Lucht en water om ons heen

Kijk in een beker waar geen drinken in zit. Je kunt de bodem zien. Toch zit de beker vol lucht, net als de kamer om je heen.

Zoek aanwijzingen die je kunt voelen en horen

Schone lucht heeft geen kleur. Je kunt erdoorheen kijken, dus alleen kijken laat je niet zien waar lucht is. Wapper met een vel papier vlak bij je wang. Het papier laat lucht bewegen en je voelt die langs je huid strijken.

Je kunt bewegende lucht ook horen. Lucht die uit een ballon stroomt, maakt een sissend geluid. Buiten hoor je bladeren ritselen als lucht ertegen duwt. Je ogen zien de bladeren bewegen, ook al kunnen ze de lucht zelf niet zien.

Als je inademt, gaat er lucht je lichaam in. Je borstkas wordt groter. Als je uitademt, gaat er wat lucht uit. Lucht is een echte stof die ergens in en uit kan bewegen.

Bekijk hoe lucht uit een fles gaat

Gebruik een doorzichtige plastic fles zonder dop en een bak water.

1. Kijk in de fles. Er zit geen drinken of speelgoed in.
2. Draai de opening naar het water. Houd de fles een beetje schuin.
3. Duw de opening onder water. Kijk goed naar de opening.
4. Er komen bellen uit terwijl er water in gaat.

Elke bel is een klein zakje lucht. De lucht zat in de fles voordat je die in het water deed. Water neemt de ruimte in die de lucht achterlaat. De bellen stijgen door het water en laten bovenaan hun lucht ontsnappen.

Je kunt je resultaat zo uitleggen: “Ik zag bellen uit de fles komen. Er zat lucht in de fles.” De bellen zijn je aanwijzing; je hoefde de lucht voor de proef niet te zien.

Lucht verspreidt zich in open ruimtes

Lucht is een gas. Een gas verspreidt zich en vult de ruimte waar het kan komen. De piepkleine deeltjes zijn veel te klein om te zien. Lucht vult open ruimtes tussen voorwerpen en de ruimte in open bekers, dozen en flessen.

In een “lege” broodtrommel zit geen lunch. Dat alledaagse woord vertelt je wat er ontbreekt, maar er zit nog steeds lucht in. Als je het deksel dichtdoet, sluit je een deel van die lucht op.

Een boek vult een deel van je rugzak. Lucht vult ook ruimte, ook al kun je erdoorheen kijken. Met proeven kun je zien wat er gebeurt als lucht wordt opgesloten.

Houd keukenpapier droog onder water

Vraag een volwassene om te helpen bij praktische proeven, vooral met ballonnen, knippen en spullen buiten neerzetten.

1. Duw een droog vel keukenpapier op de bodem van een doorzichtige plastic beker. Het moet blijven zitten.
2. Draai de beker ondersteboven, met de opening naar beneden.
3. Duw hem recht naar beneden in een bak water. Houd hem recht.
4. Til hem recht omhoog en voel aan het keukenpapier.

Het papier blijft droog. De lucht zit opgesloten in de beker. Ze neemt ruimte in, dus kan water niet dezelfde ruimte vullen.

Laat de beker nu opnieuw zakken en houd hem onder water schuin. Lucht ontsnapt als bellen. Water komt in de ruimte die de lucht achterlaat en het papier wordt nat. Vergelijk de twee pogingen: door de beker schuin te houden, kon de lucht ontsnappen.

Maak ruimte voor een ballon

Een ballon groeit als je er lucht in blaast. De lucht heeft ruimte nodig en duwt tegen het rubber. Laat je lucht ontsnappen, dan wordt de ballon kleiner.

Stel je een ballon in een plastic fles voor. De hals van de ballon is over de opening van de fles gerekt. In de fles zit al lucht buiten de ballon. Door die opgesloten lucht is de ballon moeilijk op te blazen.

