Omgaan met geld: verdienen, uitgeven, sparen en delen

Je kunt spullen die je hebt ruilen voor spullen die je wilt. Je kunt ook met geld betalen. Dat zijn twee manieren om goederen en diensten te krijgen.

Wanneer ruilen werkt

Goederen zijn dingen die je kunt aanraken en gebruiken, zoals appels of schoenen. Diensten zijn dingen die iemand voor je doet, zoals je fiets repareren. Bij een ruil, of ruilhandel, geeft en krijgt iedereen iets. Er komt geen geld aan te pas. Maya geeft Leo twee stickers voor één potlood.

Allebei moeten ze willen wat de ander aanbiedt. Sam heeft eieren en wil brood. De bakker wil melk, dus neemt ze zijn eieren niet aan. Ze kunnen niet ruilen, ook al wil Sam haar brood.

Het kan ook lastig zijn om het eens te worden over een ruil. Hoeveel broden zou je voor een kip moeten krijgen? Een groot ding kan moeilijk te verdelen zijn. Je kunt geen halve levende geit geven voor een kleine zak rijst.

Waarom geld helpt

Geld is iets wat mensen aannemen als betaling voor goederen en diensten. Sam kan zijn eieren verkopen aan iemand die ze wil hebben. Daarna kan hij met het geld brood bij de bakker kopen. De bakker hoeft geen eieren te willen.

Een prijs vertelt je hoeveel geld iets kost. Een boek van € 8 kost twee keer zoveel als een speelgoedauto van € 4. Twee speelgoedauto's zouden € 8 kosten. Met prijskaartjes kun je dingen vergelijken zonder elke keer een nieuwe ruil af te spreken.

Een biljet van € 20 is € 20 waard omdat het officieel geld is dat mensen aannemen. Het is niet waardevol doordat het papier of de inkt duur is.

Geld dat je kunt vasthouden en geld dat je niet kunt vasthouden

Contant geld bestaat uit munten en biljetten die je kunt vasthouden. Digitaal geld staat als getallen in de administratie van een bank. Als je met dat geld betaalt met een kaart of telefoon, gebruik je echt geld. Een betaling wordt niet gratis omdat je geen munten ziet bewegen.

Een munteenheid is een soort geld. De Verenigde Staten gebruiken dollars en centen. Het Verenigd Koninkrijk gebruikt ponden en pence. Veel Europese landen delen de euro. Landen kunnen verschillende munteenheden hebben of er één delen. Onze voorbeelden gebruiken euro's.

Vrienden ruilen nog steeds speelgoed of plaatjes als ze allebei akkoord gaan. Kopen en verkopen met geld zijn ook vormen van handelen.

Als mensen betaald werk doen, verdienen ze geld. Dat geld gebruiken ze voor behoeften, zoals eten en een huis. Ze kunnen er ook wensen mee betalen, zoals een spel of een uitstapje.

Goederen maken en diensten verlenen

Een bakker maakt brood en een timmerman maakt tafels. Zij maken goederen. Een verpleegkundige zorgt voor mensen en een buschauffeur brengt mensen naar verschillende plekken. Zij verlenen diensten. Met beide soorten werk kun je geld verdienen. Mensen kunnen hun werk ook leuk vinden of graag anderen helpen.

Inkomen is geld dat steeds opnieuw binnenkomt. Geld dat je voor werk krijgt, is inkomen uit arbeid, of verdiensten. Bij sommige beroepen word je per uur betaald. Bij andere krijg je betaald voor elke afgeronde klus.

Ana krijgt € 5 elke keer dat ze de hond van een buur uitlaat. Deze week laat ze de hond drie keer uit. Tel drie keer € 5 op: $\text{€}5+\text{€}5+\text{€}5=\text{€}15$. Haar verdiensten zijn € 15. Iemand die € 12 per uur verdient en vijf uur werkt, verdient € 60.

Waarom loon kan verschillen

Met verschillende beroepen verdien je verschillende bedragen. Voor sommige heb je bijzondere vaardigheden of een jarenlange opleiding nodig. Artsen en verkeersvliegers verdienen vaak meer met werk waarvoor die opleiding nodig is. Door vaardigheden te leren, kun je verschillende soorten werk vinden.

Kinderen kunnen kleine bedragen verdienen met extra klusjes of door zelfgemaakte spullen te verkopen op school. Spreek eerst met een volwassene af wat je doet en hoeveel je krijgt. Op tijd zijn, beleefd zijn en zorgvuldig werken helpen je om je werk goed te doen.

Ander geld dat binnenkomt

Sommige gezinnen koppelen zakgeld aan klusjes. Andere doen dat niet. Je kunt geld uit elk van deze bronnen uitgeven, sparen of delen.

