Begrijpend lezen: leesstrategieën

Je leest niet altijd om dezelfde reden. Soms zoek je iets op. Een andere keer wil je iets leren of gewoon genieten. Je leesdoel vertelt wat jij met de tekst wilt bereiken.

Wat wil je weten of kunnen?

Stel jezelf vóór het lezen een duidelijke vraag. „Ik wil alles over egels weten” is erg groot. „Ik wil weten waar een egel in de winter slaapt” helpt meer. Je weet dan welk antwoord je zoekt. Bij een schoolopdracht vind je dat doel vaak in de opdracht.

Je leesdoel bepaalt hoe je leest:

Je kunt bij één tekst ook twee doelen hebben. Je leest een grappig gedicht voor je plezier. Daarna bekijk je hoe de woorden rijmen.

Past de tekst bij je vraag?

Kijk naar de titel, de plaatjes en de tussenkopjes. In Vlaanderen heten die ook tussentitels. Ze geven een eerste idee van de inhoud. Je wilt bijvoorbeeld een vlieger bouwen. Een tekst over de geschiedenis van vliegers vertelt vooral over vroeger. Een bouwuitleg past beter bij jouw doel.

Sara houdt een spreekbeurt over egels. Ze kiest „Hoe een egel de winter doorkomt”. Haar doel is: „Ik wil weten wat een egel in de winter doet.” Ze leest daarom de hele tekst rustig. Wat de egel doet en wanneer, is belangrijk voor haar uitleg.

Kijk of je antwoord hebt

Vraag na het lezen: „Kan ik nu vertellen wat ik wilde weten?” Zo ja, dan heb je je leesdoel bereikt. Ontbreekt iets, lees dan de passende alinea opnieuw. Geeft de tekst geen antwoord, zoek dan een andere tekst.

Jouw leesdoel en het doel van de schrijver zijn verschillend. Jij kiest waarom je leest. De schrijver kiest waarom die schrijft: bijvoorbeeld om iets uit te leggen of jou te laten genieten. Bij hetzelfde gedicht kunnen die doelen dus verschillen.

Bij een nieuwe tekst kun je al iets verwachten. Je bekijkt de titel en denkt aan wat je weet. Dat heet voorspellen. Het is een slimme gok met een reden.

Zoek aanwijzingen

Lees de titel en de tussenkopjes. Bekijk plaatjes, foto’s en hun onderschrift. Let ook op vetgedrukte woorden. De vorm geeft soms een extra aanwijzing. Een recept laat iets anders verwachten dan een sprookje.

Gebruik je voorkennis: alles wat je al over het onderwerp weet. Je weet bijvoorbeeld dat sommige dieren een winterslaap houden. Dat helpt bij een tekst over dieren in de winter.

Zeg je voorspelling zo: „Ik denk dat …, want …” Achter „want” noem je jouw aanwijzing. Daardoor kun je later controleren waarom je dat dacht.

Zo werkt het bij een tekst

De titel is „Hoe een egel de winter doorkomt”. Op de foto ligt een egel tussen dorre bladeren. Je denkt: „De tekst vertelt vast waar de egel slaapt. De titel noemt de winter en de foto toont bladeren.” Je kunt daar een leesvraag van maken: „Waar slaapt de egel in de winter?” Tijdens het lezen zoek je het antwoord.

Bij een verhaal voorspel je ook onderweg. Lees: „Tim zag dat het ijs op de vijver nog heel dun was. Toch zette hij voorzichtig een voet op het ijs.” Je verwacht dat het ijs breekt. De tekst noemt dun ijs, en je weet dat dun ijs gemakkelijk breekt. Je hebt dus een reden voor je verwachting.

Controleer en verander je idee

Na een stukje kijk je of je voorspelling klopt. Soms klopt alles, soms maar een deel. Soms gebeurt er iets heel anders. Lees dan de zin die jouw idee verandert.