Een volwassene kan een klein gaatje in de fles maken. Nu kan de lucht buiten de ballon door het gaatje ontsnappen. De ballon heeft ruimte om te groeien. Door het gaatje kan de lucht uit de fles; er gaat geen lucht door het gaatje de ballon in.

Duw lucht samen in minder ruimte

Een spuit is een buisje met een schuivend onderdeel dat een zuiger heet. Gebruik er een zonder naald. Trek de zuiger terug om lucht binnen te laten. Houd de opening stevig dicht met je vinger en duw dan voorzichtig tegen de zuiger.

De zuiger beweegt naar binnen. Dezelfde opgesloten lucht past in een kleinere ruimte. Je voelt de lucht terugduwen. Laat de zuiger los terwijl je de opening dichthoudt en hij veert weer naar buiten.

Probeer het met een spuit vol water waarvan je de opening dichthoudt. De zuiger beweegt bijna niet. Zo kun je de stoffen vergelijken:

Door lucht samen te drukken, laat je haar niet verdwijnen.

Buiten je raam wappert een lint. Je voelt een koele duw tegen je gezicht. Dat zijn aanwijzingen dat de lucht beweegt.

Herken de wind

Wind is bewegende lucht. Kijk naar een vlag, bladeren of kleren aan een waslijn. Bewegende lucht duwt ertegen. Je ziet wat de wind doet, ook al heeft de wind zelf geen kleur.

Een briesje is een zwakke wind. Het kan kleine blaadjes laten ritselen. Sterke wind kan takken buigen en een prullenbak omverduwen. In beide gevallen beweegt dezelfde lucht. Sneller bewegende lucht duwt harder.

Vergelijk de aanwijzingen

Stel je voor dat je drie dagen naar dezelfde vlag kijkt.

• Op maandag hangt hij met weinig beweging naar beneden.
• Op dinsdag wappert hij een beetje.
• Op woensdag staat hij strak naar buiten en klappert hij in de wind.

Maandag lijkt windstil. Op dinsdag waait er een zwakke wind. Op woensdag waait het van de drie dagen het hardst. Je vergelijkt wat er met dezelfde vlag gebeurt, in plaats van af te gaan op één geluid.

De bewegende takken van een boom zijn een andere aanwijzing. De wind duwt tegen de takken. De takken maken niet de wind die door de straat waait.

Laat zelf lucht bewegen

Zwaai met een papieren waaier vlak bij een smal strookje vloeipapier. De waaier laat lucht bewegen en het vloeipapier buigt weg. Beweeg de waaier eerst langzaam en dan sneller. Een sterkere duw van de lucht laat het vloeipapier meer bewegen.

Je kunt ook lucht laten bewegen door door je lippen te blazen. Leg een klein propje papier op een tafel. Blaas van één kant en kijk welke kant het op gaat. Je adem duwt het propje van je af.

Volg de duw

Bewegende lucht voert lichte dingen mee. Als de wind naar een hek waait, kunnen losse bladeren naar het hek bewegen. Een windmolentje in die wind draait als de lucht tegen de wieken duwt.

Ook op een windstille dag is er lucht om je heen. Een stilhangende vlag betekent niet dat de lucht weg is. Het betekent dat er weinig bewegende lucht tegen de vlag duwt op de plek waar je kijkt.

Lucht kan een piepklein papieren bootje laten bewegen of enorme wieken laten draaien. Lucht kan ook tegen een vallende parachute duwen en die afremmen.

Draaien, zeilen en vliegen

Een windmolentje heeft schuine wieken. Blaas ernaartoe en de bewegende lucht laat ze draaien. Als je zacht blaast, draait het windmolentje langzaam. Als je harder blaast, draait het sneller.

Wind duwt ook tegen de wieken van een windmolen. Mensen hebben die draaiende beweging gebruikt om graan te malen en water op te pompen. Een windturbine gebruikt draaiende wieken om elektriciteit op te wekken.