Volwassenen kunnen inkomen krijgen uit hun bezittingen. Iemand kan bijvoorbeeld huur betalen om in hun huis te wonen. Uitkeringen van de overheid helpen ook sommige mensen die met pensioen zijn, ziek zijn of geen werk hebben.

Loon en openbare voorzieningen

Een deel van de verdiensten van volwassenen gaat als belasting naar de overheid. Belastingen helpen om openbare scholen, wegen, parken en de brandweer te betalen. Werknemers houden vaak minder over dan hun volledige loon.

Een geldautomaat maakt geen nieuw geld voor je. Je kunt er geld mee opnemen dat al op een bankrekening staat. Als je het uitgeeft, blijft er minder over op die rekening.

Een klein bedrijf verkoopt iets wat mensen willen. Je kunt bijvoorbeeld boekenleggers maken of auto's wassen aanbieden. Een klassenbedrijf heet ook een ondernemersproject.

Maak je plan

Kies eerst een goed of dienst om te verkopen. Maak een lijst van wat je nodig hebt en wat het kost. Kies een prijs en geef iedere helper een taak. Iemand kan het product maken, terwijl anderen verkopen, geld tellen of posters maken.

Vergelijk je prijs met die van vergelijkbare dingen die te koop zijn. Een erg hoge prijs kan kopers afschrikken. Met een erg lage prijs kun je je kosten misschien niet betalen. Je hebt kopers nodig én een goed idee.

Tel omzet en kosten apart

Kosten zijn wat je uitgeeft om het project uit te voeren. Omzet is al het geld dat kopers je betalen. Winst is wat overblijft nadat de kosten zijn betaald.

Jo en Kim geven € 6 uit aan citroenen, suiker en bekers. Ze verkopen 20 bekers limonade voor € 1 per stuk.

1. Bereken de omzet: 20 keer € 1 is € 20.
2. Trek de kosten af: $\text{€}20-\text{€}6=\text{€}14$.
3. Verdeel de winst eerlijk: $\text{€}14÷2=\text{€}7$ per persoon.

In de geldkist zit € 20 van kopers. Ze kunnen niet allebei € 10 als winst pakken. Eerst moet € 6 terugbetalen wat ze aan spullen hebben uitgegeven. Alleen de overige € 14 is winst.

Wat als ze minder bekers verkopen?

De eerste zes bekers van € 1 per stuk leveren € 6 op. Daarmee zijn de € 6 aan spullen betaald. Omdat die spullen al zijn betaald, levert elke beker daarna € 1 winst op.

Als ze maar vijf bekers verkopen, is de omzet € 5. De kosten zijn nog steeds € 6. Jo en Kim hebben € 1 meer uitgegeven dan ze hebben ontvangen. Dat is een verlies van € 1. Iets verkopen levert niet altijd winst op.

Beslis wat er daarna gebeurt

Tel na de verkoop het geld en controleer de kosten. Vraag: “Wat verkocht goed? Wat zouden we veranderen?” Misschien had je meer tijd nodig om het product te maken. Misschien stond de prijs niet op je posters.

Een verkoop kan ook een goed doel helpen. Dat is geld inzamelen. Een klas kan de winst van de verkoop aan een dierenasiel geven. Geld voor het goede doel moet apart worden gehouden van geld voor de verkopers.

Je geld is beperkt. Elke euro die je uitgeeft, kun je niet nog een keer gebruiken. Als je kiest wat je koopt, kies je ook wat je voor later bewaart.

Behoeften en wensen

Behoeften helpen mensen om te leven en veilig te blijven. Eten, water, een huis en warme kleding zijn behoeften. Wensen zijn dingen die je leuk zou vinden, maar waar je zonder kunt. Speelgoed en snoep zijn wensen. Zet behoeften op de eerste plaats als je plant wat je uitgeeft.

Als je iets heel graag wilt, wordt het nog geen behoefte. Nieuwe sportschoenen zijn een wens als je schoenen nog passen en goed zijn. Een winterjas kan een behoefte zijn, terwijl extra betalen voor een bekend merk een wens is.

Wat geef je op?

Ben heeft € 10. Zijn lievelingskeuzes zijn een bal van € 10 en een boek van € 10. Hij kan ze niet allebei kopen. Hij kiest de bal. Het boek is zijn opofferingskosten: de volgende keuze die hij opgeeft.

De opofferingskosten zijn niet alle andere dingen in de winkel. Het is het volgende wat Ben zou hebben gekozen. Een ander kind vindt het boek misschien leuker en geeft de bal op.

Kun je het betalen?

Je kunt iets betalen als je ervoor kunt betalen en nog genoeg overhoudt voor je behoeften en plannen. Mia heeft € 12. Een puzzel kost € 15. Ze komt € 3 tekort, want $\text{€}15-\text{€}12=\text{€}3$. Ze kan nog € 3 sparen of een goedkopere puzzel kiezen.

