Schaarste en keuzes: basisbehoeften en wensen

Een basisbehoefte is iets wat je nodig hebt om te overleven en gezond en veilig te blijven. Voedsel, schoon water, onderdak, geschikte kleding en basisgezondheidszorg zijn basisbehoeften. Ook onderwijs wordt vaak als een basisbehoefte voor kinderen gezien. Een wens zorgt voor extra comfort, gemak of plezier, maar je kunt zonder.

Onderscheid het doel van het extraatje

Eén aankoop kan in een basisbehoefte en een wens voorzien. Je hebt schoenen nodig die passen en je voeten beschermen. Misschien wil je ook graag een bekend merk. Stel dat een geschikt paar € 40 kost en een paar designerschoenen € 150. De extra € 150 − € 40 = € 110 betaal je voor het merk en de stijl, niet voor extra bescherming die je voeten nodig hebben.

Als je iets heel graag wilt, wordt het nog geen basisbehoefte. Ook de prijs bepaalt het antwoord niet. Medicijnen kunnen duur zijn, terwijl klein speelgoed goedkoop kan zijn. Vraag je af wat er zonder het voorwerp met je gezondheid en veiligheid gebeurt.

Kijk naar iemands situatie

In januari is een winterjas in Minneapolis nodig. Dezelfde dikke jas kan in Miami een wens zijn. Vervoer naar je werk kan een basisbehoefte zijn. Of je daarvoor een auto nodig hebt, hangt af van de beschikbare routes en werktijden. Toegang tot internet komt in de buurt van een basisbehoefte als schoolwerk of een baan ervan afhangt.

Jordan is 12 jaar en woont in Chicago. Op zijn lijstje staan lunch, een winterjas, een voorgeschreven bril, een busabonnement voor school, een nieuw spel en een derde merkhoodie.

• De lunch voorziet in de behoefte aan voedsel.
• De jas beschermt hem tegen het winterweer.
• De voorgeschreven bril voorziet in een behoefte aan gezondheidszorg.
• Het abonnement voorziet in een basisbehoefte als de bus zijn enige veilige manier is om naar school te gaan.
• Het spel is een wens. De extra hoodie ook; hij heeft al warme hoodies.

Het busabonnement laat zien waarom je bij een bruikbaar antwoord de situatie uitlegt. Hetzelfde voorwerp kan in het leven van iemand anders een andere rol spelen.

Waar wensen vandaan komen

Vrienden, familie, cultuur, leeftijd, seizoenen en reclame beïnvloeden wensen. Een reclame kan sneakers aanprijzen als iets “wat je moet hebben”. Daardoor kan een verlangen ontstaan dat er eerst niet was. Zulke verlangens worden soms aangeprate behoeften genoemd, ook al blijft het product een wens. Vraag je af: “Wilde ik dit al voordat ik de reclame zag?”

Economen noemen wensen onbeperkt: als één verlangen is vervuld, is er ruimte voor nieuwe verlangens. Een telefoon kan ertoe leiden dat je een hoesje of een nieuwer model wilt. In die ruime betekenis omvat “wensen” ook basisbehoeften. Basisbehoeften komen ook terug: als je luncht, heb je morgen weer honger.

Als middelen beperkt zijn, voorzie je eerst in basisbehoeften. Ook dan geef je iets op. Geld dat je aan noodzakelijke schoenen uitgeeft, kun je niet ook aan een spel besteden.

Een goed is een tastbaar voorwerp, zoals een appel of fiets. Een dienst is werk dat voor iemand wordt gedaan, zoals een knipbeurt of fietsreparatie. Een kam kan op een plank liggen. Een knipbeurt is een activiteit die voor een klant wordt uitgevoerd.

Kijk wat de koper ontvangt

Voor een dienst worden vaak goederen gebruikt. Een autowasbedrijf heeft zeep en apparatuur nodig, maar de klant betaalt vooral voor het schoonmaken. Als beide onderdelen belangrijk zijn, benoem je ze allebei.

Consumenten kopen of gebruiken goederen en diensten. Producenten maken goederen of leveren diensten. Een bakker produceert brood op het werk en gebruikt thuis boodschappen. Deze woorden beschrijven iemands rol bij een bepaalde activiteit.

Productie vindt op veel plaatsen plaats

Bedrijven verkopen boodschappen, reparaties en veel andere producten. Overheden bieden openbare scholen, wegen, parken en hulpdiensten. Non-profitorganisaties beheren voedselbanken en jongerenclubs. Ook huishoudens produceren: als je het avondeten kookt, lever je een dienst aan gezinsleden, ook zonder betaling.

Gratis toegang gebruikt nog steeds middelen

Voor schaarse goederen zijn schaarse middelen nodig die ook voor iets anders kunnen worden gebruikt. De term omvat ook diensten. Een bibliotheek heeft boeken, een gebouw en de tijd van medewerkers nodig. Die middelen kunnen ook anders worden gebruikt, dus bibliotheekdiensten hebben opofferingskosten.