Bij een zeilboot duwt de wind tegen het zeil om de boot te laten bewegen. Wind helpt ook een vlieger omhoog te houden terwijl jij het touw vasthoudt. In al deze gevallen duwt lucht tegen een oppervlak.

Rem een vallend speeltje af

Een parachute heeft een brede bovenkant die het parachutescherm heet. Touwen verbinden het scherm met een lading, zoals een klein speeltje. Als het speeltje valt, komt het open scherm in aanraking met de lucht. De lucht duwt het omhoog en remt de val af.

De aarde trekt het speeltje nog steeds naar beneden. Een parachute maakt de val langzamer; hij laat de trekkracht naar beneden niet verdwijnen.

Vergelijk twee parachuteschermen eerlijk

Stel dat je wilt onderzoeken of de grootte van het scherm de val verandert.

1. Maak één scherm van 20 centimeter breed en een ander van 40 centimeter breed. Gebruik hetzelfde materiaal en dezelfde vorm.
2. Maak om de beurt hetzelfde kleine speeltje aan elk scherm vast. Zorg dat de touwen hetzelfde zijn.
3. Laat elk scherm van dezelfde hoogte vallen, zonder het een duw te geven.
4. Meet hoelang elke val duurt. Herhaal elke val drie keer en noteer de tijden.

Je veranderde één ding: de grootte van het scherm. Doordat je het speeltje, de hoogte en de manier van laten vallen gelijk houdt, is dit een eerlijke proef. Als je ook een zwaarder speeltje had gebruikt, zou je niet weten welke verandering het resultaat veroorzaakte.

Bekijk het resultaat

In één proef landde het speeltje aan het kleine scherm na ongeveer 1 seconde. Het speeltje aan het grote scherm landde na ongeveer 2 seconden. Onder het grotere scherm kwam meer lucht, dus duwde de lucht meer omhoog en remde de val sterker af.

Die tijden horen bij die proef. Jouw valproeven kunnen andere tijden opleveren. Bekijk alle herhaalde pogingen om te zien of het grotere scherm er meestal langer over doet. Een gedraaid touw of een opgevouwen scherm kan één poging verstoren.

Een grote parachute valt niet sneller alleen omdat hij groter lijkt. Het brede, open scherm geeft de lucht meer oppervlak om tegenaan te duwen.

Giet water in een kom. Het verspreidt zich over de bodem. Giet het in een smalle fles en het vormt een hoge kolom. Water kan van vorm veranderen zonder dat de hoeveelheid verandert.

Bekijk hoe het stroomt

Water is een vloeistof. Je kunt het gieten en het loopt of druppelt. Vanzelf stroomt water naar beneden, van een hogere naar een lagere plek.

Til één kant van een dienblad een beetje op. Een lepel water stroomt naar de lagere kant. Je kunt met je ogen volgen welke weg het water aflegt. Regen doet hetzelfde als die van een glijbaan of een schuine stoep afloopt.

Mensen gebruiken deze beweging. Een dakgoot leidt regen weg van een huis. Een trechter leidt water dat je giet door een kleine opening. Leidingen voeren water naar en van gootstenen.

Bekijk de vorm

Water neemt de vorm aan van de bak waarin het zit. In een brede pan heeft het ruimte om zich zijwaarts te verspreiden. Een smalle vaas houdt het in een hogere vorm. Als het water stilstaat, is de bovenkant plat en horizontaal. Houd de bak een beetje schuin en het water beweegt zodat de bovenkant horizontaal blijft.

Vergelijk een steen met water:

Controleer de hoeveelheid

Twee deciliter water kan er in verschillende bakken heel anders uitzien.

1. Meet 2 deciliter water af.
2. Giet het in een hoge, smalle vaas. Kijk hoe hoog het water komt.
3. Giet al dat water in een brede pan. Het water staat veel lager.
4. Giet het terug in de maatbeker. Je hebt nog steeds 2 deciliter.