Het is niet genoeg om alleen te kijken of je de prijs in handen hebt. Stel dat € 4 van je € 12 al nodig is voor een klassenuitje. Dan blijft er maar € 8 vrij voor een nieuwe aankoop als je je aan dat plan houdt.

Stel jezelf deze vragen voordat je iets koopt:

• Is dit een behoefte of een wens?
• Wat is de prijs en kan ik het betalen?
• Wat zou ik nog meer met het geld kunnen doen?
• Ben ik volgende week nog blij dat ik het heb gekocht?

Jouw geld en jouw keuzes

Mensen houden van verschillende dingen. Boeken, knutselspullen en sport kunnen voor verschillende kinderen belangrijk zijn. Gezinnen hebben ook verschillende bedragen te besteden. Wat een vriend koopt, bepaalt niet wat jij kunt betalen.

Sommige gezinnen kunnen niet al hun behoeften betalen. Hulp krijgen is niets om je voor te schamen.

Je kunt een aankoop plannen voordat je naar de winkel gaat. Je kunt ook iets zien en het plotseling willen hebben. Denk bij zo'n plotselinge wens even na voordat je betaalt.

Gepland kopen en impulsaankopen

Gepland geld uitgeven betekent dat je van tevoren kiest wat je koopt en hoeveel je uitgeeft. Een boodschappenlijstje kan helpen. Een impulsaankoop betekent dat je ter plekke iets koopt zonder eerst na te denken.

Zoe heeft € 8 voor een verfset van € 6. Ze koopt eerst voor € 3 snoep. Nu heeft ze € 5, want $\text{€}8-\text{€}3=\text{€}5$. De verfset kost nog steeds € 6, dus komt ze € 1 tekort. Ze heeft geld voor haar plan aan snoep uitgegeven.

Een keuze heeft een voordeel, zoals plezier of iets nuttigs. Ze heeft ook kosten: het geld dat je betaalt en de volgende keuze die je opgeeft. Vraag jezelf af of het voordeel voor jou die kosten waard is.

Let op wat reclame doet

Reclame probeert mensen over te halen iets te kopen. Je ziet reclame in video's, spellen, op tv en op borden. Reclame laat een product op zijn mooist zien. Speelgoed kan groter of spannender lijken dan het echt is.

Woorden zoals “Schiet op!” kunnen je het gevoel geven dat je snel moet zijn. Door “Iedereen heeft er een!” kun je bang worden dat je iets mist. Geen van beide boodschappen vertelt je of het product bij je geld of je plannen past.

Een aanbieding kost nog steeds geld

Een lagere prijs is handig voor iets wat je toch al ging kopen. Als je iets koopt wat je niet nodig hebt omdat het in de aanbieding is, geef je nog steeds geld uit. Een bord met “Bespaar € 2!” stopt geen € 2 in je zak als je iets koopt wat je anders zou laten liggen.

Probeer een van deze manieren om even rustig na te denken:

• Maak een lijstje voordat je gaat winkelen.
• Wacht een dag voordat je iets koopt wat je graag wilt.
• Neem alleen het geld mee dat je van plan was uit te geven.
• Vraag: “Wil ik dit nog steeds als ik erover heb nagedacht?”

Door te wachten merk je misschien dat je het niet meer zo graag wilt. Je kunt ook ontdekken dat je iets nog steeds belangrijk vindt.

Houd ruimte voor verrassingen

Een lekke fietsband is een voorbeeld van onverwachte kosten. Je hebt niet gekozen wanneer het gebeurt. Door wat geld achter de hand te houden, kun je zulke verrassingen opvangen.

In een spel kun je soms met één tik iets kopen. Edelstenen die je met echt geld koopt, kosten nog steeds echt geld, ook in een spel. Vraag een volwassene om toestemming voordat je online of in een spel iets koopt.

Een lage prijs kan handig zijn, maar de prijs is maar een deel van een goede aankoop. Een goede prijs-kwaliteitverhouding betekent dat je iets nuttigs en goeds krijgt voor het geld dat je betaalt.

Vergelijk hetzelfde product

Hetzelfde pak stiften kost in de ene winkel € 7 en in een andere € 5. Het pak van € 5 kost € 2 minder. Omdat de pakken hetzelfde zijn, krijg je voor de lagere prijs dezelfde stiften voor minder geld.

Kijk ook naar de kwaliteit: hoe goed iets werkt en hoe lang het meegaat. Een bal van € 4 gaat na één week kapot. Een bal van € 8 gaat het hele jaar mee. Twee van de goedkope ballen kosten samen al € 8 en gaan samen maar twee weken mee. De bal die langer meegaat, kan een betere prijs-kwaliteitverhouding hebben, ook al is de prijs hoger.