Een vrij goed is zo overvloedig beschikbaar dat je door het gebruik niets opgeeft. Zonlicht en lucht om in te ademen zijn op de meeste plaatsen voorbeelden. Beschikbaarheid is belangrijk. Schone lucht kan schaars worden op een sterk vervuilde plaats. Zoet water in een woestijn is ook schaars.

“Gratis” beschrijft wat een gebruiker betaalt. “Vrij goed” beschrijft of je door het gebruik van het middel iets opgeeft. Ze beantwoorden verschillende vragen. Voor een gratis schoollunch zijn voedsel en bereidingstijd nodig. Iemand betaalt daarvoor via belastingen, donaties of een andere geldbron. Ook voor een gratis concert zijn artiesten en ruimte nodig, zelfs als niemand kaartjes verkoopt.

Kijk bij het indelen van een gratis evenement verder dan de toegangsprijs. Vraag je af welke werknemers, materialen en ruimte het mogelijk maken en wat die middelen verder zouden kunnen opleveren.

Middelen zijn dingen die worden gebruikt om in basisbehoeften en wensen te voorzien. Productieve middelen, ook wel productiefactoren genoemd, maken goederen en diensten mogelijk. Vier nuttige groepen zijn natuurlijke hulpbronnen, arbeid, kapitaalgoederen en ondernemerschap.

Volg een pizza van het land tot de pizzeria

Tarwe en tomaten groeien met behulp van natuurlijke hulpbronnen. Koks en kassamedewerkers leveren lichamelijk en geestelijk werk. Hun tijd en kennis horen bij arbeid. Training kan hun vaardigheden verbeteren. Deze vaardigheden en kennis heten menselijk kapitaal.

De oven, het gebouw en de kassa zijn door mensen gemaakt. Ze helpen iets anders te produceren of te leveren en zijn daarom kapitaalgoederen. Hier betekent kapitaal productieve apparatuur en gebouwen, geen contant geld. Met geld kun je een oven kopen; geld zelf kan de pizza niet bakken.

Een ondernemer brengt de middelen samen. De eigenaar van de zaak kiest een menu, organiseert het werk en zet spaargeld op het spel voor een bedrijfsidee. Ondernemerschap is de inzet en het nemen van risico's die daarbij horen, niet alleen de apparatuur die de eigenaar koopt.

Mensen hebben ook middelen

Je persoonlijke middelen zijn onder meer tijd, geld, energie, vaardigheden, kennis, bezittingen en hulp van anderen. Sommige overlappen met productiefactoren. Kookvaardigheid kan je thuis en in een restaurant helpen.

Iedereen heeft 24 uur per dag, maar andere middelen verschillen. Mensen hebben verschillende hoeveelheden geld, energie, ervaring en steun. Bij een realistische keuze kijk je naar wat iemand werkelijk ter beschikking heeft.

Eén middel, verschillende toepassingen

Op een stuk grond kun je maïs verbouwen, een voetbalveld aanleggen of woningen bouwen. Dezelfde grond kan niet alle drie de doelen tegelijk volledig dienen. Ook de oven van een zaak heeft beperkte ruimte en werktijd. Als je die voor één partij gebruikt, blijft er minder capaciteit over voor een andere.

Als je een beperking van middelen uitlegt, benoem je het middel en de verschillende toepassingen die om dat middel vragen. “De oven wordt gebruikt voor brood, dus kan er in dat uur geen taart in worden gebakken” legt meer uit dan “de bakkerij heeft geld nodig”.

Schaarste bestaat doordat middelen beperkt en wensen onbeperkt zijn. Mensen willen meer dan de beschikbare middelen kunnen opleveren. Een keuze is noodzakelijk en als je voor de ene toepassing kiest, geef je een andere op.

Schaars betekent niet simpelweg “heel weinig”. Een land kan veel scholen hebben en toch niet de middelen hebben om alle scholen te bouwen die mensen willen. Er kan in totaal veel water zijn, terwijl schoon water beperkt beschikbaar is op de plaatsen waar mensen het nodig hebben.

Controleer of plannen passen

Lena heeft drie uur vrij na school. Ze wil 1,5 uur voetbaltraining, 1,5 uur huiswerk maken en een film van twee uur kijken.

1. Tel de geplande tijd op: 1,5 + 1,5 + 2 = 5 uur.
2. Vergelijk dit met de drie uur die ze beschikbaar heeft.
3. Voor de plannen is 5 − 3 = 2 uur extra nodig.

Ze moet een activiteit laten vallen, inkorten of verplaatsen. Tijd is het schaarse middel. Met extra geld zou ze hetzelfde uur niet twee keer kunnen gebruiken.