Er is geen water bij gekomen en er is niets gemorst, dus de hoeveelheid bleef gelijk. Het lage water in de pan was over een bredere ruimte verspreid.

Vergelijk zonder te gokken

Een hogere waterstand betekent niet altijd meer water. Om hoeveelheden in verschillende bakken te vergelijken, meet je ze of giet je ze elk in dezelfde soort beker.

Eén lepel water kan bijvoorbeeld in een smal buisje hoger komen dan twee lepels water in een kom. Door de lepels te tellen, weet je dat er meer in de kom zit. De hoogte alleen vertelt je dat niet.

Een natte spons voelt zwaar door het water. Op een plastic bord blijven druppels liggen. Water gaat sommige materialen in en blijft buiten andere materialen.

Neem het op of houd het buiten

Water absorberen betekent water opnemen. Water gaat een spons, katoenen stof of keukenpapier in. Het natte materiaal houdt dat water vast. Knijp in een natte spons en je ziet water eruit druppelen.

Een waterdicht materiaal laat geen water door. Water blijft op plastic, glas, metaal of rubber liggen. Houd het oppervlak schuin en het water stroomt eraf.

Deze eigenschappen helpen je om spullen voor een doel te kiezen. Een handdoek neemt water van je handen op. Regenlaarzen houden water buiten je sokken.

Doe een proef voordat je kiest

Vergelijk kleine stukjes keukenpapier, plastic, aluminiumfolie en katoenen stof.

1. Leg elk materiaal op een dienblad.
2. Doe op elk stukje één lepel water.
3. Wacht bij elk materiaal één minuut.
4. Kijk of er een natte plek in het materiaal zit of dat er druppels bovenop liggen.
5. Houd elk stukje voorzichtig schuin en kijk of er water afrolt.

Dezelfde hoeveelheid water en dezelfde wachttijd helpen om de proef eerlijk te maken. Als je op één stukje veel meer water zou gieten, zou het moeilijker zijn om de resultaten te vergelijken.

Een natte plek die zich door het papier verspreidt, laat zien dat water erin is getrokken. Een druppel die van de folie afrolt, laat zien dat water erbuiten bleef.

Kijk naar de grond

Regen kan in grond, met gras bedekte grond en zand trekken. Water trekt snel in zand. Harde, aangestampte grond laat water langzamer binnen, dus kunnen plassen daar langer blijven liggen.

Na veel regen kan de grond al vol water zitten. Meer regen stroomt dan af. Op daken en verharde oppervlakken stroomt veel regen naar goten en afvoerputten in plaats van erin te trekken.

Hardheid vertelt niet alles

Een zachte rubberen handschoen is waterdicht. Een harde, ongeglazuurde bloempot van klei kan water opnemen. Je kunt een absorberend materiaal niet kiezen door alleen te kijken of het zacht aanvoelt.

Stel dat je een tafel moet drogen en een picknickmand moet afdekken. Kies stof om het water op te vegen. Kies een waterdichte afdekking om de regen van de mand af te houden. Voor de twee taken zijn verschillende eigenschappen nodig.

Een ijsblokje, een glas water en waterdamp zijn allemaal water. Hun verschillende vormen verklaren veel veranderingen die je thuis ziet.

Bevriezen en smelten

IJs is vast water. Het houdt zijn vorm als je het van een dienblad op een bord legt. Vloeibaar water stroomt en neemt de vorm van het bord aan.

Water bevriest tot ijs als het koud genoeg wordt, bij 0 °C of kouder. Een vriezer kan water in een ijsblokjesvorm in vaste blokjes veranderen.

IJs smelt als het warmte opneemt van warmere dingen eromheen. In een warme kamer warmt een ijsblokje op tot 0 °C en smelt het tot vloeibaar water. Bevriezen en smelten kunnen steeds opnieuw gebeuren. De stof blijft water.

