De eerste steden en beschavingen

Vroege boeren vestigden zich langs rivieren die hen hielpen voedsel te verbouwen. Later groeiden steden in Mesopotamië, het Indusgebied en Noord-China.

Drie riviergebieden

Mesopotamië betekent “land tussen de rivieren”: de Tigris en de Eufraat. Het ligt grotendeels in het huidige Irak. De zuidelijke steden begonnen rond 3500 v.Chr. te groeien. Mesopotamië maakt deel uit van de Vruchtbare Halvemaan, een gebogen landbouwgebied dat tot aan het oosten van de Middellandse Zee reikt. Rond 9500 v.Chr. begon daar de landbouw.

De Indus en nabijgelegen rivieren maakten vanaf ongeveer 2600 v.Chr. steden mogelijk. Dit gebied ligt in het huidige Pakistan en Noordwest-India. Verder naar het oosten heersten de Shang vanaf ongeveer 1600 v.Chr. over het gebied rond de Gele Rivier in Noord-China. De Nijlvallei in Egypte maakte rond de tijd van Soemerië een andere vroege beschaving mogelijk.

Rivieren leverden water, vis, riet en routes voor boten. Overstromingen lieten ook slib achter, fijne modder die landbouwgrond vruchtbaarder maakte. Toch vroeg elke rivier om een andere aanpak.

Wat extra voedsel veranderde

Met irrigatie wordt water via geulen naar velden gebracht. Kanalen moesten worden gegraven en schoongemaakt. Buren moesten het water delen en ruzies over het gebruik oplossen.

Een voedseloverschot is voedsel dat overblijft nadat boeren hun gezin hebben gevoed. Opgeslagen graan kon helpen in slechte jaren. Het kon ook mensen voeden die ander werk deden. Beroepsspecialisatie betekent dat je je op een bepaald beroep toelegt, zoals weven of potten maken. De meeste mensen bleven op het land werken.

Volg een dorp bij Uruk rond 3500 v.Chr.:

1. Arbeiders graven een kanaal van de Eufraat naar droge velden.
2. Grotere gerstoogsten leveren extra graan op voor de voorraden van de tempel.
3. Het graan voedt pottenbakkers, wevers en koperbewerkers.
4. Met hun goederen kopen ze hout en steen uit andere gebieden.
5. Ambtenaren tellen de voorraden; leiders organiseren arbeiders en beschermen de voorraden.

In de loop van generaties komen meer mensen en activiteiten op één plaats samen. Een stad groeit samen met de boerderijen die haar voeden. Tempels en heersers innen veel van het voedseloverschot als offer, pacht of belasting. Extra voedsel betekent niet dat elke boer rijk wordt.

Landbouwgrond vruchtbaar houden

Een kanaal kon vol slib raken. Door een overstroming kon een rivierdijk doorbreken. In Mesopotamië liet irrigatiewater ook zout achter als het verdampte. Het zout verminderde langzaam de oogsten, waardoor boeren meer gerst gingen verbouwen, die beter tegen zout kan.

Een grote nederzetting is meer dan een verzameling huizen. De inwoners hebben voedsel, werk, regels en manieren nodig om voorraden te delen. Historici kijken naar deze samenhangende kenmerken als ze een beschaving beschrijven.

Woorden voor verschillende soorten samenlevingen

Ur en Uruk waren stadstaten. Gedeelde goden en een gedeelde taal maakten hen niet tot één land. Door de latere veroveringen van Sargon kwamen veel gemeenschappen onder één heerser en ontstond een rijk.

Kenmerken om naar te zoeken

Een beschaving is een grote, complexe samenleving. Veelvoorkomende kenmerken zijn steden, bestuur, gespecialiseerde beroepen, sociale klassen, georganiseerde erediensten, grote openbare gebouwen en het vastleggen van gegevens, meestal met schrift. Een sociale klasse is een groep met een bepaalde rang in de samenleving.

Archeoloog V. Gordon Childe noemde de groei van steden in 1950 een “stedelijke revolutie”. Tot zijn tien kenmerken behoorden specialisten, ingezamelde voedseloverschotten, openbare gebouwen, heersers, schrift, wetenschap en kalenders, vakkundig gemaakte kunst en handel over lange afstanden. Zijn werk hielp latere lijsten met kenmerken van een beschaving vorm te geven.

Toets het bewijsmateriaal

Kijk naar Uruk rond 3000 v.Chr. De stad had tienduizenden inwoners en grote tempels. Priesters, schrijvers, pottenbakkers en metaalbewerkers deden verschillend werk. Heersers en tot slaaf gemaakte mensen hadden heel verschillende rangen. Op kleitabletten werden graan en dieren geregistreerd. Deze aanwijzingen vormen samen een beeld: ze tonen een complexe stedelijke samenleving.

Kijk nu naar Indussteden. Hun straten, gemeenschappelijke afvoerkanalen, ambachten en standaardgewichten wijzen op een zorgvuldige organisatie. Hun schrift is nog niet ontcijferd en archeologen hebben de paleizen van hun heersers niet met zekerheid vastgesteld. We kunnen een beschaving herkennen terwijl de bestuursvorm een open vraag blijft.

De kenmerken helpen bij een oordeel; ze vormen geen strenge checklist. Veel later bestuurden de Inca's een grote staat in Zuid-Amerika en gebruikten ze geknoopte koorden, khipu genoemd, om gegevens vast te leggen. Ze hadden geen schriftsysteem zoals het spijkerschrift. Historici wegen het bewijsmateriaal over de hele samenleving af.

Wat het woord niet rangschikt

“Beschaving” beschrijft de organisatie. Het betekent niet dat een volk vriendelijker, slimmer of waardevoller was. Groepen jagers-verzamelaars en landbouwdorpen hadden hun eigen kennis, vaardigheden en geloof. Een complex bestuur kon ook grote ongelijkheid afdwingen of oorlog voeren.

