.

Pas je beschrijving aan het moment aan

Aan het begin laat je de plek zien. Bij het spannendste moment kom je dichterbij. Tijdens snelle actie houd je beschrijvingen kort. Als Bobbie wegrent, wil de lezer weten wat Yara doet. Een lange uitleg over alle bomen zou die actie ophouden.

Personages kunnen zelf praten in je verhaal. Een dialoog is een gesprek tussen personages. De lezer hoort zo wat ze willen, weten of voelen.

Zet gesproken woorden tussen tekens

Wat iemand letterlijk zegt, komt tussen aanhalingstekens. Je mag enkele of dubbele tekens gebruiken. Kies één soort voor je hele verhaal. Hier gebruiken we enkele tekens: ‘…’.

Een praatwoord vertelt dat iemand spreekt, soms ook hoe. Denk aan „zei”, „vroeg”, „riep” en „fluisterde”. In „fluisterde Lotte” zegt „fluisterde” hoe ze praat. De naam Lotte zegt wie praat.

Eerst wie er praat

Yara riep: ‘Bobbie, kom terug!’

Eerst staat wie iets roept. Daarna volgt een dubbele punt. Binnen de aanhalingstekens begint de gesproken zin met een hoofdletter. Het uitroepteken hoort bij de roep en staat binnen de tekens.

Bij een gewone mededeling eindigt de gesproken zin met een punt:

Lotte zei: ‘Daar beweegt iets.’

Er komt geen extra punt achter het laatste aanhalingsteken.

Eerst de gesproken woorden

‘Ik hoor iets,’ fluisterde Yara.

De gesproken woorden staan vooraan. Er staat een komma tussen die woorden en het praatwoord. „Fluisterde” begint met een kleine letter. De punt staat aan het einde van de hele zin.

In verhalen staat de komma vaak binnen de tekens, zoals hierboven. Buiten de tekens mag ook: ‘Ik hoor iets’, fluisterde Yara. Houd dezelfde manier aan in je verhaal.

Is de gesproken zin een vraag of een uitroep? Zet het vraagteken of uitroepteken binnen de tekens. Daarna is geen komma nodig:

‘Zie jij hem?’ vroeg Lotte.

Het praatwoord houdt een kleine letter. Vergeet het sluitende aanhalingsteken niet. Het praatwoord zelf hoort buiten de gesproken woorden.

Laat het gesprek iets doen

Begin op een nieuwe regel als een ander personage spreekt:

‘Ik hoor geblaf,’ zei Yara.

‘Bij de vijver!’ riep Lotte.

Nu helpt het gesprek de zoektocht vooruit. Een lang gesprek over begroeten zou het zoeken juist onderbreken. Wissel gesproken woorden af met wat de personages doen.

„Zei” is een goed praatwoord. Kies „fluisterde” als zacht spreken ertoe doet. „Gilde” klinkt hard en hoog; je verhaal laat zien of dat van schrik of plezier is.

Vertel je alleen over wat iemand zei? Dan gebruik je geen aanhalingstekens: „Yara zei dat ze geblaf hoorde.” Dat zijn niet haar letterlijke woorden.

Spanning ontstaat als je wilt weten wat er gaat gebeuren. Je kunt een belangrijk moment langzaam onthullen. Je speelt ook met klanken, vergelijkingen en fantasie.

Vertraag het spannendste moment

„Yara vond Bobbie” vertelt de uitkomst meteen. Bekijk hoe je dat moment kunt uitrekken:

„Yara hield haar adem in. Achter de vijver piepte iets. Ze zette één stap. Nog één. Tussen de bladeren glansden twee bruine ogen.”

Eerst hoort Yara iets. Daarna komt ze dichterbij. Pas op het eind ziet ze de ogen. De lezer ontdekt het stap voor stap met haar.

Korte zinnen laten je lezen in kleine stoten. Soms gebruikt een schrijver expres een stukje: „Nog één.” Dat is geen hele zin, maar hier laat het Yara’s voorzichtige stappen voelen. Gebruik zulke stukjes af en toe, bij een moment dat erom vraagt.