Water neemt iets meer ruimte in als het bevriest. Een volle, afgesloten fles kan in een vriezer bol gaan staan of barsten. IJs weegt ook minder dan vloeibaar water dat evenveel ruimte inneemt. Daarom drijven ijsblokjes in een drankje.

Waar gaat opdrogend water naartoe?

Waterdamp is water als gas. Het mengt zich met de lucht en je kunt het niet zien. Verdamping is de verandering van vloeibaar water in waterdamp.

Een nat shirt droogt als water de stof verlaat en de lucht in gaat. Een plas kan op dezelfde manier opdrogen. Het water is van vorm veranderd; het is nog steeds water.

Warmte en bewegende lucht helpen water sneller te verdampen. Stel je twee plassen voor die 's ochtends even groot zijn, één in de zon en één in de schaduw. 's Middags is de plas in de zon verdwenen en ligt de plas in de schaduw er nog. De zon verwarmde de eerste plas, waardoor het water daarin sneller verdampte.

Bekijk druppels van dichtbij

Waterdamp kan op iets kouds weer in vloeibare druppels veranderen. Druppels aan de buitenkant van een ijskoud glas komen van water in de lucht. Ze zijn niet vanuit het drankje door het glas gegaan.

De witte wolk boven heet water bestaat ook uit piepkleine vloeibare druppels. Waterdamp zelf is onzichtbaar. Blijf uit de buurt van kokend water en stoom, want je kunt je eraan branden.

Om smelten zonder heet water te bekijken, laat je een ijsblokje op een bord in een warme kamer liggen. Kijk hoe de randen kleiner worden en de plas zich verspreidt. Je ziet vast water vloeibaar water worden.

Draai een kraan open en er komt water uit. De kraan heeft dat water niet gemaakt. De reis begon ergens in de natuur.

Benoem de bron

Een waterbron is een plek waar water wordt gevonden of verzameld. Natuurlijke waterbronnen zijn onder andere regen, sneeuw, rivieren, beken, meren, vijvers en oceanen.

Een deel van het water zit onder je voeten. Grondwater is water dat onder de grond wordt opgeslagen. Een bron is een plek waar grondwater vanzelf naar buiten komt.

Door mensen aangelegde watervoorzieningen zijn door mensen gemaakt. Een waterput reikt tot aan het grondwater. Een waterreservoir slaat water op. Een soort reservoir is een meer dat ontstaat door een dam in een rivier te bouwen. Regentonnen, tanks, watertorens, leidingen en kranen helpen mensen water op te vangen, op te slaan of te krijgen.

Sorteer de plek en het water

Vraag: “Heeft de natuur deze plek gemaakt of hebben mensen die gebouwd?”

Regen is natuurlijk, ook als die in een door mensen gemaakte ton valt. Een waterput is aangelegd, maar het grondwater waar de put bij komt, is een natuurlijke waterbron. Je sorteert de bron of de voorziening en verandert niet wat het water is.

Volg water naar een kraan

Stel je een plaats voor die water uit een meer haalt.

1. Het meer bevat het water in de natuur.
2. Mensen pompen water naar een drinkwaterzuiveringsinstallatie, waar het wordt schoongemaakt.
3. Leidingen voeren het door de plaats. Een toren of tank kan het onderweg opslaan.
4. Een leiding brengt het een huis in. Als je de kraan opendraait, komt er water uit.

Andere plaatsen beginnen met rivierwater of grondwater. Sommige huizen gebruiken hun eigen waterput. Een kraan is het einde van een route, dus kunnen verschillende huizen verschillende routes hebben.

Zoet water is kostbaar

Het meeste water op aarde is zout oceaanwater. Zoet water bevat heel weinig zout. Het komt uit bijvoorbeeld rivieren, meren en grondwater. Slechts een klein deel van het water op aarde is zoet water dat mensen kunnen gebruiken.

Niet elk gezin heeft thuis schoon water uit een kraan. Sommige mensen dragen water van een gezamenlijke waterput of een andere bron ver weg. Als er dichtbij een veilige watervoorziening is, blijft er meer tijd over voor school, werk en spelen.