Een gebroken pot, een muur en een beschreven tablet beantwoorden verschillende vragen. Historici stellen een verhaal samen door zulk bewijsmateriaal met elkaar te verbinden. Ze vragen zich ook af over wiens leven de bewaard gebleven aanwijzingen niets vertellen.

Vind en dateer de aanwijzingen

Archeologen onderzoeken vindplaatsen, gebouwen, werktuigen, aardewerk en menselijke of dierlijke resten. Kunst, waaronder snijwerk en zegels, valt onder iconografie: afbeeldingen die als bewijsmateriaal kunnen worden onderzocht. Geschreven bronnen en mondelinge overleveringen, verhalen die hardop worden doorgegeven, voegen andere perspectieven toe.

Een primaire bron komt uit de tijd die wordt onderzocht. Een secundaire bron, zoals een modern leerboek, legt die tijd later uit. Ook een primaire bron kan opscheppen, dingen weglaten of een gebeurtenis verkeerd begrijpen.

Veel Mesopotamische ruïnes vormen een tell, een heuvel van oude gebouwen. Huizen van leemsteen werden telkens vervangen, waardoor het grondoppervlak hoger werd. In onverstoorde lagen zijn de onderste resten ouder. Later graafwerk kan deze volgorde verstoren, dus leggen archeologen vast waar voorwerpen liggen.

Belangrijke opgravingen zijn het werk van Woolley bij Ur in 1922–1934, Harappa en Mohenjo-daro in de jaren 1920 en Anyang vanaf 1928. Op de Koninklijke Begraafplaats van Ur bleven voorwerpen uit rijke graven bewaard. Mesopotamische tabletten bevatten ook enorme aantallen alledaagse zakelijke verslagen.

Lees de tijdlijn

v.Chr. betekent “voor Christus”; n.Chr. betekent “na Christus”. Ze gebruiken dezelfde jaartallen als de aanduidingen vóór en tijdens de gangbare jaartelling. De getallen v.Chr. worden kleiner naarmate de tijd vordert. De aanduiding ca., een afkorting van circa, betekent “ongeveer”.

Bij twee jaartallen v.Chr. trek je het kleinere getal van het grotere af. Sargon werd rond 2334 v.Chr. koning; Hammurabi werd in 1792 v.Chr. koning:

Tussen die twee beginpunten ligt ongeveer 542 jaar. Tussen v.Chr. en n.Chr. tel je de jaartallen op en trek je er één af: er is geen jaar nul. Van 1750 v.Chr. tot 1901 n.Chr.:

Vroege jaartallen worden gereconstrueerd met koningslijsten, verslagen van verduisteringen en koolstofdatering. Verschillende reconstructies kunnen uiteenlopen. De middenchronologie dateert de regering van Hammurabi op 1792–1750 v.Chr.

Van een voorwerp naar een bewering

De Standaard van Ur, uit ongeveer 2600 v.Chr., is een versierd houten kistje. Schelp, rode kalksteen en blauwe lapis lazuli vormen de afbeeldingen. Op de ene kant staan soldaten, voertuigen op wielen en gevangenen. Op de andere kant komen goederen aan bij een feestmaal, waarbij de heerser het grootst is afgebeeld.

De afbeeldingen ondersteunen beweringen over oorlogvoering en sociale rang. Geïmporteerde lapis wijst ook op handel over lange afstanden. Ze onthullen weinig over de gedachten van gewone boeren. Zelfs het oorspronkelijke doel van het voorwerp is nog onbekend.

Klei en steen blijven vaker bewaard dan stof of hout. Koninklijke teksten geven vaak de kijk van de heerser weer. Om een bewering te versterken, zoek je naar toetsing aan onafhankelijke bronnen: overeenstemming met onafhankelijk bewijsmateriaal. De latere lijst van Shangkoningen van Sima Qian komt overeen met veel namen op veel oudere orakelbeenderen. Die overeenkomst ondersteunt de historische oorsprong van de lijst.

Soemerië lag in Zuid-Mesopotamië bij de Perzische Golf. Vanaf ongeveer 3500 v.Chr. lagen er onafhankelijke stadstaten zoals Uruk, Ur, Lagash, Umma, Kish, Eridu en Nippur. Ze deelden een taal, goden en een schrift, maar vochten vaak tegen elkaar.

Loop door een stad

Uruk wordt vaak de eerste echte stad genoemd. Rond 3000 v.Chr. woonden er tienduizenden mensen. De latere muur was ongeveer 9 kilometer lang. Volgens een sage bouwde koning Gilgamesj de muur; mogelijk heerste hij er rond 2700 v.Chr.

Stel je smalle straten tussen huizen van leemsteen voor. Binnenplaatsen brachten licht in de huizen. Werkplaatsen en markten bedienden de inwoners. Een tempelwijk en later een paleis toonden het gezag. Kanalen liepen voorbij de muren naar dorpen en velden. Modder was er volop; goede bouwsteen en hout waren schaars.

Een ziggoerat was een getrapt tempelplatform, geen koningsgraf. De grote ziggoerat van Ur dateert van rond 2100 v.Chr., lang na de eerste groei van Uruk.

Heersers en sociale rangen

Een vroege priester-heerser, een en genoemd, leidde de eredienst en het werk. Latere oorlogsleiders werden permanente koningen, lugal genoemd, wat “grote man” betekent. Koningen beweerden dat de god van een stad hen had uitgekozen. Ze voerden het bevel over legers, gaven opdracht tot herstel van kanalen, beslechtten geschillen en bouwden muren en tempels.

Rangen bepaalden mede hoe mensen leefden. Koningen, priesters en edelen hadden de meeste macht. Daarna kwamen ambtenaren, schrijvers en rijke kooplieden. Ambachtslieden en handelaren maakten en ruilden goederen. Boeren en arbeiders vormden het grootste deel van de bevolking. Tot slaaf gemaakte mensen waren onder anderen krijgsgevangenen en mensen die vanwege schulden waren verkocht.