Ook rijke mensen hebben met schaarste te maken. Hun tijd en aandacht blijven beperkt. Welvarende landen hebben ook een beperkt aantal werknemers en beperkte grond en apparatuur. Meer middelen vergroten de keuzemogelijkheden, maar vervullen niet elke mogelijke wens.

Drie woorden voor verschillende problemen

Een vraagoverschot kan eindigen als er voorraad binnenkomt of de omstandigheden veranderen. Schaarste blijft bestaan, omdat middelen nog steeds verschillende toepassingen hebben. Als een winkel zijn voorraad water aanvult, eindigt het vraagoverschot in die winkel; daardoor worden niet alle middelen onbeperkt.

Armoede maakt schaarste moeilijker om mee om te gaan. Een gezin moet misschien kiezen tussen verwarming en winterschoenen, allebei basisbehoeften. Schaarste raakt iedereen, ongeacht het inkomen, maar niet iedereen heeft even moeilijke keuzes.

Meer halen uit wat er is

Technologie, handel, ontdekkingen en zorgvuldig gebruik van middelen kunnen schaarste verminderen. Met betere apparatuur kunnen werknemers misschien meer goederen per uur maken. Daardoor kunnen mensen meer krijgen, maar hun wensen blijven groeien.

De redenering loopt van beperkte middelen naar schaarste, dan naar een keuze en vervolgens naar iets wat wordt opgegeven. Dat laatste zijn de opofferingskosten.

Schaarste stelt elke samenleving voor drie economische basisvragen. Wat moet er worden geproduceerd? Hoe moet het worden geproduceerd? Voor wie moet het worden geproduceerd? De vragen gaan over producten, methoden en wie de resultaten ontvangt.

Volg de beslissingen van een schoolkantine

Wat: Moet de kantine pizza, salade of allebei aanbieden? Hoeveel porties moet ze maken? Ingrediënten, ruimte en de tijd van het personeel beperken het menu.

Hoe: Moet het personeel maaltijden ter plekke bereiden of bereide maaltijden opwarmen? Deze methoden gebruiken verschillende hoeveelheden arbeid en apparatuur. Het antwoord hangt af van de beschikbare middelen en de kosten ervan.

Voor wie: Krijgt iedere leerling dezelfde maaltijd? Kopen leerlingen verschillende maaltijden? Krijgen sommigen gratis maaltijden? Deze beslissingen gaan over wie het eten krijgt en hoe wordt bepaald wie toegang krijgt.

Dezelfde vragen gelden ook buiten voedsel. Op een leeg stuk grond in een gemeente kunnen een park, appartementen of een supermarkt komen. Een kledingfabriek kan meer werknemers of meer automatische apparatuur inzetten. Gezinnen beslissen wat ze kopen, hoe ze taken gedaan krijgen en wie wat krijgt.

Manieren om iets schaars te verdelen

Een school heeft 100 kaartjes voor een wedstrijd en 300 leerlingen willen er elk één. Hoe de kaartjes ook worden verdeeld, 300 − 100 = 200 leerlingen grijpen mis. Een loting met één lot per leerling geeft gelijke kansen. Een rij is gunstig voor wie vroeg kan komen. Een prijs levert geld op, maar is gunstig voor wie kan betalen.

Als je de methode verandert, verandert wie kaartjes krijgt. Het aantal kaartjes neemt daardoor niet toe. Als je een methode eerlijk noemt, moet je ook uitleggen wat eerlijkheid betekent: gelijke kansen, een grotere behoefte of een andere waarde.

Traditie, overheden en markten helpen allemaal om de drie vragen te beantwoorden. Op markten maken kopers en verkopers keuzes. De meeste landen gebruiken een combinatie van deze manieren om te beslissen.

Bij een afruil geef je het ene op om het andere te krijgen. De alternatieven die je afwijst, zijn de afruilen bij een keuze. Opofferingskosten zijn specifieker: ze zijn de waarde van het beste alternatief dat je opgeeft.

Rangschik de mogelijkheden

Maya heeft € 20 en een vrije zaterdagmiddag. Haar volgorde is:

1. Met vrienden naar de bioscoop, inclusief snacks, voor € 20.
2. Het volgende boek in haar favoriete serie, voor € 20.
3. De € 20 sparen.

Ze kiest de film. Het boek en sparen zijn alternatieven die ze afwijst. Het boek vormt haar opofferingskosten, omdat ze dat zou kiezen als de film niet beschikbaar was.

Ze kon niet het boek kopen en dezelfde € 20 ook sparen. Als je beide afgewezen alternatieven optelt, tel je meer mee dan de middelen mogelijk maken.

Een methode voor elke keuze

Zet eerst de mogelijkheden op een rij die met dezelfde middelen beschikbaar zijn. Rangschik ze vervolgens op basis van wat belangrijk is voor degene die kiest. Bepaal welke mogelijkheid is gekozen en daarna welke van de overgebleven mogelijkheden het hoogst staat. Beschrijf de waarde die verloren gaat als je dat alternatief opgeeft.