Kijk naar de prijs per stuk

Een grotere verpakking kan in totaal meer kosten, maar minder per stuk. Bereken de prijs van één stuk om eerlijk te vergelijken.

Bij het grote pak krijg je meer potloden voor elke euro. Maar stel dat je maar drie potloden nodig hebt en € 3 hebt. Het kleinere pak voldoet aan je behoefte en kost in totaal minder. Een lage prijs per potlood betekent niet dat je een pak kunt betalen.

Een groter pak is niet altijd goedkoper per stuk. Twee pakjes sap voor € 2 kosten € 1 per stuk. Zes voor € 7 kosten meer dan € 1 per stuk. Voor € 1 per stuk zouden zes pakjes maar € 6 kosten.

Is de prijs redelijk?

Een redelijke prijs ligt dicht bij wat vergelijkbare dingen meestal kosten. Kijk naar verschillende vergelijkbare producten. Als gewone potloden in de buurt ongeveer € 1 per stuk kosten, is het goed om een gewoon potlood van € 9 nog eens goed te bekijken. Ook voor een hogere prijs kun je iets kopen dat slecht gemaakt is.

Kun je lenen of ruilen?

Je hoeft niet altijd iets nieuws te kopen. Je kunt een boek lenen bij de bibliotheek, een tweedehands spel kopen of speelgoed ruilen. Denk na over wat je gaat gebruiken, hoe lang je het nodig hebt en wat je kunt betalen.

Sparen betekent dat je nu geld bewaart om het later te gebruiken. Je kunt sparen voor iets bijzonders of geld achter de hand houden voor een verrassing.

Verschillende redenen om te sparen

Een klein doel kan een boek zijn dat je over een paar weken kunt kopen. Dat is een doel op korte termijn. Een fiets waarvoor je maanden moet sparen, is een doel op lange termijn. Volwassenen sparen soms jarenlang voor een studie of een huis.

Hoeveel tijd je nodig hebt, hangt af van de prijs van het doel en hoeveel je kunt sparen. Voor hetzelfde boek spaart het ene kind misschien een week en het andere een maand. Beide kinderen sparen voor iets wat ze zelf hebben gekozen.

Een spaarbuffer is geld dat je spaart voor onverwachte kosten. Een volwassene kan die gebruiken voor een autoreparatie. Een kind kan wat spaargeld gebruiken om een kwijtgeraakt bibliotheekboek te vervangen. Je kunt niet precies weten wanneer er iets onverwachts gebeurt.

Kleine bedragen tellen op

Stel dat je elke week € 2 hebt. Als je dat aan tussendoortjes uitgeeft, geef je in tien weken € 20 uit. Als je die tien keer € 2 spaart, heb je € 20 voor een groter doel.

Je kunt het totaal zien groeien door te tellen: € 2, € 4, € 6, € 8, € 10 en zo verder tot € 20. Als je 52 weken lang elke week € 1 spaart, heb je € 52. Geen enkele euro hoeft groot te zijn om het totaal te laten groeien.

Geef spaargeld een eigen plek

Houd het apart van geld dat je wilt uitgeven. Je kunt je doel op een pot, spaarpot of envelop schrijven. Als je ziet waarvoor het geld is, denk je misschien even na voordat je er geld uithaalt. Veel volwassenen bewaren hun spaargeld bij een bank.

Geld in een pot blijft hetzelfde bedrag als niemand er iets bij doet of uithaalt. Je totaal groeit als je er geld bij doet.

Sparen en investeren

Investeren betekent dat je geld gebruikt op een manier waarvan je hoopt dat die later meer oplevert. Spullen kopen voor een klein bedrijf is een voorbeeld. Het bedrijf kan winst maken, maar ook verlies. Bij investeren kun je een deel of al het geld dat je gebruikt verliezen.

Sparen betekent niet dat je nooit geld mag uitgeven. Als je genoeg hebt gespaard en het boek koopt dat je hebt gekozen, voer je je plan uit. Je kunt ook geld achter de hand houden zonder precies te weten voor welke toekomstige behoefte het nodig zal zijn.

Een spaarplan verandert een wens in stappen die je kunt volgen. Begin met een doel en de prijs daarvan. Kijk dan hoeveel je al hebt en hoeveel je elke week kunt toevoegen.

Bereken het bedrag dat je nog nodig hebt

Leo wil een vlieger van € 24. Hij heeft al € 6 gespaard. Trek zijn spaargeld af van de prijs: $\text{€}24-\text{€}6=\text{€}18$. Hij heeft nog € 18 nodig, niet de volledige € 24.

Leo kiest ervoor om elke week € 3 te sparen. Tel zes keer € 3 om € 18 te bereiken. Je kunt ook delen: $18÷3=6$ weken.