Vrouwen konden bezit hebben, bedrijven leiden of priesteres worden. Toch hadden ze minder rechten dan mannen. Enheduanna, de dochter van Sargon en rond 2300 v.Chr. hogepriesteres in Ur, is de vroegste auteur van wie de naam bekend is. Onder haar naam werden lofzangen geschreven.

Werktuigen en ideeën

Soemeriërs gebruikten door ossen getrokken ploegen, zeilboten op rivieren en bronzen werktuigen. Brons is een mengsel van koper en tin. Met rolzegels werden afdrukken in natte klei gemaakt. Een kalender volgde 12 maanmaanden.

Rond 3500 v.Chr. verschijnen wielen in Mesopotamië, eerst voor het maken van aardewerk en kort daarna voor karren. Vroege massieve wielen verschijnen ook in Europa en de Kaukasus. Het bewijsmateriaal wijst niet één volk als enige uitvinder van het wiel aan.

Soemeriërs telden zowel in groepen van 60 als van 10. Dit zestigtallig stelsel met grondtal 60 hielp de latere tijdrekening en hoekmaten vorm te geven. Een uur heeft 60 minuten, een minuut 60 seconden en een cirkel 360 graden. Zestig is gelijk te verdelen in helften, derden, kwarten, vijfden en zesden, waardoor het handig is om hoeveelheden te verdelen.

De Mesopotamische godsdienst gaf zowel het werk als de eredienst vorm. Tempels bezaten land en voorraden. Handelaren verbonden de steden met plaatsen waar grondstoffen te vinden waren die in hun eigen land ontbraken.

De goden dienen

Mesopotamiërs beoefenden polytheïsme, het geloof in veel goden. An werd verbonden met de hemel, Enlil met wind en stormen, Enki met zoet water en wijsheid, Inanna met liefde en oorlog en Nanna met de maan. Elke stad eerde een beschermgod: Nanna in Ur, Inanna in Uruk en Enlil in Nippur.

Mensen geloofden dat de mens bestond om de goden te dienen. Hun werden voedsel, drank en onderdak aangeboden. Men dacht dat goede zorg bescherming en oogsten opleverde; boze goden konden rampen sturen. Mythen stelden het hiernamaals voor als een donkere onderwereld, niet als een beloning voor goed gedrag.

Een ziggoerat verhief een heiligdom boven de stad op een enorm getrapt platform. De hoofdconstructie bestond uit leemsteen, vaak beschermd door gebakken stenen. Ur-Nammu bouwde de ziggoerat van Ur rond 2100 v.Chr. voor Nanna. Het gedeeltelijk gerestaureerde onderste deel is bewaard gebleven. De ziggoerat diende voor de eredienst; hij bevatte geen grafkamers zoals die van Egyptische piramides.

Een tempel als werkgever

Het land van de tempel leverde graan, wol en dieren op. Werkplaatsen gebruikten die voorraden en arbeiders kregen goederen zoals gerst, brood, bier en wol. Ambtenaren hielden bij welke voorraden binnenkwamen en uitgingen.

Stel je een wever voor die gerst uit een tempelvoorraad krijgt. De gerst voedt de wever terwijl die stof maakt. Die stof kan met andere landen worden verhandeld. Wie de voorraden beheert, helpt bepalen wie werkt en wie voedsel krijgt. Religieus gezag en zeggenschap over voedseloverschotten konden elkaar dus versterken.

Handel in schaarse grondstoffen

Zuid-Mesopotamië had vruchtbare grond, maar weinig metaalerts, harde steen of goed hout. Het voerde graan, wollen stof, olie en ambachtsproducten uit. In ruil daarvoor verkregen handelaren koper, tin, zilver, cederhout en edelstenen.

Koper kwam uit Magan, in het huidige Oman. Cederhout kwam uit de bergen van Libanon. Lapis lazuli kwam uit Afghanistan en carneool kwam uit het Indusgebied. Boten, schepen op de Perzische Golf en ezelkaravanen vervoerden goederen. Dilmun, in het huidige Bahrein, diende als handelsknooppunt.

Sieraden van de Koninklijke Begraafplaats van Ur bevatten goud, lapis en carneool. Deze materialen kwamen van buiten Soemerië. Hun aanwezigheid onthult handelsverbindingen, al konden goederen via verschillende tussenpersonen gaan.

Vertrouwen was belangrijk in deze netwerken. Een rolzegel was een bewerkte stenen cilinder die over vochtige klei werd gerold. De afbeeldingenstrook markeerde eigendom of ondertekende een overeenkomst. Contracten en gemeenschappelijke gewichten hielpen kooplieden vastleggen wat verschuldigd was. Via de handel verspreidden zich naast materialen ook stijlen en ideeën.

Soemerische stadstaten streden om landbouwgrond en kanaalwater. Een heerser die verschillende steden versloeg, kon hun land, voedsel en arbeiders in handen krijgen. Door verovering veranderde een lappendeken van staten in een groter rijk.

Van plaatselijke oorlog naar het rijk van Sargon

Lagash en Umma maakten rond 2500–2350 v.Chr. generaties lang ruzie over akkers op hun grens. De Gierenstele toont hoe soldaten van Lagash vijanden verslaan. Ze geeft de kijk van één stad op de strijd weer, dus moet haar boodschap aan ander bewijsmateriaal worden getoetst.

Sargon van Akkad veroverde Soemerische steden en gebieden verder naar het noorden en westen. Zijn regering wordt meestal rond 2334–2279 v.Chr. gedateerd. Hij wordt vaak de stichter van het eerste rijk genoemd.

Een rijk had meer nodig dan overwinningen. Sargon regeerde vanuit Akkad, hield er een staand leger op na en stelde trouwe gouverneurs aan in veroverde steden. Ambtenaren gebruikten het Akkadisch als belangrijke bestuurstaal, geschreven met spijkerschrifttekens. Een gedeeld schrift kon een nieuw heersend volk dienen.