Het alternatief moet mogelijk zijn. Een activiteit die je niet kunt bereiken of een product dat je niet kunt betalen, is geen beschikbare volgende keuze. Zowel prioriteiten als toegang zijn belangrijk.

Prijs en opofferingskosten beantwoorden verschillende vragen

De prijs van de film is € 20. Maya's opofferingskosten zijn het boek dat ze in plaats daarvan had kunnen kopen. Een prijs laat zien hoeveel geld van eigenaar wisselt. Opofferingskosten beschrijven de beste andere toepassing die verloren gaat.

Mensen kunnen dezelfde prijs betalen maar verschillende dingen opgeven. Een lezer geeft misschien een boek op. Iemand die spaart voor een fiets geeft misschien vooruitgang richting die fiets op. Als je iemands rangorde bepaalt, hoef je niet te raden wat diegene belangrijk vindt.

Ook noodzakelijke keuzes hebben kosten

Kofi geeft € 45 uit aan schoolschoenen die hij nodig heeft. Een concertkaartje van € 45 is zijn beste alternatief. Zijn opofferingskosten zijn het concert. De schoenen beschermen zijn voeten en zijn belangrijker, maar hij geeft het concert nog steeds op.

Ook sparen en niets doen gebruiken een mogelijkheid. Als je geld spaart, geef je op wat je er nu mee kunt kopen. Als je uitslaapt, geef je de beste andere besteding van die ochtend op. Opofferingskosten zeggen niet dat een keuze slecht is. Ze benoemen wat je tegen het voordeel moet afwegen.

Je kunt opofferingskosten uitdrukken in geld, tijd, goederen of ervaringen. Noem zowel de hoeveelheid als wat die voorstelt. “Twee uur voetbaltraining” is duidelijker dan “twee uur”.

Gratis toegang kan toch inkomsten kosten

Alex kan vier uur het gras van buren maaien voor € 12 per uur. Zijn favoriete alternatief is een gratis straatfestival tijdens diezelfde uren. Als hij voor het festival kiest, geeft hij 4 × € 12 = € 48 aan inkomsten op.

Het festival vraagt geen entreegeld. Dat maakt de tijd van Alex niet gratis. Voor iemand wiens volgende keuze rusten is, zouden de kosten de opgegeven rust zijn. Koppel geen uurloon aan tijd, tenzij het daadwerkelijk mogelijk is om dat loon te verdienen.

Combineer verschillende kosten zorgvuldig

Priya kan een tekenles van twee uur volgen voor € 15. Tijdens die uren zou ze ook kunnen helpen bij de kraam van haar familie en € 10 per uur verdienen. Dat is haar beste alternatief.

1. De lesprijs is € 15.
2. De opgegeven inkomsten zijn 2 × € 10 = € 20.
3. De lesprijs plus misgelopen inkomsten is samen € 15 + € 20 = € 35.

Dit zijn afzonderlijke kosten: geld dat ze betaalt en geld dat ze misloopt. Als je alleen de lesprijs meetelt, laat je de opofferingskosten van tijd weg. Als je dezelfde misgelopen inkomsten twee keer meetelt, schat je de kosten te hoog in.

Druk het ene product uit in het andere

Een club heeft € 60. T-shirts kosten € 12 per stuk; pizza's kosten € 10 per stuk. Met het geld kun je 60 ÷ 12 = 5 T-shirts of 60 ÷ 10 = 6 pizza's kopen. Als je de vijf shirts kiest, geef je zes pizza's op. Bij die keuze kost elk shirt 6 ÷ 5 = 1,2 opgegeven pizza's.

Dit betekent niet dat de club een deel van een pizza koopt. De vergelijking gaat over twee volledige bestedingsplannen en hun gemiddelde kosten per shirt.

Vergelijk bespaard geld met bespaarde tijd

Een busrit kost € 2 en duurt 40 minuten. Een rit via een app met een chauffeur kost € 15 en duurt 15 minuten. De autorit bespaart 40 − 15 = 25 minuten, maar kost € 15 − € 2 = € 13 meer. De keuze hangt af van de waarde van de bespaarde tijd en de beste andere besteding van € 13.

Kosten kunnen ook later ontstaan. Als je het geld van vandaag uitgeeft, blijft er minder over voor een grotere aankoop. Als je voor een toets spelletjes speelt, gebruik je studietijd die je daarna niet kunt terugkrijgen. Neem bij het vergelijken van keuzes de prijs, de reis, de tijd en de gevolgen voor latere plannen mee.

Bij een weloverwogen beslissing vergelijk je mogelijke keuzes aan de hand van wat jij belangrijk vindt. Het PACED-model is een manier om dat te organiseren. Criteria zijn de zaken waarop je elke mogelijkheid beoordeelt, zoals kosten, bruikbaarheid, hoe lang iets meegaat of plezier.