Daan verwacht dat egels naar warme landen trekken. Hij leest dat de egel een winterslaap houdt. Hij verandert zijn idee: de egel blijft en slaapt. Zijn eerste voorspelling hoeft hij niet te verdedigen. Hij gebruikt wat hij nu heeft gelezen.

Een verwachting kan zo sterk zijn dat je woorden gaat overslaan. Je denkt dan al te weten wat er staat. Lees juist bij een verrassing nog eens precies. Een voorspelling helpt je opletten; tijdens het lezen ontdek je wat er echt gebeurt.

Met een vraag in je hoofd lees je actief. Je wilt iets ontdekken en zoekt een antwoord. Dat kun je vóór, tijdens en na het lezen doen.

Lees en stel vragen

Hoe een egel de winter doorkomt

„In de herfst eet een egel heel veel. Hij eet slakken, kevers en wormen. Zo krijgt hij een dikke laag vet onder zijn huid.”

„Als het kouder wordt, zoekt de egel een beschut plekje, bijvoorbeeld onder een hoop bladeren of een stapel takken. Daar maakt hij een nest.”

„Dan begint zijn winterslaap. Zijn hart klopt veel langzamer en zijn lichaam koelt af. De egel leeft nu van het vet dat hij in de herfst heeft opgebouwd.”

„In het voorjaar wordt de egel wakker. Hij is dan een stuk lichter en heeft grote honger.”

De W-vragen helpen je op weg: wie, wat, waar, wanneer, waarom en hoe. Je kunt vragen: „Waar maakt de egel zijn nest?” Stel ook een vraag over het belangrijkste: „Hoe komt hij de winter door?” Zoek daarna echt naar het antwoord.

Waar vind je het antwoord?

Soms staat het antwoord in één zin. „Wat eet de egel?” kun je letterlijk vinden: slakken, kevers en wormen.

Soms moet je denken en zoeken. Je vraag is: „Waarom is de egel in het voorjaar lichter?” In alinea 3 lees je dat hij van zijn vet leeft. Alinea 4 zegt dat hij lichter wakker wordt. Samen vertellen die zinnen dat hij in de winter vet heeft verbruikt.

Bij jij en de tekst gebruik je ook eigen kennis. Je vraagt: „Hoe kan ik een egel in de tuin helpen?” De tekst noemt een nest onder bladeren of takken. Je weet dat je bladeren kunt laten liggen. Zo geef je een antwoord dat bij de tekst past.

Het vraagwoord vertelt niet hoeveel denkwerk nodig is. „Hoe lang duurt de winterslaap?” klinkt eenvoudig. Toch geeft deze tekst daar geen antwoord op. Je moet daarvoor ergens anders zoeken. Een „waarom”-vraag kan soms juist letterlijk beantwoord worden.

Merk wat nog onduidelijk is

Vraag onderweg: „Snap ik dit stukje?” of „Hoe hoort dit bij het vorige?” Kun je geen antwoord geven, lees dan terug. Misschien moet je een woord ophelderen. Je hoeft niet alleen kleine details te vragen, zoals de kleur van een dier. Vragen naar oorzaken helpen je begrijpen hoe de tekst in elkaar zit.

Een onbekend woord kan je laten vastlopen. Ophelderen, ook wel verduidelijken, betekent dat je iets duidelijk maakt. Eerst kijk je of je dat woord nu nodig hebt.

Moet je dit woord begrijpen?

Lees: „Het nest zat onder een stapel takken van een els.” Je begrijpt waar het nest zit, ook zonder te weten welke boom een els is. Je kunt verder. Maar in een tekst over winterslaap is „winterslaap” heel belangrijk. Dat woord moet je uitzoeken. Let vooral op woorden in de titel en woorden die terugkomen.

Zoek aanwijzingen in en rond het woord

1. Lees de zin opnieuw, en de zin ervoor en erna.
2. Bekijk de delen van het woord. Herken je een stukje?
3. Kijk of een plaatje of een bekend woord helpt.
4. Zoek de betekenis op of vraag iemand om uitleg.
5. Vul jouw betekenis in de zin in. Klopt de zin nog?