Ur en Babylon komen aan de macht

Het Akkadische Rijk viel rond 2150 v.Chr. uiteen. Opstanden, droogte en aanvallen uit het Zagrosgebied verzwakten het. Ur werd later het centrum van een nieuwe grote staat: de derde dynastie van Ur, of Ur III, rond 2112–2004 v.Chr.

Ur-Nammu stichtte die dynastie en bouwde de grote ziggoerat van Ur. De oudste bewaard gebleven verzameling wetten draagt zijn naam. Ambtenaren legden belastingen, arbeiders en kuddes vast op tienduizenden tabletten. Elamitische aanvallers plunderden Ur in 2004 v.Chr.

Hammurabi heerste van 1792 tot 1750 v.Chr. over Babylon. Hij gebruikte bondgenootschappen, onderhandelingen en oorlogvoering om rond 1755 v.Chr. het grootste deel van Mesopotamië te verenigen. Hij herstelde kanalen, bouwde tempels en presenteerde zich via zijn wettenverzameling als een rechtvaardige heerser. Zuid-Mesopotamië werd later algemeen bekend als Babylonië.

Zet de veranderingen op volgorde

Jaartallen v.Chr. tellen af. Sargon komt eerst, daarna volgt Ur III en later komt Hammurabi. Ur III duurde:

Zoveel jaar na de val van Ur werd Hammurabi koning:

Zijn eigen regering duurde 42 jaar. Een dynastie, een rijk en een stad zijn verschillende dingen: een stad kan bewoond blijven nadat haar heersende dynastie ten onder is gegaan.

Waarom het gezag uiteenviel

Verovering gaf heersers meer graan, arbeiders en handelsroutes. Ook ontstonden er verre plaatsen die ze moesten verdedigen. Plaatselijke opstanden, misoogsten, opvolgingsgeschillen en aanvallen van buitenaf konden samenkomen. Het verlies van voedselvoorraden kon een leger verzwakken op het moment dat een rivaal aanviel.

“Soemerisch” verwijst naar een bepaald volk en een bepaalde taal in Zuid-Mesopotamië. “Mesopotamisch” omvat het grotere gebied en veel volken. Akkadiërs en Babyloniërs maakten deel uit van die bredere geschiedenis en zetten veel Soemerische gebruiken voort.

Het schrift in Mesopotamië begon met het bijhouden van de administratie. Na verloop van tijd konden tekens zowel spraak als goederen vastleggen. Door die verandering konden schrijvers namen, berichten, wetten en verhalen opschrijven.

Van getelde goederen naar tekens

Rond 3300 v.Chr. hielden de tempels van Uruk bij hoeveel graan werd geleverd, hoeveel schapen er waren en wat arbeiders kregen betaald. Eerdere gemeenschappen hadden goederen geteld met kleine kleifiches. Veel historici brengen sommige vroege geschreven tekens met die fiches in verband.

Op de oudste tabletten staan vaak getallen naast afbeeldingen van goederen. Zo'n registratie kon laten zien hoeveel gerst een opslagplaats binnenkwam. Die hoefde geen lang verhaal te vertellen om nuttig te zijn.

De Latijnse naam voor spijkerschrift betekent “wigvormig”. Een schrijver drukte een afgesneden rietstengel, een schrijfstift, in vochtige klei. Snelle wigvormige afdrukken vervingen geleidelijk de ronde afbeeldingen. Tabletten droogden in de zon of werden hard gebakken. Gebakken klei kon lang nadat de opslagplaats was verdwenen bewaard blijven.

Hoe tekens spraak konden vastleggen

Een afbeelding van gerst kan voor gerst staan. Maar ideeën zoals leven en handelingen zoals beloven zijn moeilijker te tekenen. Schrijvers gingen tekens zowel voor klanken als voor dingen gebruiken.

Deze vondst met klanken heet het rebusprincipe. In het Soemerisch betekende ti “pijl”, terwijl til “leven” betekende. Een teken voor een pijl kon helpen om “leven” te schrijven, omdat de woorden ongeveer hetzelfde klonken. Toen tekens klanken weergaven, kon het schrift namen, werkwoorden en volledige zinnen uitdrukken.

Deze veranderingen vonden in de loop van de tijd plaats: afbeeldingstekens werden eenvoudigere wigvormige tekens en door het gebruik voor klanken kon het schrift meer vastleggen. Spijkerschrift was een schrift, een manier van schrijven. Het werd gebruikt voor verschillende talen, waaronder het Soemerisch, Akkadisch, Hettitisch en Oudperzisch.

Het werk van een schrijver

Honderden tekens maakten het leren moeilijk. Een schrijver werd jarenlang opgeleid en schreef tekens, woordenlijsten en voorbeeldteksten over. Scholen werden edubba, “tablethuizen”, genoemd. De meeste leerlingen waren jongens uit rijke gezinnen. Slechts een klein deel van de mensen kon lezen of schrijven.

Schrijvers werkten voor tempels, paleizen en kooplieden. Administratie hielp bij het innen van belastingen, het bijhouden van leningen en het versturen van bevelen over lange afstanden. Een contract legde een overeenkomst vast, onafhankelijk van de herinneringen van de getuigen.

Het schrift bewaarde ook wiskunde, sterrenkunde en literatuur. Het Gilgamesj-epos vertelt over een koning die aan de dood probeert te ontsnappen. Het bevat een verhaal over een grote overstroming dat overeenkomsten heeft met latere overleveringen, waaronder het verhaal van Noach in de Hebreeuwse Bijbel. Literatuur volgde op het eerdere gebruik voor de administratie.