1. Probleem: Benoem de keuze en de beperkingen.
2. Alternatieven: Zet de mogelijkheden op een rij.
3. Criteria: Bepaal wat belangrijk is.
4. Evalueren: Beoordeel elke mogelijkheid aan de hand van elk criterium.
5. Decisie: Kies en benoem de opofferingskosten.

Maak een beslismatrix

Sam heeft € 60. Hij kan sneakers van € 60 kopen, zijn fiets voor € 45 laten repareren of sparen voor een tablet van € 200. Zijn schoenen passen nog en hij gebruikt de fiets om naar school te gaan.

Dit zijn Sams beoordelingen van deze mogelijkheden. In een eenvoudige matrix krijgt elke + één punt. Sneakers scoren 1, fietsreparatie 4 en sparen 2. De fietsreparatie voldoet het best aan zijn criteria. Hij houdt € 60 − € 45 = € 15 over, die hij kan sparen.

Sam zet sparen op de tweede plaats. Zijn opofferingskosten zijn nu de hele € 60 sparen. Omdat hij nog € 15 kan sparen, geeft hij door de reparatie € 45 aan spaargeld op.

Geef belangrijke criteria meer gewicht

Een eenvoudige matrix behandelt alle criteria gelijk. Sam kan “voorziet in een basisbehoefte” in plaats daarvan als twee punten tellen. Reparatie scoort dan 5, sparen 2 en sneakers 1. De beste mogelijkheid blijft hetzelfde. In een andere matrix kan een verandering van de wegingsfactoren de uitkomst veranderen. Een matrix maakt de redenen zichtbaar; de scores hangen af van de gekozen criteria en beoordelingen.

Een kosten-batenafweging vergelijkt wat een keuze oplevert met wat die kost, inclusief de opofferingskosten. Voordelen kunnen bestaan uit gezondheid, plezier, bespaarde tijd of hulp aan anderen. Het hoeft niet allemaal om geld te gaan.

Beslis over één extra

Sommige keuzes gaan over een beetje meer of minder. Een punt pizza kost € 3. Kais eerste punt is hem maximaal € 6 waard, zijn tweede € 4 en zijn derde € 2. Hij koopt twee punten: elke punt levert hem een voordeel op dat meer waard is dan € 3. Hij stopt vóór de derde omdat het extra voordeel hem minder waard is dan de extra kosten. Twee punten kosten 2 × € 3 = € 6.

Beoordeel de prijs-kwaliteitverhouding

Drie pennen kosten € 2,25, oftewel € 2,25 ÷ 3 = € 0,75 per stuk. Twaalf kosten € 6, oftewel € 6 ÷ 12 = € 0,50 per stuk. De grote verpakking heeft de lagere prijs per eenheid. Maar als je maar drie pennen nodig hebt, geef je met de kleinere verpakking € 6 − € 2,25 = € 3,75 minder uit. De prijs-kwaliteitverhouding hangt af van zowel de bruikbaarheid als de prijs.

Een duidelijke beslissing benoemt de keuze, de redenen en het beste alternatief. Bijvoorbeeld: “Ik koos voor de fietsreparatie omdat ik vervoer naar school nodig heb. Ik houd € 15 over, maar geef op dat ik nu de volledige € 60 spaar.” Mensen met andere prioriteiten kiezen misschien anders. Een ongelukkige uitkomst later doet niets af aan een goede redenering op basis van de informatie die op dat moment beschikbaar was.

Een prikkel zet aan tot gedrag door de voordelen of kosten ervan te veranderen. Een beloning maakt gedrag aantrekkelijker. Een straf of extra kosten maken het minder aantrekkelijk.

Deel de prikkel op twee manieren in

Een positieve prikkel beloont gedrag. Een negatieve prikkel bestraft gedrag of voegt er kosten aan toe. Beide kunnen financieel zijn, waarbij het om geld gaat, of niet-financieel, waarbij het om iets anders gaat.

Cijfers, complimenten, status, plezier, vrije tijd en het gevoel dat je helpt, kunnen mensen allemaal motiveren. Geld is maar één soort prikkel.

Een leerlingenkorting van 10% verlaagt de prijs van een spijkerbroek van € 30 met € 3. De leerling betaalt € 30 − € 3 = € 27. Als de leerling de spijkerbroek nu koopt, kost dat € 3 minder en blijft dat bedrag over voor een andere besteding.

Voorspel een reactie

Als een voordeel groter wordt, zullen waarschijnlijk meer mensen voor het gedrag kiezen. Als de kosten ervan stijgen, zullen waarschijnlijk minder mensen ervoor kiezen. Een busrit die van € 2 naar € 1 gaat, geeft reizigers een reden om vaker de bus te nemen. Extra kosten bij te laat inleveren geven leners een reden om spullen op tijd terug te brengen.