Bij „een beschut plekje” helpen de woorden eromheen. Het wordt koud. Het plekje ligt onder bladeren of takken. Daar komen wind en kou minder goed bij. „Beschut” betekent hier ‘beschermd tegen wind en kou’. Met die uitleg blijft de zin kloppen.

Woorddelen geven een hint

„Insectenhotel” bestaat uit „insecten” en „hotel”. Het is een plek waar insecten kunnen verblijven. Het laatste deel vertelt meestal wat iets is. Ook korte stukjes helpen: „onbekend” is ‘niet bekend’. „Draadloos” betekent ‘zonder draad’.

Woorddelen vertellen niet altijd de hele betekenis. Een ijsbeer bestaat niet uit ijs. „Onweer” betekent ‘weer met bliksem en donder’. Controleer jouw idee daarom steeds met de zin. Een woord uit een andere taal dat erop lijkt, kan ook een hint geven. Ook die hint controleer je.

Kies de passende betekenis

Een woord kan meer betekenissen hebben. Een bank kan een zitplek zijn of een plek voor geldzaken. In „We zaten op een bank naast het pad” past de zitplek.

Lees in een woordenboek ook de andere betekenissen. De eerste is niet vanzelf de juiste. Zeg daarna in je eigen woorden wat het woord in jouw zin betekent. Zo kun je weer begrijpen wat je leest.

Soms ken je elk woord en snap je de zin toch niet. Misschien is de zin erg lang. Misschien verwijst een woord naar iets anders. Je kunt zo’n zin stap voor stap duidelijk maken.

Maak korte zinnen

Lees: „De kinderen, die de hele ochtend in de regen hadden gewerkt, waren blij toen de juf warme chocolademelk bracht.” Zoek eerst wie iets doet en wat er gebeurt. Maak er korte zinnen van:

• „De kinderen hadden de hele ochtend in de regen gewerkt.”
• „De juf bracht warme chocolademelk.”
• „Toen waren de kinderen blij.”

Je laat geen gebeurtenis weg. Je zet de informatie alleen in kleinere stukjes. Lees de lange zin daarna nog eens.

Zoek bij wie een woord hoort

Woorden zoals „hij”, „ze”, „die” en „daar” heten verwijswoorden. Ze wijzen naar iemand of iets in de tekst. Vaak kijk je terug. Soms kijk je vooruit: „Dit heb je nodig: papier en lijm.” Het woord „dit” wijst naar wat erna komt.

Lees: „Mila zag een vogel op het dak. Ze riep haar broer, maar toen hij kwam, was die al weggevlogen.”

„Ze” verwijst naar Mila. „Hij” is haar broer. „Die” verwijst naar de vogel. Vervang het woord om dat te controleren: „Toen de broer kwam, was de vogel al weggevlogen.” Dat klopt. Het dichtstbijzijnde woord is dus niet altijd het goede. Je gebruikt ook wat er gebeurt.

Herken een uitdrukking

„Het regent pijpenstelen” betekent dat het heel hard regent. Er vallen geen echte pijpenstelen. Zo’n zin heet een uitdrukking. De betekenis van de hele uitdrukking verschilt van de losse woorden. „Met je handen in het haar zitten” betekent dat je niet weet wat je moet doen.

Vraag jezelf of de woorden letterlijk bij de situatie passen. Lees de zinnen eromheen. Zoek de uitdrukking op als die onduidelijk blijft.

Probeer de lastige zin ten slotte zelf te vertellen. Lukt dat niet, lees dan langzaam of zachtjes hardop. Een stukje teruglezen of iemand om uitleg vragen kan je ook helpen.

Vlot voorlezen betekent nog niet dat je alles begrijpt. Je kunt elk woord goed zeggen en toch het verhaal kwijtraken. Daarom controleer je onderweg je begrip: snap je nog wat er staat?