Het spijkerschrift bleef in gebruik van ongeveer 3300 v.Chr. tot ongeveer 75 n.Chr. Geleerden ontcijferden het in de jaren 1850, geholpen door de inscriptie van Behistun in Iran. Die inscriptie herhaalt een tekst in drie talen en bood geleerden zo een manier om tekens en betekenissen te vergelijken.

Een wetboek is een geschreven verzameling wetten van een heerser. Het vertelt ons welk gedrag de schrijvers wilden aanpakken. Het kan ook laten zien hoe een koning wilde dat mensen zijn bestuur zagen.

Een openbare aanspraak op rechtvaardigheid

De wettenverzameling van Ur-Nammu uit ongeveer 2100 v.Chr. is de oudste die bewaard is gebleven. Sommige geleerden verbinden haar met zijn zoon Shulgi. Ze bepaalde vaak boetes in zilver, waaronder een halve mina voor het vernietigen van iemands oog. Ze is ongeveer 350 jaar ouder dan de verzameling van Hammurabi.

De verzameling van Hammurabi dateert van ongeveer 1754 v.Chr. Moderne geleerden hebben ongeveer 282 wetten tussen een openingsproloog en een afsluitende epiloog genummerd. De wetten gaan over landbouw, kanalen, handel, leningen, gezinsleven, lonen, verwondingen en bouwwerkzaamheden.

Een zwarte stenen stele, een rechtopstaand monument, draagt de tekst. Ze is ongeveer 2,25 meter hoog. Een reliëf toont Hammurabi voor Shamash, de zonnegod van de rechtvaardigheid. De proloog zegt dat de goden de koning uitkozen om rechtvaardigheid te vestigen en de zwakken te beschermen. De godsdienst geeft gezag aan de boodschap van de koning.

Het monument werd in de oudheid naar Susa meegenomen. Archeologen vonden het daar in 1902. Het staat nu in het Louvre in Parijs. Dat het openbaar werd tentoongesteld, betekende niet dat iedereen het kon lezen; weinig mensen konden lezen en schrijven.

Vergelijk straffen voor één verwonding

De meeste wetten beschrijven een geval volgens het patroon “als … dan”. Vergelijk hoe ze een verwond oog behandelen:

Voor een tot slaaf gemaakte met een prijs van 20 sjekel zou de betaling zijn:

De verwonding is vergelijkbaar, maar de sociale rang verandert de straf. De betaling aan een eigenaar laat ook zien hoe de wet een tot slaaf gemaakte als bezit behandelde. “Oog om oog” gold niet voor iedereen op dezelfde manier.

Vraag wat een wet onthult

Wet 53 gaat over een verwaarloosde dijk waardoor andere velden overstromen. De wet vereist vergoeding van het verloren graan. Wet 54 voegt daaraan toe dat de boer en zijn bezit worden verkocht als betaling uitblijft. Deze regels laten zien hoe belangrijk gemeenschappelijke watersystemen voor de schrijvers van de wet waren.

Wet 117 beperkt schuldarbeid van een vrouw of kind tot drie jaar, met vrijlating in het vierde jaar. Wet 229 houdt een bouwer verantwoordelijk als een slecht gebouwd huis de eigenaar doodt; de genoemde straf is de dood.

Bewaard gebleven rechtbankverslagen halen de verzameling zelden aan. Om te ontdekken hoe een werkelijk geschil werd behandeld, zoeken historici naar rechtbankverslagen, contracten en brieven.

De Indusbeschaving, ook Harappabeschaving genoemd, strekte zich uit over het huidige Pakistan en Noordwest-India. De bloeitijd van de grote steden duurde van ongeveer 2600 tot 1900 v.Chr.: ruwweg 700 jaar. In dit uitgestrekte gebied zijn meer dan duizend vindplaatsen bekend.

Straten, huizen en openbare gebouwen

Harappa en Mohenjo-daro liggen beide in het huidige Pakistan. In beide steden woonden vele duizenden mensen; Mohenjo-daro had mogelijk rond 40.000 inwoners. Dholavira had grote waterreservoirs die met steen waren bekleed. In Lothal diende een groot bakstenen bassin mogelijk als aanlegplaats, al bestaat er discussie over het gebruik ervan.

Veel Indussteden hadden hoofdstraten die van noord naar zuid en van oost naar west liepen. De straten vormden een dambordpatroon van huizenblokken. In Mohenjo-daro lag een verhoogd, ommuurd gebied, de citadel, ten westen van de lager gelegen stad. Op het hogere terrein stonden openbare gebouwen; daaronder lagen huizen en werkplaatsen.

Veel huizen hadden waterputten of toegang tot openbare putten. Wasruimtes en soms toiletten waren aangesloten op overdekte bakstenen afvoerkanalen langs de straten. Openingen hielpen mensen die kanalen schoon te houden. Een afvoerkanaal langs veel huizen vergde gezamenlijke planning en regelmatig onderhoud.

Wat standaardstenen ons vertellen

Gebakken stenen volgden voor dikte, breedte en lengte vaak de verhouding 1 : 2 : 4. Een steen van 7 × 14 × 28 centimeter past in dat patroon. Over honderden kilometers komen vergelijkbare verhoudingen voor.

Bekijk de stappen in de redenering:

1. Stenen van ver uit elkaar liggende vindplaatsen hebben dezelfde verhoudingen.
2. Bouwers volgden een gedeelde bouwnorm.
3. Dat ondersteunt een bewering over gemeenschappelijke werkwijzen en organisatie.
4. Het laat niet zien welke persoon of groep de norm handhaafde.

Gedeelde gewichten, aardewerkstijlen en zegels versterken het beeld van een verbonden samenleving. De aanwijzingen tonen samenwerking, terwijl de precieze bestuursvorm een open vraag blijft.