Zie het totaal groeien

De € 6 waarmee hij begon, telt mee in het totaal. Na zes weken heeft Leo € 18 toegevoegd. De € 6 waarmee hij begon en de € 18 samen zijn de prijs van € 24.

Ga door tot je genoeg hebt

Ana heeft nog € 20 nodig en spaart elke week € 3. In zes weken spaart ze € 18, dat is € 2 te weinig. In zeven weken spaart ze € 21. Ze heeft zeven weken nodig, want dan heeft ze voor het eerst genoeg geld.

Je stopt niet bij het dichtstbijzijnde lagere aantal weken. Vergelijk je totaal met de prijs. Een beetje extra is genoeg; een beetje tekort is niet genoeg.

Zorg dat het plan werkt

Schrijf elke week op hoeveel geld je toevoegt en wat je totaal is. Je kunt een tekening van een spaarpot inkleuren terwijl die voller wordt. Leg elke week op dezelfde dag spaargeld apart, voordat je iets uitgeeft.

Leo kan € 6 per week sparen en de € 18 die hij nog nodig heeft in drie weken bereiken. Extra geld verdienen of een goedkoper doel kiezen kan de wachttijd ook korter maken.

Als je geld uit je spaargeld haalt, duurt het plan langer. Als Leo tijdens zijn plan van zes weken € 3 eruit haalt, eindigt hij met € 21. Nog één week € 3 sparen brengt hem op € 24.

Controleer de prijs opnieuw voordat je iets koopt. Verandert de prijs, pas dan je plan aan. Je kunt ook een nieuw doel kiezen. Het spaargeld blijft van jou.

Je kunt iets van wat je hebt gebruiken om anderen te helpen. Geven betekent dat je hulp of een cadeau aanbiedt zonder iets terug te verwachten.

Geld, spullen en tijd

Een donatie is geld of iets anders dat je geeft om een goed doel te helpen. Je kunt munten geven om dieren te helpen. Je kunt ook schone kleding geven die je niet meer past of boeken die nog goed zijn.

Vrijwilligerswerk betekent dat je zonder betaling je tijd en hulp geeft. Als je zwerfafval opruimt in het park of een buur helpt boodschappen te dragen, help je zonder geld te gebruiken. Weinig geld betekent niet dat je weinig vriendelijkheid hebt.

Geef spullen die goed werken en schoon zijn. Kapot speelgoed dat iemand niet kan gebruiken, helpt niet op dezelfde manier als speelgoed dat werkt. Denk na over wat de persoon of groep nodig heeft.

Wat goededoelenorganisaties doen

Een goededoelenorganisatie brengt geld, spullen en hulp samen voor een goed doel. Voedselbanken helpen mensen aan eten. Dierenasiels zorgen voor dieren. Andere groepen planten bomen of helpen zieke kinderen.

Denk na over wat jij belangrijk vindt. Dieren, de natuur en andere kinderen helpen zijn enkele mogelijkheden. Controleer samen met een volwassene of een goededoelenorganisatie echt bestaat en het werk doet dat ze beschrijft, voordat je eraan geeft.

Ook cadeaus laten zien dat je om iemand geeft

Mensen geven cadeaus op verjaardagen, feestdagen en andere bijzondere dagen. Gezinnen uit veel culturen geven ook geld, eten of cadeaus bij bruiloften, feesten en begrafenissen. Met deze cadeaus kunnen ze laten zien dat ze om elkaar geven en mensen helpen in een belangrijke periode.

Een cadeau is anders dan een lening. Niemand hoeft het cadeau terug te geven of terug te betalen.

Plan een passende donatie

Een kleine donatie kan samen met andere donaties een groter bedrag vormen. Als 25 kinderen elk € 1 geven, geven ze samen € 25. De euro van één kind is een deel van die hulp.

Jij en je gezin beslissen hoeveel je geeft en welk goed doel je steunt. Bewaar geld dat je nodig hebt voor je behoeften en plannen. Je kunt ervoor kiezen om € 1 van elke € 10 die je krijgt te delen. Als je van tevoren plant wat je geeft, past het beter bij uitgeven en sparen.

Sommige gezinnen hebben niet genoeg geld voor eten, een huis of warme kleding. Als iemand werk verliest of ziek wordt, kan er geld tekort zijn. Hulp nodig hebben is niets om je voor te schamen.

Mensen helpen op verschillende manieren

Voedselbanken geven eten en opvangcentra bieden een veilige plek om te slapen. Goededoelenorganisaties zamelen kleding en schoolspullen in. Veel scholen geven gratis maaltijden. Ook uitkeringen van de overheid helpen mensen bij hun behoeften.

Mensen die hulp krijgen, verdienen dezelfde vriendelijkheid als ieder ander. Pest nooit iemand vanwege geld. Geef spullen die nog goed zijn, van het soort dat je zelf ook graag zou krijgen.