Herken het moment

Misschien weet je na een alinea niet waar die over ging. Een onbekend woord houdt je tegen. Twee zinnen lijken niet bij elkaar te passen. Of je denkt aan de speeltuin terwijl je ogen doorlezen. Dat zijn signalen om iets te doen.

Gebruik stop en denk. Vraag na een alinea: „Waar ging dit stukje over?” Zeg het in één zin. Lukt dat, dan kun je verder. Lukt het niet, zoek dan het probleem. Zo merk je snel waar je de draad verloor.

Kies wat helpt

Je begrip repareren betekent dat je iets doet om weer te begrijpen. Je aanpak hangt af van het probleem:

Ook een plaatje of tussenkopje kan helpen. Blijft het moeilijk, vraag dan om uitleg. Je kunt precies zeggen welke zin je niet snapt.

Een volgende zin kan uitleg geven

In de egeltekst staat: „Zijn hart klopt veel langzamer en zijn lichaam koelt af.” Je vraagt je af of hij nog leeft. Dat past niet bij de titel over de winter doorkomen. Je leest de volgende zin: „De egel leeft nu van het vet dat hij in de herfst heeft opgebouwd.” De egel leeft dus nog. Zijn lichaam wordt tijdens de winterslaap kouder.

Een stukje verder lezen kan duidelijkheid geven. Begrijp je het daarna nog niet, ga dan terug. Steeds meer onduidelijke zinnen achter elkaar helpen je niet.

Ook bij een voorgelezen tekst kun je de draad verliezen. Vraag of iemand het stukje herhaalt. Vertel daarna in eigen woorden wat je hebt gehoord. Dan merk je of je het nu volgt.

Een tekst zegt niet alles met zoveel woorden. Toch kun je soms begrijpen wat er bedoeld wordt. Je gebruikt aanwijzingen en wat je al weet. Dat heet afleiden, of tussen de regels lezen.

Van aanwijzing naar conclusie

Letterlijke informatie staat precies in de tekst. Bij informatie tussen de regels trek je zelf een conclusie. Gebruik daarvoor:

„In de tekst staat … Ik weet dat … Dus …”

Lees: „Toen Jesse uit school kwam, liep hij meteen naar de koelkast. Hij pakte een boterham en at die in drie happen op.” Je ziet twee aanwijzingen: Jesse zoekt meteen eten en eet snel. Je weet dat mensen dat kunnen doen als ze honger hebben. Je conclusie is: „Jesse had waarschijnlijk honger.”

Dat hij geen lunch kreeg, kun je hier niet uit halen. Je weet niet wat hij eerder at. Dat zou een extra verhaal van jezelf zijn.

Twee zinnen kunnen samen het antwoord geven

Lees: „Het zwembad is op maandag gesloten. Fleur wil zwemmen op de dag na zondag.” Eerst bepaal je de dag na zondag: maandag. Daarna verbind je die dag met de sluiting. Fleur kan die dag dus niet in dat zwembad zwemmen. Je hebt beide zinnen nodig.

Een oorzaak staat ook weleens tussen de regels. „Het had de hele nacht hard gevroren. De volgende ochtend was de sloot een ijsbaan.” Je weet dat water bevriest als het hard vriest. Daardoor begrijp je hoe de sloot een ijsbaan werd.

Kijk naar wat iemand doet

Lees: „Fien keek naar de grond en zei zacht: ‘Het geeft niet.’” Haar woorden klinken geruststellend. Haar houding en zachte stem passen bij verdriet of teleurstelling. Je kunt zeggen dat ze waarschijnlijk verdrietig of teleurgesteld is. Let dus op woorden én gedrag.