Het Grote Bad en de ontbrekende heersers

Het Grote Bad van Mohenjo-daro is een verzonken bassin van ongeveer 12 × 7 meter en 2,4 meter diep. Zorgvuldig passende stenen en bitumen, een teerachtig materiaal, hielden het waterdicht. Aan beide uiteinden leidden trappen het bassin in. Archeologen denken vaak aan rituele wassingen, maar het precieze doel is nog onbekend. Een nabijgelegen gebouw dat van oudsher een graanschuur wordt genoemd, kan een ander gebruik hebben gehad.

Archeologen hebben in Indussteden geen koninklijke paleizen, rijke koningsgraven of grote tempels met zekerheid vastgesteld. Dat verschilt van de duidelijke uitingen van koningschap elders. Sommigen denken aan raden of andere vormen van gedeeld gezag. Doordat het schrift niet is ontcijferd, blijven deze ideeën onzeker.

Boeren en ambachtslieden van de Indusbeschaving voorzagen grote steden en verre markten van goederen. Hun zegels bieden aanwijzingen over de handel. Hun onontcijferde inscripties laten veel vragen over namen, wetten en geloof onbeantwoord.

Van boerderijen naar handelsnetwerken

Boeren verbouwden tarwe, gerst, erwten, sesam en dadels. Ze hielden runderen, schapen en geiten. De inwoners van de Indusvallei behoorden tot de vroegste verbouwers en wevers van katoen. Ambachtslieden maakten kralen van carneool en schelpen, maakten beschilderd aardewerk en bewerkten koper en brons.

Handelaren gebruikten standaard kubusvormige stenen gewichten. Kleinere gewichten volgden een verdubbelingspatroon: 1, 2, 4, 8, 16, 32 en 64 eenheden. Grotere gewichten waren onder meer 160, 200 en 320 eenheden. Een veelvoorkomend gewicht was ongeveer 13,7 gram, ongeveer 16 keer een kleinere eenheid van 0,86 gram. Gedeelde gewichten hielpen mensen in verschillende steden het eens te worden over hoeveelheden.

Zeeroutes verbonden het Indusgebied met Mesopotamië, rechtstreeks en via Dilmun en Magan. Mesopotamische teksten noemen een handelsland met de naam Meluhha, dat meestal wordt gelijkgesteld aan het Indusgebied. In Mesopotamië gevonden zegels in Indusstijl en kralen van carneool ondersteunen deze verbindingen.

Wat zegels ons kunnen vertellen

Een Induszegel is meestal een kleine vierkante stenen stempel. Veel zegels zijn ongeveer 2,5 centimeter breed. Op het oppervlak staan een dier en een korte regel tekens. Het veelvoorkomende dier met één hoorn heeft de bijnaam “eenhoorn”. De stempels hielpen waarschijnlijk goederen of hun eigenaren aan te duiden.

Het schrift heeft honderden tekens, vaak geteld als ongeveer 400 of meer. Inscripties zijn gemiddeld slechts ongeveer vijf tekens lang. Geleerden zijn het niet eens over hoe het moet worden gelezen. De onderliggende taal is onbekend en er is geen lange tweetalige tekst die een vertaalsleutel biedt.

Voorwerpen wijzen ook op mogelijke geloofsvoorstellingen. Vrouwenbeeldjes stellen mogelijk een godin voor; afbeeldingen op zegels tonen misschien rituelen. Badruimtes kunnen een religieuze functie hebben gehad. Dit zijn interpretaties van voorwerpen, geen namen en leerstellingen van een bekende Indusgodsdienst.

Steden krimpen, gemeenschappen blijven bestaan

Na ongeveer 1900 v.Chr. raakten grote steden in verval. Veel mensen trokken naar het oosten en zuiden, naar kleinere landbouwnederzettingen. Landbouw en veel ambachten bleven bestaan.

Verschillende problemen helpen deze verandering verklaren. Zwakkere moessonregens brachten een droger klimaat. Rivieren veranderden van loop of droogden op, waardoor minder betrouwbaar water beschikbaar was. Overstromingen konden nederzettingen beschadigen, terwijl afnemende handel de mogelijkheden verkleinde. Deze problemen konden op verschillende plaatsen op verschillende manieren samenkomen.

Een oudere theorie gaf één verwoestende invasie door Ariërs de schuld. Het daarvoor gebruikte bewijsmateriaal wijst niet op één gezamenlijke veldslag: de skeletten kwamen uit verschillende tijden en de steden hebben geen gemeenschappelijke verwoestingslaag. Een geleidelijke verandering in nederzettingen, landbouw, rivieren en handel past beter bij het bredere bewijsmateriaal dan een verhaal waarin alle mensen van de Indusbeschaving plotseling verdwenen.

De Shang-dynastie heerste rond 1600–1046 v.Chr. over delen van Noord-China. Een dynastie is een reeks heersers uit dezelfde familie. De Shang zijn de vroegste Chinese dynastie die door eigen geschreven bronnen wordt bevestigd. Oudere overleveringen over de Xia zijn moeilijker met zekerheid aan bij naam genoemde heersers te verbinden.

Koning, edelen en boeren

Het kerngebied van de Shang lag bij het midden- en benedenstroomgebied van de Gele Rivier. De laatste hoofdstad, Yin, lag vanaf ongeveer 1300 v.Chr. bij het huidige Anyang. De ruïnes heten Yinxu, “de ruïnes van Yin”.

Een koning leidde oorlogen, inde tribuut, liet gebouwen neerzetten en leidde religieuze rituelen. Hij beweerde bijzonder contact te hebben met koninklijke voorouders. De macht was het sterkst bij de hoofdstad. Verre edelen en bevriende stamhoofden beheersten hun eigen gebieden en leverden goederen of soldaten.

De koninklijke familie en edelen hadden een hoge rang. Krijgsleiders, priesters en waarzeggers dienden het hof. Bronsgieters, jadebewerkers en zijdewevers leverden vakwerk. De meeste mensen werkten op het land en verbouwden vooral gierst. Tot slaaf gemaakte mensen en krijgsgevangenen hadden de minste macht; sommige gevangenen werden als offer gedood.