„Opeens”, „plots” en „net op dat moment” kondigen een verrassing aan. Zet je zo’n woord in elke zin, dan verrast het steeds minder. Bewaar het voor een echte omslag.

Laat een geluid klinken

Een klanknabootsing lijkt op het geluid zelf. „Krak”, „boem” en „plons” kun je bijna horen. Bijvoorbeeld: „Krak! Onder haar schoen brak een takje.” Eén raak geluid brengt het moment dichtbij.

Met een vergelijking vertel je waarop iets lijkt. Vaak gebruik je „als” of „zo … als”. „Het gepiep klonk als een piepend scharnier.” Nu kan de lezer zich het geluid voorstellen. Kies een vergelijking die bij jouw beeld past.

Ook herhaling kan iets laten voelen. In „Yara riep en riep en riep” hoor je dat ze blijft proberen. Dat is een bewuste keuze. Steeds per ongeluk „toen” schrijven heeft dat effect niet.

Houd je eigen fantasie vast

In een fantasieverhaal mag een fiets praten of een draak zeepbellen niezen. Je bedenkt zelf hoe die wereld werkt. Houd je daarna aan die regels.

Kan jouw draak eerst niet vliegen? Dan kan hij het probleem later niet zomaar vliegend ontlopen. Laat zien hoe hij leert vliegen, of bedenk een oplossing die hij al kan uitvoeren. Zo begrijpt je lezer de afloop ook in een verzonnen wereld.

Stel je één echte lezer voor. Dat kan een klasgenoot zijn of een jonger kind. Je kiest woorden en gebeurtenissen die bij die lezer passen.

Wat wil je laten voelen?

Je doel is wat je met je verhaal wilt bereiken. Misschien wil je iemand laten lachen. Dan helpen grappige namen en onverwachte gebeurtenissen. Wil je iemand laten meeleven? Geef ruimte aan wat de hoofdpersoon voelt.

Voor een kleuter gebruik je korte zinnen en bekende woorden. Je maakt het avontuur niet te eng en laat het goed aflopen. Voor je klasgenoten kan het wat langer en spannender zijn. Denk aan de persoon die straks echt luistert of leest.

Yara kan hetzelfde zoekmoment verschillend vertellen. Voor een jong kind: „Yara keek achter de boom. Bobbie zat daar niet.” Voor een klasgenoot: „Yara tuurde achter de dikke stam. Alleen de lege riem tikte tegen haar knie.” De tweede versie blijft langer bij haar ongerustheid.

Geef de informatie die nodig is

Jij weet wie Bobbie is. Een nieuwe lezer weet dat nog niet. Noem hem bij de eerste keer „haar hond Bobbie”. Ook „Lotte” krijgt een korte uitleg: „Yara’s grote zus Lotte”. Daarna kan de lezer ze uit elkaar houden.

Een plek kan ook uitleg nodig hebben. „Daar” is lastig als je nog nergens hebt verteld waar Yara staat. Schrijf bijvoorbeeld „bij het hek van het park”. Zo kan je lezer in gedachten volgen waar ze loopt.

Woorden uit een geheim spel met je vriend moet je uitleggen of vervangen. De lezer kan niet in je hoofd kijken. „Je weet wel, dat ding” helpt daarom niet.

Lees met de ogen van je lezer

Lees het verhaal alsof je er niets van weet. Is duidelijk wie er praat? Snap je waar het probleem begint? Past de spanning bij de lezer? Markeer een plek waar je zelf nog uitleg bij moet geven. Die uitleg hoort in je zinnen.

Na het verbeteren maak je een eindversie. Daarin kan een ander jouw verhaal prettig lezen. Je kunt het ook zelf voorlezen.

Verzorg de bladzijde

Schrijf of typ je verbeterde tekst netjes. Zet de titel bovenaan en je naam erbij. Kijk of alle verbeteringen zijn overgenomen. Een zin die je in de kladversie hebt verplaatst, moet nu op de goede plek staan.