Controleer jouw uitleg

Kun je de aanwijzingen voor je conclusie terugvinden? Past je idee bij alle belangrijke zinnen? Dan heb je een goede reden. Sla geen aanwijzing over omdat die jouw eerste idee verandert. Soms is een conclusie zeker, zoals bij de gesloten zwembaddag. Bij gevoelens laten aanwijzingen vaak meerdere mogelijkheden open. Dan past „waarschijnlijk”.

Een schrijver kiest woorden met een bedoeling. Die wil bijvoorbeeld iets uitleggen of jou laten lachen. Als je daarop let, begrijp je de tekst beter.

Vier doelen van een schrijver

„Een egel eet slakken, kevers en wormen” geeft informatie. „Leg een hoopje bladeren in je tuin, dan help je egels de winter door!” wil je overtuigen iets te doen. „Neem een kist. Maak aan de zijkant een gat van tien centimeter” geeft stappen. Een verhaal over Egel Eddie die niet meer door het hek past, laat je genieten.

Kijk naar de hele tekst en wat de schrijver bij jou wil bereiken. Een losse zin kan een aanwijzing geven. De andere zinnen helpen je die aanwijzing controleren.

Wat vindt de schrijver?

Een schrijver kan positief, negatief of neutraal over iets schrijven. Vergelijk:

• „Er staat een nieuw klimtoestel op het plein.”
• „Het nieuwe klimtoestel is prachtig: de kinderen spelen er de hele pauze op.”
• „Helaas is het nieuwe klimtoestel nu al kapot.”

De eerste zin is neutraal: hij vertelt iets zonder een oordeel. „Prachtig” laat een positieve mening zien. „Helaas” laat merken dat de schrijver het jammer vindt. Zoek zulke woorden als je moet uitleggen hoe de schrijver denkt.

Vergelijk twee meningen

Een schrijver vindt een telefoon op school handig om dingen op te zoeken. Een andere schrijver vindt dat telefoons kinderen afleiden. Ze schrijven over hetzelfde onderwerp, maar bekijken het anders. Vertel eerst wat ieder vindt: „De eerste schrijver vindt … De tweede schrijver vindt …”

Daarna kun je bedenken wat jij ervan vindt. Misschien heeft een tekst je op een idee gebracht. Vraag dan welk stukje je liet nadenken. Bij een vraag over de schrijver geef je diens mening. Een neutrale tekst hoef je geen mening toe te schrijven.

„Waar gaat de tekst over?” en „Wat vertelt hij daarover?” zijn verschillende vragen. Bij de eerste noem je het onderwerp. Bij de tweede zoek je de hoofdgedachte, ook wel het kernidee.

Een paar woorden of een hele zin

Het onderwerp van de egeltekst is „egels in de winter”. De hoofdgedachte vertelt het belangrijkste over dat onderwerp:

„Een egel komt de winter door doordat hij zich in de herfst dik eet en daarna een winterslaap houdt in een beschut nest.”

De onderwerpwoorden noemen waarover je leest. De hele zin laat zien hoe de egel de winter doorkomt.

Zoek het punt van elke alinea

Lees de hele tekst. Bepaal daarna per alinea wat het belangrijkste is. Bij de egeltekst vind je deze punten:

1. In de herfst eet de egel veel en krijgt hij vet.
2. Als het koud wordt, maakt hij een nest op een beschutte plek.
3. Tijdens zijn winterslaap leeft hij van dat vet.
4. In het voorjaar wordt hij lichter en hongerig wakker.

Soms staat het belangrijkste in een kernzin. Die staat vaak vooraan, maar kan ook achteraan staan. Soms moet je zelf een zin maken.

Lees bijvoorbeeld: „Een stapel bladeren in een hoekje van de tuin is een goede schuilplek voor een egel. Een bakje water helpt ook, want ook egels krijgen dorst. Met een paar kleine dingen kun je egels in je tuin dus helpen.” De laatste zin is de kernzin. De andere zinnen geven voorbeelden van helpen.