Mensen reageren verschillend omdat hun situaties en waarden verschillen. Een beloning van € 5 kan voor een kind veel betekenen en voor een rijke volwassene weinig. Een boete kan zwaarder drukken op iemand met weinig geld. Ook gewoonten, gemak en vrienden kunnen een keuze beïnvloeden.

Positief betekent niet verstandig

“Positief” en “negatief” beschrijven beloningen en straffen, geen goed en slecht gedrag. Een aanbieding “twee kopen, één gratis” beloont het kopen van meer. Het is een positieve prikkel, ook als de koper dingen koopt die diegene niet zal gebruiken.

Om een prikkel uit te leggen, bepaal je om welk gedrag het gaat, wat de kosten of het voordeel ervan verandert en wat de waarschijnlijke reactie is. Een bruikbare uitleg is: “De korting verlaagt de kosten van een busrit, dus zullen waarschijnlijk meer mensen de bus nemen.” Een reactie voorspellen betekent niet dat iedereen zich hetzelfde zal gedragen.

Bedrijven gebruiken prikkels om klanten aan te trekken en werknemers te motiveren. Overheden gebruiken ze om gedrag aan te moedigen of te ontmoedigen. Het succes hangt af van hoe mensen reageren, ook van reacties die de bedenker niet bedoelde.

Kijk verder dan het aanbiedingsbord

Winst is omzet min kosten: het geld dat overblijft nadat de bedrijfskosten zijn betaald. De kans op winst moedigt bedrijven aan om dingen aan te bieden die mensen willen kopen. Aanbiedingen, kortingsbonnen, spaarpunten en gratis verzending kunnen helpen om die kopers aan te trekken.

Een winkel verkoopt shirts voor € 20 per stuk met de aanbieding “koop er één, krijg 50% korting op de tweede”. Twee shirts kosten € 20 + € 10 = € 30, gemiddeld € 15 per stuk. Iemand die maar één shirt wilde, geeft € 10 extra uit om gebruik te maken van de aanbieding. Een lagere gemiddelde prijs kan nog steeds betekenen dat je meer uitgeeft.

Bedrijven belonen werknemers ook met loon, bonussen, provisies en promoties. Kosten bij te laat betalen en annuleringskosten zorgen voor extra kosten voor klanten die bepaalde keuzes maken.

Overheden veranderen kosten en beloningen

Boetes kunnen te hard rijden of afval op straat gooien ontmoedigen. Belastingen kunnen aankopen ontmoedigen die de gezondheid of het milieu schaden. In 2017 begon Philadelphia een belasting van 1,5 cent per fluid ounce te heffen op de distributie van gezoete dranken. Voor een blikje van 12 ounce is het belastingbedrag 12 × 1,5 = 18 cent. Een hogere verkoopprijs geeft kopers een reden om minder gezoete dranken te kopen.

Een subsidie is geld dat aan een producent of koper wordt betaald om een activiteit aan te moedigen. Ook geldteruggave na aankoop, belastingvoordelen en goedkoper vervoer voor leerlingen kunnen keuzes aanmoedigen. In Michigan zit op bepaalde drankverpakkingen 10 cent statiegeld. Als je een lege verpakking inlevert, krijg je het statiegeld terug. Dat geeft mensen een reden om de verpakking terug te brengen.

Volg het gedrag, niet alleen de bedoeling

Stel dat een gemeente 10 cent per wegwerpboodschappentasje vraagt. Iemand die vijf tasjes per week gebruikt, zou 5 × 52 × € 0,10 = € 26 per jaar betalen. Wie herbruikbare tassen meeneemt, hoeft die toeslag niet te betalen. Een mogelijk neveneffect is dat mensen meer plastic vuilniszakken kopen.

Onbedoelde gevolgen zijn resultaten die de bedenker van de prikkel niet bedoelde. Een school beloont elk uitgelezen boek om lezen aan te moedigen. Sommige leerlingen kiezen misschien alleen heel korte boeken om snel beloningen te verzamelen. De leerlingen kunnen die reactie plannen, ook al wilde de school dat niet.

Vraag je bij het beoordelen van een prikkel af wat die beloont, wiens keuze die verandert en wat iemand zou kunnen doen om de beloning te verdienen. Kleine beloningen, beloningen die niet opvallen of beloningen die lastig te krijgen zijn, veranderen misschien weinig. Door resultaten te meten, ontdek je of het bedoelde gedrag daadwerkelijk vaker voorkomt.

Bedrijven voorzien in de basisbehoeften en wensen van consumenten, maar hun middelen zijn beperkt. Werknemers hebben een beperkt aantal uren. Apparatuur heeft een beperkte capaciteit. Geld en ruimte zijn niet genoeg voor elk mogelijk product. Een bedrijf moet kiezen wat, hoe en voor wie het produceert.