Zoet water is iets anders dan veilig drinkwater. Een rivier kan zoet water bevatten en toch schadelijke dingen bevatten. Zout water is ook niet veilig om te drinken.

Je hebt elke dag water en lucht nodig. Een jonge plant, een konijn als huisdier en een walvis hebben die ook nodig, maar ze krijgen wat ze nodig hebben op verschillende manieren.

Geef een plant water waar die het nodig heeft

Planten nemen water op via hun wortels. Het water gaat via de stengel omhoog naar de bladeren. Hun bladeren nemen ook een gas uit de lucht op dat hen helpt voedsel te maken.

Als een plant niet genoeg water krijgt, kan die verwelken. De bladeren en stengel gaan slap hangen. Om een plant water te geven, giet je water op de grond rond de wortels. Als je alleen een bloem natmaakt, krijgen de wortels niet het water dat ze nodig hebben.

Water is een drankje en een thuis

Dieren krijgen water binnen door te drinken en via hun voedsel. Een konijn kan uit een drinkbak drinken. Een wild dier kan uit een vijver drinken. Voor vissen en veel andere dieren is water ook een plek om te leven.

Mensen en veel dieren ademen lucht. Vissen gebruiken kieuwen om zuurstof op te nemen die met het water is vermengd. Zuurstof is ook een van de gassen in lucht. Walvissen en dolfijnen leven in het water, maar komen naar het oppervlak om lucht in te ademen.

In het water leven betekent niet dat elk dier op dezelfde manier ademt. Een vis en een dolfijn delen een thuis in het water, maar krijgen op verschillende manieren zuurstof binnen.

Volg water door je dag

Meer dan de helft van je lichaam bestaat uit water. Je verliest er een deel van als je zweet, uitademt en naar de wc gaat. Door elke dag te drinken, vul je het water aan dat je lichaam verliest. Je hebt meer nodig als het warm is of als je actief bent.

Mensen gebruiken water ook om te koken, te wassen, de afwas te doen, de wc door te spoelen, voedsel te verbouwen en branden te blussen. Zwemmen is een manier om in het water te spelen.

Probeer dit watergebruik in groepen in te delen:

• Drinken bij de lunch helpt je lichaam.
• Als je een modderig shirt wast, blijft kleding schoon.
• Als je een moestuin water geeft, help je voedsel groeien.
• Als je een zwembad vult, maak je een plek om te zwemmen.

In één huis kan water voor veel taken worden gebruikt. Planten en dieren hebben ook schoon water nodig. Afval, olie en zeep in een vijver kunnen schadelijk zijn voor de dieren die erin leven.

Gebruik lucht voor meer dan ademen

Lucht vult ballen en fietsbanden. Bewegende lucht droogt kleren, duwt tegen zeilen en laat windturbines draaien. Een waslijn gebruikt de beweging van de lucht om water uit natte kleren te laten verdwijnen. Water en lucht werken bij deze alledaagse taak samen.

Een kraan blijft lopen terwijl iemand een handdoek zoekt. Dat water gaat door de afvoer zonder te worden gebruikt. Je kunt het besparen door de kraan dicht te draaien.

Verspil minder, behoud wat je nodig hebt

Water besparen betekent zorgvuldig omgaan met water en verspilling voorkomen. Blijf water drinken en je handen wassen. Je lichaam heeft beide nodig. Bespaar het water dat loopt zonder dat het ergens voor wordt gebruikt.

Schoon zoet water is beperkt beschikbaar. Het schoonmaken en oppompen kost werk. Rivieren, meren, planten en dieren hebben ook water nodig.

Draai thuis de kraan dicht terwijl je poetst of je handen inzeept. Vertel een volwassene over lekkages. Een kleine druppel kan de hele dag en nacht blijven vallen. Bij een volle vaatwasser of wasmachine gebruik je water voor meer spullen tegelijk. Een korte douche kan minder water gebruiken dan een vol bad.