Giet een bronzen vat

Brons is een mengsel van koper en tin, vaak met toegevoegd lood. Arbeiders van de Shang gebruikten het voor wapens en vooral voor vaten met ritueel voedsel en rituele wijn. Voor grote vaten was een zorgvuldig gemaakte holle vorm nodig.

Het gieten met een meerdelige mal verliep in stappen:

1. Maak een kleimodel van het gewenste vat.
2. Druk er klei omheen en verwijder die buitenmal daarna in delen.
3. Schraap het model kleiner om de binnenste kleikern te vormen.
4. Plaats de buitendelen weer om de kern en laat een smalle opening over.
5. Giet gesmolten brons in de opening. Het wordt de wand van het vat.

De versiering kwam van het model of de mal. De kern nam de ruimte in die hol moest blijven.

Wat brons over macht onthult

Voor een groot gietstuk waren mijnwerkers, vervoerders, houtskoolmakers, malmakers en gieters nodig. Voedseloverschotten voedden deze arbeiders. Heersers die deze voorraden verzamelden, konden opdracht geven tot het maken van indrukwekkende vaten en wapens. Brons toonde koninklijke rijkdom en hielp die tegelijk beschermen.

Het ongeplunderde graf van Fu Hao werd in 1976 in Yinxu gevonden. Zij was rond 1200 v.Chr. een vrouw van koning Wu Ding. Orakelbeenderen beschrijven ook hoe zij legers leidde en rituelen uitvoerde. Haar graf bevatte honderden bronzen en jade voorwerpen, duizenden waardevolle kaurischelpen en geofferde mensen en honden. Alleen het brons woog al ongeveer 1.600 kilogram.

Door paarden getrokken strijdwagens kwamen rond 1200 v.Chr. aan, waarschijnlijk door contact met steppevolken. Edelen gebruikten ze voor oorlog, jacht en vertoon. Rond 1046 v.Chr. versloegen de Zhou de laatste Shangkoning en stichtten ze een nieuwe dynastie.

Shangkoningen vroegen hun voorouders naar regen, oorlog, ziekte en het gezinsleven. Dierenbotten en schilden van schildpadden hebben veel van deze vragen bewaard. Ze verbinden het geloof van het koninklijke hof met de vroege geschiedenis van het Chinese schrift.

Di en de koninklijke voorouders

De Shang geloofden in Di, ook Shangdi genoemd, een oppergod die verbonden was met het weer, de oogsten en rampen. Ze eerden ook geesten van rivieren en bergen. Men geloofde dat koninklijke voorouders de levenden hielpen en een beroep op Di deden.

Voorouderverering betekent dat je overleden familieleden eert met offers en rituelen. Shangheersers offerden voedsel en wijn in bronzen vaten. Ze offerden dieren en soms mensen. Rijke grafgiften en begraven dienaren bereidden koningen voor op een hiernamaals.

Dit geloof ondersteunde het koningschap. De koning beweerde toegang te hebben tot bijzonder machtige koninklijke voorouders. Zijn religieuze rol hielp zijn politieke macht rechtvaardigen.

Hoe waarzeggerij werkte

Waarzeggerij betekent proberen de wensen van geesten of de toekomst te achterhalen. Orakelbeenderen waren schouderbladen van runderen en schilden van schildpadden die daarvoor werden gebruikt.

Waarzeggers maakten het oppervlak schoon en sneden kleine holtes in de achterkant. Ze stelden een vraag, meestal voor de koning, en verwarmden het bot of schild. Het barstte. Waarzeggers lazen de barsten als antwoorden en kerfden de vraag in het oppervlak. Sommige inscripties vermelden ook wat er daarna gebeurde.

De vragen gingen over oogsten, aanvallen, geboorten, ziekte en offers. Sommige vroegen naar geluk of ongeluk in de komende tien dagen; de Shang gebruikten een week van tien dagen. De inscripties onthullen wat de koning bezighield en welke religieuze gebruiken er waren. Ze geven geen even gedetailleerd beeld van gewone boeren.

Een schrift dat al in gebruik was

Rond 1899 herkenden Chinese geleerden oud schrift op botten die als medicijn werden verkocht. Opgravingen bij Anyang begonnen in 1928. Er zijn meer dan 100.000 beschreven stukken gevonden, die meestal uit ongeveer 1250–1046 v.Chr. dateren.

Dit is de vroegste grote verzameling Chinees schrift die bewaard is gebleven. Het schrift was al ontwikkeld, dus begon het schrijven eerder. Het beginpunt en het eerste doel blijven onbekend. Eerder schrift is mogelijk aangebracht op materialen die zijn vergaan.

Het orakelbeenschrift is een voorloper van moderne Chinese karakters. Sommige tekens begonnen als afbeeldingen: het zonneteken werd 日 en een teken voor mens werd 人. Tekens stonden ook voor klanken. Geleerden kunnen de vormen via later schrift volgen, waardoor veel inscripties tegenwoordig kunnen worden gelezen.

De meeste historici denken dat het Chinese schrift onafhankelijk van het spijkerschrift ontstond. De vroegste bewaard gebleven grote verzameling van een schrift dateert niet noodzakelijk uit de tijd waarin het werd uitgevonden. Orakelbeenderen bewaren vooral koninklijke vragen, geen volledige verzameling Shangverhalen en -wetten.

Een sterke vergelijking gebruikt voor elke samenleving dezelfde criteria, of vergelijkingspunten. Ze benoemt overeenkomsten en verschillen en verklaart die vervolgens met bewijsmateriaal. Bij drie afzonderlijke feitenlijsten moet de lezer zelf de verbanden zoeken.

Begin met plaats en tijd

Alle drie de samenlevingen waren afhankelijk van voedseloverschotten uit de landbouw langs rivieren. Die maakten steden, gespecialiseerde ambachtslieden, handel, godsdienst, schrift en metaalbewerking mogelijk. Hun rivieren en plaatselijke hulpbronnen leidden tot verschillende oplossingen.