Zoek uit wat klanten willen

Bedrijven onderzoeken verkoopcijfers, enquêtes, beoordelingen, seizoenen en maatschappelijke trends. Deze aanwijzingen helpen hen producten en hoeveelheden te kiezen. Een winkel heeft in regenachtige maanden misschien meer paraplu's op voorraad en in augustus meer schoolspullen.

Als wensen veranderen, veranderen bedrijven misschien hun producten. Meer belangstelling voor plantaardig voedsel kan ertoe leiden dat winkels er meer van aanbieden. Reclame en productontwerp proberen wensen ook te beïnvloeden. Reageren op klanten en hen beïnvloeden kan tegelijk gebeuren.

Vergelijk toepassingen van beperkte apparatuur

De oven van een bakkerij kan in een uur 30 broden of 15 taarten bakken. Een brood wordt verkocht voor € 4 en kost € 1 aan ingrediënten. Een taart wordt verkocht voor € 15 en kost € 6 aan ingrediënten. De hele productie kan worden verkocht.

1. Elk brood levert na aftrek van de ingrediënten € 4 − € 1 = € 3 op.
2. Brood levert na aftrek van de ingrediënten 30 × € 3 = € 90 per ovenuur op.
3. Elke taart levert na aftrek van de ingrediënten € 15 − € 6 = € 9 op.
4. Taarten leveren na aftrek van de ingrediënten 15 × € 9 = € 135 per ovenuur op.

Taarten leveren na aftrek van de ingrediënten € 135 − € 90 = € 45 meer op. De opofferingskosten zijn de 30 broden die de oven in plaats daarvan kon bakken. Deze bedragen zijn niet de uiteindelijke winst: de bakkerij moet ook eventuele andere kosten betalen, zoals loon en huur.

Voor de vergelijking heb je zowel de geproduceerde hoeveelheden als de kosten nodig. Een hogere verkoopprijs voor één product laat op zichzelf niet zien hoe je een uur het best kunt gebruiken. Het bedrijf heeft ook kopers nodig voor wat het maakt.

Kies methoden en klanten

Een drukkerij kan beginnen met het met de hand bedrukken van shirts. Als de verkoop groeit, kan een machine de aankoop waard worden. Het bedrijf vergelijkt de kosten van de apparatuur met het werk en de productie die ermee mogelijk zijn. Andere bedrijven beslissen of ze onderdelen zelf maken of van een andere producent kopen.

“Voor wie” omvat de keuze van de doelgroep, verkooplocaties en prijzen. Een bedrijf dat aan tieners verkoopt, ontwerpt misschien andere producten dan een bedrijf dat aan andere bedrijven verkoopt.

Ook concurrentie en prikkels van de overheid veranderen keuzes. Een subsidie kan een methode goedkoper maken. Een belasting op dranken kan winkels aanmoedigen meer ruimte te geven aan dranken waarop geen belasting wordt geheven. Voor de keuze blijven middelen nodig die ook een ander doel konden dienen.

Overheden leveren diensten zoals openbare scholen, wegen, bibliotheken en brandweerzorg. Ze betalen die vooral met belastingen, geld dat bij mensen en bedrijven wordt geïnd. De belastinginkomsten zijn beperkt, terwijl de vraag naar diensten groter is dan ermee kan worden betaald.

Een keuze van de overheid heeft opofferingskosten

Een gemeente heeft € 3.000.000 beschikbaar. Ze kan voor dat bedrag een skatepark aanleggen of 15 beschadigde straatblokken opnieuw bestraten. Elk straatblok kost € 200.000, dus 15 × € 200.000 = € 3.000.000.

Als de gemeente het park kiest, geeft ze de 15 opnieuw bestrate straatblokken op. Als ze de straten kiest, geeft ze het park op. Geen van beide mogelijkheden maakt een einde aan schaarste; beide gebruiken hetzelfde beperkte overheidsgeld voor een ander doel.

Breng verschillende groepen in beeld

Het park is gunstig voor jonge skaters en gezinnen in de buurt. Als de beschadigde straten niet worden gerepareerd, brengt dat kosten mee voor weggebruikers, onder wie automobilisten, fietsers, busreizigers en bezorgbedrijven. Door de groepen op een rij te zetten, zie je beter waarom inwoners het oneens kunnen zijn over de keuze.

Een bruikbare vergelijking voor de overheid volgt vijf stappen:

1. Benoem de beslissing en de beschikbare middelen.
2. Zet mogelijke alternatieven op een rij.
3. Benoem de voordelen en kosten voor elke betrokken groep.
4. Bepaal het beste alternatief dat wordt opgegeven.
5. Beoordeel de keuze voor de samenleving en leg uit welke waarden achter je oordeel zitten.