Maak er één gedachte van

Bekijk wat de punten samen vertellen. De herfst, het nest en de winterslaap horen bij het doorkomen van de winter. Maak daar één zin van, in je eigen woorden. Controleer of die zin bij de hele tekst past.

„Een egel eet kevers” is een detail. Dat past alleen bij het eten. „Dieren doen van alles in de winter” is te breed: de tekst gaat alleen over de egel. Ook zomaar de eerste zin overschrijven kan belangrijke stukken missen.

Bij een verhaal zoek je de hoofdpersoon, het probleem en de afloop. Zo kun je het belangrijkste over Kim zeggen: „Kim raakt haar hond kwijt in het park, maar vindt hem terug bij haar huis.”

Een titel geeft je vóór het lezen een eerste idee. Na het lezen kun je beoordelen of hij bij de inhoud past. Daarvoor heb je de hoofdgedachte nodig.

Vergelijk met de hele tekst

Lees eerst alles. Vraag dan waar de tekst vooral over gaat. Leg de titel naast dat antwoord. Een passende titel gaat over de hele tekst. Hij belooft geen informatie die ontbreekt.

De egeltekst vertelt over de herfst, een nest, de winterslaap en het voorjaar. Vergelijk deze titels:

Geef bij jouw oordeel een reden uit de inhoud. „Ik vind hem leuk” zegt nog niet of de titel past. „De titel noemt alleen eten, terwijl de tekst ook over slapen gaat” legt dat wel uit.

Een titel mag nieuwsgierig maken

„Welterusten, egel!” is een speelse titel. Hij hoort bij de winterslaap en kan je nieuwsgierig maken. Hij vertelt minder precies waar de hele tekst over gaat. Voor iemand die informatie zoekt, helpt een duidelijke titel vaak meer.

Bedenk zelf een titel

Begin bij de hoofdgedachte. Kies daar de belangrijkste woorden uit. Maak een korte titel die de hele inhoud raakt.

Stel dat een tekst uitlegt hoe een klas boeken inzamelt, sorteert en naar een andere school brengt. „Boeken sorteren” noemt alleen het middelste deel. „Boeken voor een andere school” past bij het hele plan.

Kijk na afloop ook of de titel je voorspelling goed op weg hielp.

Met een samenvatting vertel je kort het belangrijkste. Iemand die de tekst niet kent, begrijpt dan waarover hij gaat. Je kunt een samenvatting schrijven of hardop vertellen.

Kies en voeg samen

Lees eerst alles. Zoek per alinea het belangrijkste punt. Laat voorbeelden, kleine details en herhalingen weg. Voeg samen wat bij elkaar hoort. Een lijstje kun je soms vervangen door één woord: „slakken, kevers en wormen” wordt „kleine dieren”. Schrijf de belangrijke punten in je eigen woorden en in de goede volgorde.

Bij de egeltekst worden de punten: eten en vet krijgen; een nest maken; slapen en van vet leven; lichter wakker worden. Daarvan maak je:

„In de herfst eet een egel zich dik. Als het koud wordt, maakt hij een nest onder bladeren of takken en begint hij aan zijn winterslaap. Hij leeft dan van zijn vet en wordt in het voorjaar lichter en hongerig wakker.”

Dat zijn drie zinnen. Het lijstje met eten is weggelaten. De gebeurtenissen die nodig zijn om de winter te begrijpen, staan er wel in.

Een verhaal kort navertellen

Lees dit verhaal:

„Kim loopt met haar hond Bobbie in het park. Opeens rent Bobbie achter een eend aan en is hij weg. Kim zoekt overal en roept zijn naam, maar ze vindt hem niet. Verdrietig loopt ze naar huis. Daar zit Bobbie al voor de deur, met een kwispelende staart.”

Zoek de hoofdpersoon, het probleem, de gebeurtenissen en de afloop. Kim is haar hond kwijt. Ze zoekt en vindt hem thuis terug. De samenvatting wordt:

„Kim raakt haar hond Bobbie kwijt in het park als hij achter een eend aan rent. Ze zoekt hem overal, maar als ze verdrietig thuiskomt, zit Bobbie al voor de deur op haar te wachten.”