Je mag een tekening toevoegen. Laat bijvoorbeeld de vijver en de struiken zien. Alles wat de lezer moet weten, blijft ook in je tekst staan. Wie de tekening niet ziet, moet het avontuur nog steeds kunnen begrijpen.

Je kunt je verhaal in een klasboek zetten, aan iemand geven of ophangen. Op de website of blog van de klas plaats je het samen met je juf of meester.

Oefen je voorleesstem

Lees eerst één keer voor jezelf. Zo merk je waar je struikelt of waar je even moet stoppen. Lees langzaam en luid genoeg voor je luisteraars. Bij een punt laat je een korte stilte vallen. Kijk af en toe op.

Bij dialoog kun je de stemmen een beetje veranderen. Lotte kan zacht praten, terwijl Yara luid roept. Maak het verschil klein genoeg om de woorden duidelijk te houden.

Bij het spannendste stukje kun je vertragen. Wacht bijvoorbeeld even voordat je vertelt wat Yara tussen de bladeren ziet. Je stem helpt de luisteraar met haar mee te zoeken.

Luister ook naar anderen

Is iemand anders aan de beurt, luister dan tot het verhaal af is. Vertel daarna welk stukje je goed vond. Stel een vraag als iets onduidelijk bleef.

Voorlezen kan spannend voelen. Je hebt zelf iets bedacht en eraan gewerkt. Oefen je eerste zinnen rustig, zodat je weet hoe je gaat beginnen.

Je eerste tekst is een kladversie. Daarin kunnen nog woorden ontbreken of stappen door elkaar staan. Bij het herlezen zoek je uit wat al goed werkt en wat je wilt verbeteren.

Neem even afstand

Leg je verhaal weg tot later op de dag of morgen. Je kent je eigen zinnen dan iets minder uit je hoofd. Je ziet eerder dat de lezer uitleg mist.

Lees zachtjes hardop, van begin tot eind. Hoor je ergens een te lange zin? Ontbreekt er een woord? Moet je terug om te begrijpen wie „ze” is? Zet daar een klein teken bij.

Controleer één ding tegelijk

Een checklist is een lijst met punten die je naloopt. Je kunt zo beginnen:

1. Inhoud: zitten begin, probleem, oplossing en slot erin? Klopt de volgorde?
2. Zinnen: is duidelijk wie iets doet? Staan er hoofdletters en leestekens?
3. Levendig: kan de lezer zich iets voorstellen? Staan gesproken woorden tussen aanhalingstekens?
4. Lezer: weet die genoeg om alles te begrijpen?
5. Verzorging: welke spelling wil je opzoeken of navragen?

Kijk eerst naar de inhoud. Als je een zin straks schrapt, hoef je de spelling daarvan niet meer te verbeteren. Daarna kun je rustig de woorden en leestekens nalopen.

Maak zichtbaar waar je wilt werken

Onderstreep een onduidelijke zin. Zet een vraagteken naast een ontbrekende stap. Omcirkel een woord dat te vaak terugkomt. Je hoeft het niet allemaal meteen te veranderen.

Yara leest: „Toen begon ik te zoeken. Toen hoorde ik iets. Toen liep ik naar de vijver.” Ze omcirkelt de drie keren „toen”. Later kan ze andere zinsbeginnen kiezen. Ze merkt ook dat niet duidelijk is wat ze hoort. Daar zet ze een vraagteken.

Markeer ook een stukje dat je wilt houden. Misschien is de dialoog al heel duidelijk. Dan weet je welk deel bij het herschrijven kan blijven staan.

Een lezer ziet jouw verhaal voor het eerst. Die kan vertellen waar het spannend is en waar iets onduidelijk blijft. Dat heet feedback. Je kunt die hulp geven én krijgen.

Wijs een stukje aan

Een top vertelt wat goed werkt. Een tip vertelt wat beter kan. Begin met een top, zodat de schrijver weet wat kan blijven.