Plan een inzamelingsactie

Geld inzamelen betekent geld verzamelen voor een goed doel. Je kunt koekjes verkopen, munten inzamelen of een leesactie organiseren. Bij een leesactie beloven supporters geld te geven voor elk boek dat wordt gelezen.

Een duidelijk plan heeft deze stappen:

1. Kies het goede doel en een bedrag dat je wilt ophalen.
2. Beslis hoe je het geld gaat inzamelen.
3. Vertel mensen waarvoor het geld wordt gebruikt.
4. Voer de activiteit uit en tel het geld.
5. Geef het geld aan het goede doel.
6. Vertel supporters hoeveel je hebt opgehaald.

Tel hoeveel er naar het goede doel kan

Een klas vertelt kopers dat de kosten van de ingrediënten uit de opbrengst van de koekjesverkoop worden betaald. De ingrediënten kosten € 15. De klas verkoopt 60 koekjes voor € 1 per stuk. Dat levert € 60 op. Nadat de € 15 aan kosten is betaald, gaat € 45 naar de voedselbank.

Als je alle € 60 telt als geld dat je kunt weggeven, vergeet je de kosten van de ingrediënten. Supporters moeten weten wat de kosten zijn voordat ze geven of kopen.

Een sponsorloop kan anders werken. Lily's oma belooft € 2 voor elk rondje. Lily loopt acht rondjes, dus geeft oma € 16. Elke beloofde € 2 is acht keer meegeteld.

Houd je aan de belofte

Geld van een inzamelingsactie hoort naar het goede doel te gaan waarvoor het is opgehaald. Gebruik geld voor kosten alleen als je de supporters over die kosten hebt verteld. Pak niet stiekem wat geld voor iets lekkers of een ander goed doel.

Helpen kan ook betekenen dat je eten of jassen inzamelt of vrijwilligerswerk doet. Kies een soort hulp die de gemeenschap nodig heeft.

Schrijf op drie potten of enveloppen Uitgeven, Sparen en Weggeven. Elk deel heeft een bestemming. Uitgeven is voor nu, Sparen is voor later en Weggeven is om te geven.

Kies eerst de delen

Beslis hoe je geld verdeelt zodra het binnenkomt, voordat je iets koopt. Sara krijgt € 10. Ze kiest € 6 voor Uitgeven, € 3 voor Sparen en € 1 voor Weggeven.

Controleer het totaal: $\text{€}6+\text{€}3+\text{€}1=\text{€}10$. Elke euro heeft één bestemming. Geen enkele euro is twee keer geteld.

Er is niet één juiste verdeling voor iedereen. Je kunt meer bij Sparen doen voor een groot doel. Een andere week kun je een grotere donatie plannen. De delen moeten passen bij het geld dat je hebt en wat je ermee moet doen.

Controleer een plan dat niet past

Sara denkt aan € 6 om uit te geven, € 4 om te sparen en € 2 om weg te geven. Samen is dat € 12. Ze heeft maar € 10. Voor haar plan heeft ze € 2 meer nodig dan ze heeft.

Door de opschriften te verplaatsen, krijg je er geen euro's bij. Ze kan het bedrag voor uitgeven verlagen naar € 4. Dan geldt $\text{€}4+\text{€}4+\text{€}2=\text{€}10$. Dat is een nieuwe verdeling die past.

Maak gelijke delen

Omar heeft € 9 en wil in elke pot hetzelfde bedrag. Verdeel € 9 in drie gelijke groepen: $\text{€}9÷3=\text{€}3$. In elke pot komt € 3. Gelijke delen werken, maar zijn niet verplicht.

Bouw je geld op over meerdere weken

Sara gebruikt haar oorspronkelijke verdeling van € 6, € 3 en € 1 vier weken lang. Ze legt € 24 apart om uit te geven, € 12 om te sparen en € 4 om weg te geven. Samen zijn die bedragen de € 40 die ze in vier weken krijgt.

Hoeveel er echt in de potten zit, hangt af van wat ze eruit haalt. Als ze € 5 uit Uitgeven uitgeeft, zit er € 19 in die pot, geen € 24. Haar potten voor sparen en weggeven blijven hetzelfde.

Als ze € 3 van Sparen naar Uitgeven verplaatst, houdt ze € 3 minder over voor haar spaardoel. Ze kan haar verdeling veranderen, maar moet nagaan wat die verplaatsing voor haar plannen betekent.

Een begroting is een plan voor geld over een vaste tijd. Dat kan een week of een maand zijn. De begroting laat zien welk geld je verwacht en hoe je het wilt gebruiken.

Maak een begroting

Begin met al het geld dat je verwacht te krijgen. Maak een lijst van behoeften en kosten die je eerst moet betalen. Plan daarna sparen en weggeven. Kies vervolgens wensen met wat overblijft.