Lees je korte tekst na

Voor een korte tekst zijn vaak twee tot vier zinnen genoeg. Een langere tekst vraagt soms meer. Bij nieuws kun je vaak één zin maken met wie, wat, waar, wanneer en waarom.

Controleer: klopt alles? Mis ik een belangrijk punt? Kunnen er details weg? Gebruik ik mijn eigen woorden en de goede volgorde? Een eigen mening hoort er niet bij. „Ik vind Bobbie grappig” vertelt wat jij vindt, geen gebeurtenis uit het verhaal.

Een nieuwsbericht vertelt over iets wat kort geleden is gebeurd. Kindernieuws gebruikt begrijpelijke woorden en legt moeilijke dingen uit. Bekijk dit verzonnen bericht.

Kinderen bouwen hotel voor insecten

„Leerlingen van basisschool De Linde hebben dinsdag een insectenhotel gebouwd op hun schoolplein. Ze willen dat er meer bijen en vlinders naar de school komen.”

„Het hotel is gemaakt van oude planken, holle stengels en dennenappels. In de kleine gaatjes kunnen wilde bijen hun eitjes leggen. ‘We gaan elke week kijken wie er woont’, zegt Noor (10). In het voorjaar planten de kinderen ook bloemen naast het hotel.”

Van kop naar uitleg

De kop is de titel. Hij is kort en laat soms woorden weg. De intro is de eerste alinea, vaak vetgedrukt. Daar staat de kern van het nieuws. In de rest lees je details en uitleg. Bij een foto vertelt het onderschrift iets over wat je ziet.

Lees minstens de intro. Alleen uit de kop weet je nog niet waar het hotel staat en waarom de kinderen het bouwen.

Haal de gebeurtenis eruit

Stel de W-vragen bij het bericht:

• Wie? Leerlingen van basisschool De Linde.
• Wat? Ze bouwden een insectenhotel.
• Waar? Op hun schoolplein.
• Wanneer? Dinsdag.
• Waarom? Ze willen meer bijen en vlinders bij de school.
• Hoe? Met oude planken, holle stengels en dennenappels.

Van de belangrijkste antwoorden maak je één zin:

„Leerlingen van basisschool De Linde hebben dinsdag op hun schoolplein een insectenhotel gebouwd, zodat er meer bijen en vlinders naar de school komen.”

Wie zegt wat, en wanneer?

De woorden van Noor staan in een citaat. Je leest wat zij zegt. Ze is van plan elke week te kijken. Dat is iets anders dan een bezoek dat al heeft plaatsgevonden. Let dus op het verschil tussen gebeurd en gepland.

Bekijk ook de datum van een bericht. „Gisteren” verwijst naar de dag vóór het verschijnen. Het betekent niet de dag voordat jij het leest. Een oude wegafsluiting kan inmiddels voorbij zijn.

In nieuws kom je nieuwe namen en woorden tegen. Lees de extra uitleg en zoek belangrijke woorden uit. Zo bouw je kennis op die helpt bij een volgend bericht.

Leesstrategieën zijn hulpmiddelen. Je kiest wat bij jouw tekst en leesdoel past. Bij een vertrektijd zoek je het juiste stukje. Voor een spreekbeurt wil je meer begrijpen en onthouden. Dan gebruik je meer hulpmiddelen.

Voor, tijdens en na het lezen

Vóór het lezen kies je een doel. Je bekijkt de titel en maakt een voorspelling met je voorkennis. Tijdens het lezen stel je vragen. Je maakt moeilijke woorden en zinnen duidelijk en controleert je begrip. Soms lees je tussen de regels. Na het lezen zoek je de hoofdgedachte of maak je een samenvatting. Je kunt ook de titel en de bedoeling van de schrijver bekijken. Tot slot controleer je jouw leesdoel.