Draai op school kranen helemaal dicht en vertel de juf of meester over een lekkage. Geef de tuin 's ochtends of 's avonds water, als er minder water verdampt. Een regenton kan water voor planten opvangen.

Stel je voor hoeveel er wegloopt

Stel je een kraan voor waar in één minuut ongeveer 6 liter uit komt. Als die tijdens 2 minuten poetsen blijft lopen, gaat er ongeveer 12 liter door de afvoer. Je kunt je dat voorstellen als zes grote flessen van 2 liter.

Als je de kraan tijdens het poetsen dichtdraait, kun je het watergebruik terugbrengen tot ongeveer 1 liter om je borstel nat te maken en te spoelen. Vergelijk de hoeveelheden:

Dat is ongeveer 11 liter bespaard per poetsbeurt. Als je twee keer per dag poetst, bespaar je ongeveer 22 liter. In een week is dat samen ongeveer 154 liter. Je hoeft niet te stoppen met poetsen om water te besparen.

Maak een plan dat je kunt volhouden

1. Houd één dag bij wanneer je water gebruikt. Zet elke keer dat je water gebruikt een klein streepje.
2. Zet een cirkel om de keren dat water liep zonder te worden gebruikt.
3. Kies één of twee veranderingen die je kunt maken.
4. Schrijf of teken je plan bij de plek waar je het gaat gebruiken.
5. Zet elke dag dat je je eraan houdt een vinkje.

In een plan kan staan: “Ik draai de kraan dicht terwijl ik poets.” Tel aan het einde van de week je vinkjes. Dagen zonder vinkje laten zien wanneer je een herinnering nodig hebt.

Je kunt water ook hergebruiken voor een geschikte taak. Water dat in je drinkfles overblijft, kun je bij een plant gieten. Een fles die je koel houdt in de koelkast geeft je een koud drankje zonder dat je de kraan hoeft te laten lopen tot het water koud wordt.

Een wikkel die langs een weg blijft liggen, kan in een rivier terechtkomen. Water voert dingen mee als het stroomt, dus als je het land schoonhoudt, help je ook het water schoon te houden.

Volg een stuk zwerfafval

Stel je voor dat er regen op een parkeerplaats valt. De regen spoelt een snoeppapiertje naar de goot. De goot voert het naar een straatkolk, een opening die regenwater van de straat opvangt.

Op veel plekken leiden straatkolken rechtstreeks naar een rivier, een meer of een oceaan. Het regenwater wordt onderweg niet schoongemaakt. Een vis of schildpad kan proberen het papiertje op te eten als het de rivier bereikt.

Olie, vuil en uitwerpselen van dieren kunnen ook met afstromend water worden meegevoerd. Vervuiling kan ver beginnen van de plek waar een levend wezen er last van heeft.

Houd schadelijke dingen buiten het water

Water is vervuild als er schadelijke dingen in terechtkomen. Dat kunnen afval, verf, olie, chemische schoonmaakmiddelen en te veel zeep zijn. Ze kunnen planten en dieren schaden en water onveilig maken voor mensen.

Zo kun je helpen:

• Gooi afval in een prullenbak voordat de regen het kan meevoeren.
• Help parken en rivieroevers vrij van zwerfafval te houden.
• Ruim met hulp van een volwassene de poep van huisdieren op.
• Gebruik de hoeveelheid zeep die je nodig hebt, zonder extra te knijpen.
• Laat restjes verf, olie, medicijnen en chemische schoonmaakmiddelen door volwassenen naar een speciaal inzamelpunt brengen.

Een gootsteen, wc of straatkolk is geen plek om die restjes in te gieten. Door vervuiling te voorkomen, zorg je dat schadelijke dingen niet aan hun reis beginnen.