Kai verwacht € 20 zakgeld en € 10 voor het wassen van een auto. Er komt in totaal € 30 binnen. Hij schrijft dit maandplan:

De delen zijn samen evenveel als het geld dat binnenkomt, dus de begroting is sluitend. Als de delen samen € 33 waren, zou hij van plan zijn € 3 te veel te gebruiken. Dat is te veel geld uitgeven. Hij zou enkele wensen moeten schrappen of goedkopere kiezen.

Geld zonder bestemming kan naar spaargeld of een ander doel gaan. In een plan hoef je niet elke euro aan winkelen te besteden.

Houd bij wat er echt met je geld gebeurt

Geld bijhouden betekent opschrijven wat er echt binnenkomt en uitgaat. Schrijf de datum, wat er gebeurde, het bedrag en wat overblijft op. Een begroting kijkt vooruit; een overzicht laat zien wat er is gebeurd.

Kai begint met € 30. Nadat hij € 8 voor het uitstapje heeft betaald, blijft € 22 over. Hij legt € 12 apart om te sparen en houdt € 10 beschikbaar. Als hij € 3 weggeeft, blijft € 7 over. Een stripboek van € 4 en een tussendoortje van € 3 kosten samen die laatste € 7.

Kai heeft nu € 0 over om uit te geven van het geld van deze maand. Zijn € 12 spaargeld staat nog steeds op een eigen plek.

Verander het plan als dat nodig is

Stel dat Kai € 5 verliest voordat hij het stripboek en het tussendoortje koopt. Zijn € 7 voor wensen wordt € 2. Hij kan iets kleiners kiezen en zijn plannen voor het uitstapje, sparen en weggeven houden.

Ook kleine aankopen horen in het overzicht. Een tussendoortje van € 1 op elke schooldag kost € 5 in een week met vijf schooldagen. Als je het vergeet, lijkt het in het overzicht alsof er meer geld over is.

Vergelijk je plan elke week met je overzicht. Volwassenen doen dit met grotere bedragen voor eten, wonen, elektriciteit, vervoer en andere plannen.

Als je iets leent, krijg je iets wat je moet teruggeven. Als je iets uitleent, laat je iemand iets van jou een tijdje gebruiken. Geleend geld moet je terugbetalen.

Maak afspraken voordat je leent

De lener krijgt de lening. De uitlener geeft die. Ella leent € 4 van haar broer voor de lunch. Ella is € 4 schuldig; haar broer verwacht € 4 terug.

Spreek af hoeveel je leent, wanneer je het moet terugbetalen en hoe. Door een duidelijke belofte weten allebei wat ze kunnen verwachten. Als je alles op tijd terugbetaalt, bouw je vertrouwen op.

Plan het terugbetalen

Noah wil een spel van € 12 en heeft € 8. Hij heeft nog € 4 nodig. Zijn moeder leent hem € 4. Noah betaalt haar elke week € 2. Na twee weken heeft hij de volledige € 4 terugbetaald.

Hij kan ook twee weken lang elke week € 2 sparen en daarna het spel kopen. Door te lenen krijgt hij het eerder, maar de betalingen van € 2 voor de komende twee weken heeft hij al beloofd. Hij kan dus niet van plan zijn hetzelfde geld aan iets anders leuks uit te geven.

Lenen kan extra geld kosten

Volwassenen lenen soms geld van een bank voor een huis of auto. Ze betalen de lening in de loop van de tijd terug. Geld lenen bij een bank kost meestal extra geld. Dat heet rente. Daardoor is het volledige bedrag dat je terugbetaalt groter dan de oorspronkelijke lening.

Een creditcard is ook een manier om te lenen. De bank betaalt de winkel en de kaarthouder is de bank geld schuldig. Het is geen gratis geld. Rente en kosten kunnen het duurder maken; bij een aankoop met een kaart betaal je niet altijd rente.

Denk aan beide kanten

Verantwoord lenen betekent dat je een bedrag kiest dat je kunt terugbetalen, een plan maakt en je aan je belofte houdt. Meer lenen dan je kunt terugbetalen, of een nieuwe lening nemen om een oude te betalen, kan het moeilijker maken. Bespreek een lening met een volwassene voordat je ermee akkoord gaat.

Denk voordat je geld uitleent na of je het kunt missen. Een vriend betaalt misschien te laat of helemaal niet terug. Een volwassene kan je helpen beslissen. Banken lenen geld uit als onderdeel van hun bedrijf en verdienen aan de rente die leners betalen.

Geld kan kwijtraken, gestolen worden of beschadigd raken. Een vaste veilige plek en een eenvoudig overzicht helpen je om goed op je geld te letten.