Je hoeft niet bij elke tekst alles te doen. Een spannend verhaal mag je lekker doorlezen. Even stoppen helpt als je niet meer weet wie iets doet.

Zo passen de hulpmiddelen bij elkaar

Bij „Kinderen bouwen hotel voor insecten” wil je weten wat er op school gebeurde. Je voorspelt een huisje voor beestjes. Tijdens het lezen begrijp je „holle stengels” niet. Je zoekt „stengel” op: de steel van een plant. „Hol” betekent hier vanbinnen leeg. Nu begrijp je dat het gaat om stukjes plantensteel met een gat erin.

Je vraagt waarom die gaten erin zitten. De volgende zin vertelt dat wilde bijen er eitjes kunnen leggen. Na het lezen kun je de gebeurtenis kort navertellen. Je kijkt ook of jouw verwachting klopte. Elke stap helpt bij iets wat je echt wilt begrijpen.

Samen oefenen

Vertel soms hardop wat je denkt: „Dit woord snap ik niet. Ik lees de volgende zin voor uitleg.” Door het te zeggen merk je welke aanpak je kiest.

In een groepje kun je rollen verdelen. De voorspeller laat verwachtingen noemen. De vragensteller stelt leesvragen. De ophelderaar helpt bij moeilijke taal. De samenvatter vertelt het belangrijkste kort. Wissel na elk stuk van rol.

Die hulpmiddelen werken ook bij voorlezen of een filmpje. Voorspel bij de titel en vraag om uitleg als je iets mist. Lees vaker over hetzelfde onderwerp om je kennis op te bouwen. Bedenk na afloop welke aanpak je hielp en waarom.

Een tekstvraag kan over een woord gaan, over een gebeurtenis of over de hele tekst. Lees eerst goed wat de vraag wil weten. Dan kun je gericht naar een antwoord zoeken.

Werk van vraag naar bewijs

1. Lees de vraag precies. Wordt er een zin of alinea genoemd?
2. Zoek de passende plek en lees die opnieuw.
3. Bedenk eerst zelf een antwoord.
4. Lees bij een meerkeuzevraag alle antwoorden.
5. Kies wat de vraag beantwoordt en controleer je bewijs.

„Volgens de tekst” betekent dat je antwoord bij de inhoud moet passen. Iets wat je zelf weet, kan waar zijn en toch geen antwoord op deze vraag geven.

Let goed op niet, geen en behalve. De vraag „Wat eet een egel níét volgens de tekst?” vraagt iets anders dan „Wat eet een egel?” Lees zo’n vraag nog eens voordat je kiest.

Een waar detail kan toch niet passen

Je leest: „Als het kouder wordt, zoekt de egel een beschut plekje, bijvoorbeeld onder een hoop bladeren of een stapel takken. Daar maakt hij een nest.” De vraag is: „Waarom maakt hij daar een nest?”

Het antwoord is dat hij daar beschut is als het koud wordt. Dat kun je met de eerste zin uitleggen. „Hij eet veel in de herfst” is een waar detail uit de egeltekst. Het legt alleen niet uit waarom hij juist daar een nest maakt. Ook een logisch klinkend idee over slakken onder bladeren beantwoordt deze vraag niet met bewijs uit dit stukje.

Andere soorten vragen

Bij een woordbetekenis probeer je de uitleg in de zin. Voor „beschut” past ‘beschermd tegen wind en kou’. Controleer of de zin dan dezelfde betekenis houdt.

Bij de hoofdgedachte denk je aan alle alinea’s. Een detail over eten past niet bij een hele tekst over het doorkomen van de winter. Een antwoord over alle dieren is juist te breed.

Bij een open vraag schrijf je een hele zin. Neem woorden uit de vraag mee en geef zo nodig je reden. Bijvoorbeeld: „De egel is in het voorjaar lichter, want in de winter leeft hij van zijn vet.”