Denk aan de volgende plek

Een rivier blijft stroomafwaarts stromen. Iets wat erin terechtkomt, kan verderop bij mensen, boerderijen en dieren komen. Drijvend afval verdwijnt niet als je het niet meer ziet. Een deel drijft verder en een deel zinkt en blijft op de bodem liggen.

Stel je twee parken langs dezelfde rivier voor. Afval uit het eerste park kan het tweede park bereiken. Als je in het eerste park afval opruimt, help je voor beide plekken te zorgen.

Helder betekent niet altijd veilig

Sommige ziekteverwekkers en chemische stoffen zijn te klein om te zien. Water kan er helder uitzien en toch vervuild zijn. Drink water waarvan een volwassene zegt dat het veilig is; drink niet uit een rivier, meer of plas.

Je kunt drinkwater niet controleren door door een glas te kijken.

Een busmotor maakt uitlaatgassen en een vuur maakt rook. Beide kunnen schadelijke dingen in de lucht brengen. Je kunt helpen door acties te kiezen die vervuiling verminderen.

Ontdek wat lucht vuil maakt

Luchtvervuiling bestaat onder andere uit schadelijke gassen, rook en stof in de lucht. Auto's, vrachtwagens, fabrieken, schoorstenen en branden kunnen die uitstoten. Ook bij het verbranden van bladeren of afval komt rook vrij.

Door vuile lucht kunnen ogen prikken en kunnen mensen gaan hoesten. Vuile lucht kan ook schadelijk zijn voor planten en dieren. Sommige vervuiling is zichtbaar als rook of heiigheid. Sommige schadelijke gassen hebben geen kleur of geur, dus kun je ze niet allemaal met je ogen en neus vinden.

Kies een nuttige actie

Lopen, fietsen, samen rijden of de bus nemen kan betekenen dat er minder autoritten nodig zijn. Volwassenen kunnen de motor van de auto uitzetten terwijl ze wachten. Als je lampen en schermen uitzet die je niet gebruikt, kan dat ook helpen. Sommige elektriciteitscentrales verbranden brandstof om elektriciteit op te wekken, waardoor er vervuiling in de lucht komt.

Als je bomen en andere planten plant en verzorgt, help je je omgeving. Verbrand geen afval. Als regen vuil uit de lucht spoelt, kan dat vuil in rivieren en meren terechtkomen. Door lucht te beschermen, help je ook water te beschermen.

Vergelijk wat lucht meevoert

Je kunt witte kaartjes met een dun laagje vaseline gebruiken om deeltjes in de lucht op te vangen. Laat een volwassene één kaartje bij een drukke weg en één in een rustige tuin leggen. Laat ze allebei dezelfde drie dagen liggen. Bekijk ze daarna met een vergrootglas.

Een kaartje met meer donkere spikkels heeft meer vuildeeltjes opgevangen. Op het kaartje bij de weg zitten er vaak meer. De kaartjes laten opgevangen deeltjes zien; schadelijke gassen worden geen zichtbare spikkels. Een kaartje dat er schoon uitziet, laat je niet elke soort vervuiling zien.

Maak van een probleem een plan

Een klas ziet auto's buiten school wachten met draaiende motoren.

1. Benoem het probleem: uitlaatgassen bij kinderen en planten.
2. Kies een actie: maak posters waarop je volwassenen vraagt hun motor uit te zetten.
3. Tel tijdens het ophalen 10 minuten lang draaiende motoren.
4. Hang met hulp van de school de posters op.
5. Tel een week later tijdens het ophalen opnieuw 10 minuten lang.

Bij de telling van deze klas werden 12 draaiende motoren er 5. Dat betekent dat er tijdens de tweede telling 7 motoren minder uitlaatgassen maakten. Door op dezelfde plek, op hetzelfde moment van de dag en even lang te tellen, kan de klas vergelijken.

Jouw klas kan ook voor water kiezen: ontdek zwerfafval bij een afvoerput, plan een opruimactie en controleer later dezelfde plek. Geef iedereen een taak en kies een dag om opnieuw te kijken.