Naast geld kunnen rechtvaardigheid, veiligheid, vrijheid en bescherming van het milieu belangrijk zijn. Een keuze kan gunstig zijn voor de samenleving als geheel en toch kosten opleggen aan sommige groepen. Die kosten horen bij de uitleg.

Neemt extra geld de kosten weg?

Met hogere belastingen kunnen misschien beide projecten worden betaald, maar dan houden gezinnen en bedrijven minder geld over voor hun eigen basisbehoeften en wensen. Door te lenen kan de overheid nu geld uitgeven, maar moet ze later met rente terugbetalen. Deze methoden verplaatsen of veranderen kosten; ze maken middelen niet onbeperkt.

Overheden kunnen gedrag ook met prikkels veranderen. Belastingen en boetes ontmoedigen gedrag; subsidies en geldteruggave na aankoop moedigen het aan. Dit kan een alternatief zijn voor het rechtstreeks leveren van een dienst.

Gratis gebruik kost nog steeds middelen

Openbare scholen en veel parken en wegen zijn gratis bij gebruik. Er zijn nog steeds grond, werknemers, gebouwen en materialen voor nodig. Belastingen helpen ze te betalen en die middelen kunnen ook anders worden gebruikt. Sommige parken vragen entreegeld en voor sommige wegen betaal je tol. De prijs die een individuele gebruiker betaalt, geeft niet alle kosten van de dienst weer.

Welzijn betekent dat mensen gezond, veilig, comfortabel en tevreden zijn. Economische keuzes kunnen het welzijn verbeteren of schaden van degene die kiest en van andere mensen. Een volledige vergelijking kijkt verder dan de directe koper en verkoper.

Let op gevolgen voor anderen

Een luidruchtig feest laat op de avond kan buren hun slaap kosten. Bomen langs een straat kunnen voorbijgangers schaduw geven. Deze neveneffecten voor mensen die de keuze niet hebben gemaakt, heten externe effecten. Ze kunnen gunstig of schadelijk zijn.

Kleine handelingen tellen bij elkaar op. Eén wegwerpflesje zorgt voor een beetje afval; miljoenen flesjes zorgen voor veel meer afval. Een bedrijf dat goedkopere materialen gebruikt, kan misschien de prijzen verlagen en tegelijk de vervuiling in de omgeving vergroten. Klanten hebben een voordeel, terwijl omwonenden andere kosten dragen.

Vergelijk vandaag met later

Als je al je spaargeld uitgeeft, blijft er minder over voor een noodgeval. Door op kwaliteit te bezuinigen kan een bedrijf nu geld besparen, maar later klanten verliezen. Het beste directe resultaat vertelt niet het hele verhaal.

Hernieuwbare hulpbronnen worden door natuurlijke processen aangevuld. Bossen, vis en zoet water kunnen zich vernieuwen, maar als je ze sneller gebruikt dan ze worden aangevuld, blijft er minder over. Zonlicht en wind zijn ook hernieuwbaar. Niet-hernieuwbare hulpbronnen, zoals aardolie, steenkool, aardgas en koper, bestaan op menselijke tijdschaal in vaste hoeveelheden. Als je ze gebruikt, blijft er minder over voor later.

Werk een model van een hulpbron uit

Een eenvoudig model van een meer begint met 1.000 vissen. Elk jaar komen er vóór het vissen 100 vissen bij. Als er 100 per jaar worden gevangen, blijft de beginvoorraad gelijk: 1.000 + 100 − 100 = 1.000.

Als er elk jaar 300 worden gevangen, verdwijnen er 200 meer dan erbij komen. Het model geeft:

• Eind jaar één: 1.000 + 100 − 300 = 800 vissen.
• Eind jaar twee: 800 + 100 − 300 = 600 vissen.
• Als hetzelfde model doorgaat, zijn er na jaar vijf geen vissen meer over.

Door de extra vissen nu te vangen, geef je vissen voor toekomstige jaren op. Een hernieuwbare hulpbron kan bij overmatig gebruik opraken.

Duurzaam gebruik voorziet in de behoeften van nu en zorgt ervoor dat toekomstige generaties in hun behoeften kunnen voorzien. Vangstbeperkingen, visseizoenen, recycling en beschermde bossen kunnen daarbij helpen. Veel gemeenschappen, waaronder inheemse volken, zorgen al lange tijd op hun eigen manieren voor land, water, planten en dieren.

Hoe lang iets meegaat, kan de waarde veranderen

Een shirt van € 5 dat twee keer gedragen kan worden, kost € 5 ÷ 2 = € 2,50 per keer dragen. Een shirt van € 20 dat 100 keer gedragen kan worden, kost € 20 ÷ 100 = € 0,20 per keer dragen. Het shirt dat langer meegaat, kost vooraf meer, maar per keer dragen minder en zorgt voor minder afval. Vraag je bij het beoordelen van keuzes af wie voordeel heeft, wie de kosten draagt en hoe die gevolgen in de loop van de tijd veranderen.