Soemerische steden groeiden vanaf ongeveer 3500 v.Chr. Indussteden bloeiden rond 2600–1900 v.Chr. en dreven handel met Mesopotamië. De Shang heersten rond 1600–1046 v.Chr., na de bloeitijd van de grote Indussteden. Het waren geen drie samenlevingen die allemaal tegelijk begonnen.

Leg de criteria naast elkaar

Ook handel nam verschillende vormen aan. Mesopotamië voerde metalen, hout en steen in. Kooplieden uit de Indusvallei stuurden carneool en andere goederen naar het westen. De bovenlaag van de Shang verkreeg koper, tin, jade, schelpen en andere waardevolle voorwerpen via ruilhandel en tribuut.

Van bewijsmateriaal naar een vergelijking

Kies één onderwerp: hoe steden gezag tonen. Noem eerst de gedeelde behoefte: zowel Soemerische steden als Indussteden organiseerden grote aantallen mensen. Zoek daarna voor elk bewijsmateriaal. Soemerië heeft tempels, paleizen en koninklijke monumenten. Indussteden hebben dambordpatronen, afvoerkanalen en standaardstenen, maar geen met zekerheid vastgestelde koninklijke paleizen.

Een vergelijking kan luiden: “Beide samenlevingen organiseerden grote bouwprojecten. Soemerische monumenten tonen bij naam genoemde heersers, terwijl de planning van Indussteden gedeelde regels onthult zonder de leiders te noemen. Het bewijsmateriaal toont dus organisatie in beide samenlevingen, maar duidelijker persoonlijk koningschap in Soemerië.”

De conclusie past bij wat bewaard is gebleven. Ze maakt van onbekende Indusheersers geen bewijs dat iedereen gelijk was. Evenmin betekent gedeeld gebruik van brons dat de gietmethoden of bestuursvormen gelijk waren. Elke vergelijking heeft eigen bewijsmateriaal nodig.

Waarom ontwikkelden sommige landbouwgemeenschappen steden en staten? Historici wegen verschillende oorzaken samen af. Ze beoordelen ook waarom bepaalde samenlevingen belangrijk zijn, zonder alleen te vragen wie de eerste was.

Verbind de oorzaken

Voor irrigatie moesten mensen water delen en kanalen onderhouden. Voedseloverschotten voedden specialisten en maakten het de moeite waard om voorraden te beheren. Handel bracht waardevolle goederen die moesten worden geregistreerd en beschermd. Tempels organiseerden werk in naam van de goden. Oorlogvoering stimuleerde het ontstaan van muren, legers en blijvende oorlogsleiders.

Deze oorzaken konden elkaar versterken. Grotere oogsten vulden de tempelvoorraden. Die voorraden voedden ambachtslieden en bewakers. Handel vergrootte de rijkdom, terwijl gevechten sterker leiderschap stimuleerden. Leiders stuurden vervolgens meer arbeid aan en verzamelden meer voorraden.

Elke verklaring heeft beperkingen. Kleine dorpskanalen konden zonder koningen worden beheerd. Handel alleen verklaart niet waarom steden op een bepaalde plaats en tijd groeiden. Een sterkere verklaring legt uit welke oorzaken met elkaar samenhangen en hoe ze samenwerken.

Wat betekent “bakermat”?

Een bakermat van de beschaving is een plaats waar de beschaving voor het eerst ontstond. Soemerië heeft daarvoor sterke argumenten: Uruk is de vroegst bekende echte stad; het spijkerschrift verschijnt rond 3300 v.Chr.; en de oudste bewaard gebleven wettenverzameling komt uit Ur. Vroege literatuur, vervoer op wielen en het tellen met grondtal 60 vergroten het belang ervan.

Soemerische gebruiken werden ook doorgegeven aan Akkadische en Babylonische samenlevingen. Dat Soemerië invloed had, is bewijsmateriaal over de erfenis, een andere vraag dan wie de vroegste was.

Onderzoek het woord “enige”

Egypte ontwikkelde ongeveer tegelijk schrift en staatsbestuur. Het Indusgebied bouwde planmatig aangelegde steden met een eigen schrift. China ontwikkelde het schrift onafhankelijk, net als Meso-Amerika later. Deze voorbeelden spreken de bewering tegen dat alle beschaving uit één geboorteplaats voortkwam.

Ook oudere grote nederzettingen moet je zorgvuldig vergelijken. Çatalhöyük in Anatolië dateert van ongeveer 7100 v.Chr. Het is ouder dan Uruk, maar miste sommige kenmerken die met de eerste stadstaten worden verbonden. Ouderdom alleen kan niet bepalen welke nederzetting het best bij een definitie past.

Vorm een oordeel in drie stappen:

1. Geef een standpunt: Soemerië verdient erkenning als bakermat van de beschaving.
2. Onderbouw het: gebruik het vroege stadsleven en het spijkerschrift als bewijsmateriaal.
3. Weeg de beperking af: onafhankelijke ontwikkelingen elders betekenen dat er verschillende bakermatten waren.

Een afgewogen oordeel kan nog steeds duidelijk zijn. “Soemerië was een van de vroegst bekende bakermatten van de beschaving” geeft het bewijsmateriaal het juiste gewicht zonder één oorsprong voor iedereen te claimen.

Herken blijvende veranderingen

Steden, geschreven verslagen, wettenverzamelingen, bronsbewerking en georganiseerde erediensten gaven latere samenlevingen vorm. De Mesopotamische tijdrekening hielp het tellen in zestigtallen door te geven. Het schrift van de Shang ontwikkelde zich tot latere Chinese karakters. Deze samenlevingen onthullen ook blijvende problemen van het stadsleven: inwoners voeden, water delen, handel regelen en beslissen wie de macht heeft.