„Leuk!” is aardig, maar de schrijver weet nog niet wat je leuk vond. Maak het precies: „Het geblaf bij de vijver maakte me nieuwsgierig.” Nu weet Yara welk stukje goed werkt.

Ook een tip wordt sterker als je een plek noemt. „Het slot is raar” helpt weinig. „Na het vinden stopte je verhaal. Wat voelde Yara toen?” wijst het ontbrekende stukje aan.

Je praat over de tekst. Houd je woorden vriendelijk. „Ik weet hier niet wie er spreekt” geeft de schrijver iets om te verbeteren. Een oordeel over de schrijver helpt daarbij niet.

Gebruik afgesproken punten

Criteria zijn punten waaraan je een verhaal bekijkt. Je checklist kan daarvoor dienen. Misschien spreek je af te letten op een duidelijk probleem en op dialoog. Zoek bij die punten wat goed gaat en wat nog hulp nodig heeft.

Je hoeft niet alles tegelijk te bespreken. Twee precieze opmerkingen kunnen meer helpen dan een lange lijst. Een tip mag ook een vraag zijn: „Hoe kwam Bobbie los uit die struik?”

Luister als je feedback krijgt

Laat de ander uitpraten. Luister naar wat die tijdens het lezen merkte. Begrijp je een tip niet, vraag dan: „Welk stukje bedoel je?” Bedank de lezer voor de hulp.

Yara hoort: „Ik wist niet wie Lotte was.” Ze vraagt waar dat voor het eerst lastig werd. Daarna voegt ze bij Lotte’s naam „haar grote zus” toe. Nu krijgt de lezer de uitleg op tijd.

Als schrijver kies je welke tips je gebruikt. Bedenk of een tip je lezer helpt en bij je verhaal past. Begrijpen meerdere lezers dezelfde zin niet? Dan is dat een goede plek om opnieuw naar te kijken.

Bij herschrijven verander je je verhaal zodat de lezer het beter begrijpt of meer meeleeft. Je hoeft niet alles opnieuw te bedenken. Pak één of twee verbeterpunten tegelijk aan.

Vier manieren om te veranderen

„Yara liep naar de struiken” kan „Yara sloop naar de struiken” worden. Je vervangt een woord om haar voorzichtige beweging te tonen. Mist de lezer wie Lotte is? Dan voeg je „haar grote zus” toe bij haar naam.

Een lange beschrijving van het ontbijt helpt de zoektocht niet. Die kun je weglaten. Staat de zin over Bobbie’s riem pas achteraan? Verplaats hem naar het begin, voordat Bobbie zich losrukt.

Kijk hoe een kladversie groeit

Yara schrijft eerst:

„Ik liep door het park. Bobbie was weg. Ik vond hem. Ik was blij.”

Ze krijgt de tip dat de lezer de zoektocht mist. Eerst legt ze uit wie Bobbie is: „Ik liep met mijn hond Bobbie door het park.” Daarna voegt ze de oorzaak toe: „Hij zag een eekhoorn en rukte zich los.”

Nu werkt ze de oplossing uit: „Bij de vijver hoorde ik zacht geblaf. Bobbie zat vast in de struiken. Ik schoof de takken opzij en maakte zijn riem los.” De lezer kan volgen hoe ze hem vindt en helpt.

Tot slot maakt ze haar blijdschap zichtbaar: „Ik sloeg mijn armen om zijn modderige nek.” De rustige wandeling aan het begin mag blijven. Ze verbetert alleen wat nodig is.

Werk handig aan je blad

Laat op papier ruimte tussen je zinnen. Streep weg met één lijn, zodat je nog kunt teruglezen. Een pijl helpt bij verplaatsen. Op de computer kun je knippen en plakken. Lees daarna of de zinnen op hun nieuwe plek goed aansluiten.

Soms heeft je verhaal enkele rondes nodig. Bewaar je tops en werk verder aan je tips. Kijk daarna terug: wat ging goed, wat was moeilijk? Kies één doel voor de volgende keer, zoals „Ik maak eerst een plan” of „Ik laat meer zien wat mijn hoofdpersoon voelt”.