Thuis

Kies een pot, spaarpot of doosje dat veilig in een la staat. Leg je geld na het tellen terug op zijn plek. Als je munten op veel verschillende plekken verstopt, zijn ze moeilijk terug te vinden.

Houd spaargeld apart van geld om uit te geven. Je kunt bijvoorbeeld enveloppen met opschriften in hetzelfde veilige doosje bewaren. Dan kun je elk deel vinden zonder de bestemmingen door elkaar te halen.

Tel je geld telkens als je er iets bij doet of uithaalt. Schrijf het nieuwe totaal op. Als je € 9 had opgeschreven maar later maar € 7 telt, weet je dat je moet nagaan waar € 2 is. Een overzicht helpt je een probleem op te merken, maar vertelt je niet vanzelf wat er is gebeurd.

Buitenshuis

Neem alleen mee wat je nodig hebt voor je uitstapje. Bewaar het in een portemonnee of een zak die dicht kan. Laat de rest thuis op een veilige plek. Laat niet veel contant geld zien en tel het niet waar vreemden het kunnen zien.

Let goed op als je geld opbergt. Als je een portemonnee op de toonbank van een winkel laat liggen, kun je je geld net zo makkelijk kwijtraken als wanneer je hem onderweg laat vallen.

Banken helpen geld beschermen

Een bank is een bedrijf dat geld van mensen bewaart en bijhoudt hoeveel iedereen heeft. Banken lenen ook geld uit. Veel gezinnen bewaren daar het grootste deel van hun geld. Contant geld thuis kan kwijtraken, worden gestolen of beschadigd raken bij een brand.

Bij een geldautomaat kunnen mensen geld opnemen dat al op hun rekening staat. De automaat maakt geen extra geld voor hen. De administratie verandert als er geld wordt opgenomen.

Als er iets misgaat

Vertel het meteen aan een volwassene die je vertrouwt als geld kwijt is of is afgepakt. Als je geld vindt, geef het dan aan een volwassene die kan proberen de eigenaar te vinden. Geld dat je vindt, mag je niet zomaar zelf uitgeven.

Als iemand druk op je uitoefent om geld af te geven, kun je zeggen: “Ik moet het eerst aan een volwassene vragen.” Ga naar een volwassene die je vertrouwt en vertel wat er is gebeurd.

Met een tik kun je iets betalen zonder munten te verplaatsen. Toch gebruik je geld. Je geeft geld uit dat op een bankrekening staat of je leent geld dat je moet terugbetalen.

Houd geheimen geheim

Een pincode is een geheim getal dat je met een bankpas gebruikt. Een wachtwoord beschermt een online account. Houd deze geheim voor vrienden en vreemden. Alleen de ouder of verzorger die voor de kaart of het account zorgt, mag ze met jou delen.

Iemand kan zeggen: “Vertel me je wachtwoord, dan kunnen we samen spelen.” Ook bij een vriend is het niet veilig om je wachtwoord te delen. Met het wachtwoord krijg je toegang tot een account.

Denk na bij een verzoek

Oplichting is een truc om geld of geheime informatie te krijgen. Een bericht kan een prijs of gratis spullen voor een spel beloven. Het kan om een kaartnummer, wachtwoord of adres vragen. “Reageer nu!” is een ander waarschuwingssignaal.

Als zo'n bericht verschijnt, klik er dan niet op en reageer niet. Vertel het aan een volwassene die je vertrouwt. Een kleurige afbeelding of een logo dat je bekend voorkomt, laat niet zien dat een bericht veilig is.

Bekijk een bericht in een spel

Max ziet: “Gratis 1.000 edelstenen! Vul het kaartnummer van je moeder in.” Hij sluit het bericht zonder iets in te vullen en vertelt het aan zijn moeder. Het verzoek om een kaartnummer is een waarschuwingssignaal. Een belofte van gratis edelstenen neemt dat risico niet weg. Sommige aanbiedingen die “gratis” worden genoemd, kosten later ook geld.

Vul nooit kaartnummers, wachtwoorden of persoonlijke gegevens in op een site, in een spel of in een bericht, tenzij je ouder of verzorger je helpt. Persoonlijke gegevens zijn onder andere je adres, school en volledige naam.

Voor echte betalingen is toestemming nodig

Vraag een volwassene om toestemming voordat je online of in een spel iets koopt. Een klein pakket edelstenen kost nog steeds echt geld als je het met echt geld koopt. Verschillende kleine betalingen kunnen een groot deel van iemands geld om uit te geven kosten.

Bescherm ook de telefoon en de kaart zelf. Berg ze na gebruik veilig op. Als een bankpas kwijt is, vertel het dan snel aan een volwassene, zodat die contact kan opnemen met de bank. Door snel te handelen help je voorkomen dat iemand anders de kaart gebruikt.