Ontdekkingsreizigers, drukkers en hervormers

Stel je voor dat je voor een hoge prijs een piepklein zakje peper koopt. In de jaren 1400 betaalden rijke Europeanen veel geld voor Aziatische specerijen. De vraag naar deze goederen hielp reizen over oceanen op gang te brengen.

Volg het spoor van de specerijen

Peper groeide in India en kaneel in Sri Lanka. Kruidnagel en nootmuskaat kwamen van de Specerijeneilanden, nu de Molukken in Indonesië. Specerijen gaven eten smaak en werden in medicijnen gebruikt. Zijde en fijn porselein kwamen uit China.

Deze goederen bereikten Europa via de zijderoutes. Dat was een netwerk van routes over land en zee. Goederen gingen door veel handen voordat ze kopers bereikten. Elke handelaar maakte ze duurder. Venetië en Genua beheersten een groot deel van de handel binnen Europa.

Volg een lading peper. Een handelaar koopt die in de buurt van de plaats waar de peper groeit. Andere handelaren vervoeren de peper over zee en land. Ieder heeft geld nodig voor vervoer en winst. Tegen de tijd dat de peper Italië bereikt, kost die veel meer. Een koopman die rechtstreeks in India kon kopen, hoopte meer te verdienen.

Waarom betalen voor een gevaarlijke reis?

In 1453 veroverden de Ottomaanse Turken Constantinopel, nu Istanbul. Hun rijk beheerste belangrijke routes tussen Europa en Azië en hief er belasting. Europeanen wilden zeeroutes die ze zelf konden beheersen. Portugese ontdekkingsreizen waren al vóór 1453 begonnen; meerdere oorzaken werkten samen.

De woorden “God, goud en roem” helpen je drie beweegredenen te onthouden. “God” betekende het christendom verspreiden. “Goud” betekende rijkdom uit handel, land en edelmetalen. “Roem” betekende bekendheid en macht. Eén reis kon meerdere doelen dienen.

Een financier betaalde voor schepen, bemanningen en voorraden. Prins Hendrik van Portugal steunde reizen langs de kust van Afrika. Ferdinand en Isabella van Spanje betaalden voor de reis van Columbus in 1492. Financiers verwachtten in ruil rijkdom en aanspraken op land.

Zeelieden wisten al veel

Ontwikkelde Europeanen wisten dat de aarde rond was. De discussies gingen over de grootte van de aarde en de afstand naar Azië. Zeelieden waren bang voor stormen, ziekte en lege watervaten. Ze probeerden niet te voorkomen dat ze van een rand zouden vallen.

Andere volken hadden vóór deze reizen al lange reizen gemaakt. Zheng He leidde tussen 1405 en 1433 zeven Chinese expedities. Zijn vloten bereikten Oost-Afrika. Polynesische zeevaarders lazen sterren, golven en vogels om de Stille Oceaan over te steken. Ze bereikten Aotearoa Nieuw-Zeeland rond 1300. De latere Europese reizen legden blijvende verbindingen tussen vier werelddelen.

Op zee heeft een zeeman een richting en een positie nodig. Verschillende instrumenten beantwoorden verschillende vragen. Een kompas alleen kan je niet vertellen waar je schip is.

Laat een schip met de wind werken

Een karveel was een klein, licht Portugees zeilschip. Door de ondiepe romp kon het rivieren en kustwateren in varen. Met driehoekige Latijnse zeilen kon het schuin tegen de wind in varen. Vierkante zeilen werkten goed met wind van achteren. De Niña en de Pinta van Columbus waren karvelen. De zwaardere Santa María was een kraak.

Vind de richting en breedtegraad

Een kompas heeft een magnetische naald die naar het noorden wijst. Het werd in China uitgevonden en bereikte Europese zeelieden rond 1200. Het hielp hen een richting aan te houden bij bewolkt weer.

Een astrolabium mat de hoogte van de zon midden op de dag of van de Poolster. Een kwadrant deed ongeveer hetzelfde. Met deze hoek konden zeelieden hun breedtegraad bepalen: hoever ze naar het noorden of zuiden waren. Breedtegraad wordt gemeten in graden. Op het noordelijk halfrond betekent een hoogte van de Poolster van bijna 40 graden ongeveer 40 graden noorderbreedte.

De lengtegraad geeft aan hoever je naar het oosten of westen bent. Zeelieden hadden toen geen betrouwbare manier om die op zee te meten. Nauwkeurige scheepsklokken hielpen dat probleem in de jaren 1700 op te lossen.

Schat een positie

Bij gegist bestek gebruikte een stuurman snelheid, richting en tijd. Meet voor deze schatting de snelheid in kilometers per uur. Stel dat een schip 24 uur lang met 5 kilometer per uur naar het westen vaart:

De stuurman tekent een geschatte positie 120 kilometer naar het westen. Stroming en veranderende wind konden die aanduiding onjuist maken. Kleine fouten werden tijdens lange reizen groter. Tegen het einde van de jaren 1500 maten zeelieden de snelheid met een touw met knopen en een zandloper. Eerdere stuurlieden schatten de snelheid door te kijken naar voorwerpen die langs hun schip dreven.

Verbeter zeekaarten en overleef de reis

Een cartograaf maakt kaarten. Verslagen van terugkerende bemanningen hielpen kaartenmakers kustlijnen en havens toe te voegen. Sommige oudere Europese kaarten mengden bekende kusten met gissingen. De kaart van Waldseemüller uit 1507 gebruikte de naam “Amerika”. Op de kaart van Mercator uit 1569 konden zeelieden een vaste kompaskoers als rechte lijn uitzetten.

Bemanningen bestonden uit stuurlieden, timmerlieden, koks, zeelieden en jonge scheepsjongens. Het eten bestond onder meer uit scheepsbeschuit, gezouten vlees en gedroogde bonen. Water in vaten kon bederven. Zonder genoeg vitamine C uit vers voedsel konden zeelieden scheurbuik krijgen, een gevaarlijke ziekte. Stormen, krappe verblijven en schipbreuken vergrootten de risico’s.

Zoek Portugal aan de Atlantische kust van Europa. Volg vanaf daar met je vinger Afrika naar het zuiden. Portugese zeelieden bouwden geleidelijk een zeeroute naar India op.

Reis verder langs Afrika

Vanaf het begin van de jaren 1400 financierde prins Hendrik Portugese reizen. Bemanningen verkenden steeds een stukje verder langs de westkust van Afrika. Handelsposten en forten ondersteunden de handel in goud en ivoor. Vanaf de jaren 1440 namen Portugese handelaren ook gevangengenomen Afrikaanse mensen mee naar Portugal.

In 1488 voer Bartolomeu Dias om de zuidpunt van Afrika. Hij noemde die de Stormkaap. De koning van Portugal veranderde de naam in Kaap de Goede Hoop. De nieuwe naam liet zien dat er hoop was om India over zee te bereiken.

Dias was om de kaap gevaren, maar had India niet bereikt. Houd zijn prestatie apart van het volgende deel van de route.

Reis verder naar India

Vasco da Gama vertrok in 1497 uit Lissabon. Zijn schepen voeren om de kaap en volgden de oostkust van Afrika. In Malindi, in het huidige Kenia, kwam een plaatselijke stuurman aan boord. Die kende de winden op de Indische Oceaan. Da Gama bereikte Calicut in India in mei 1498.

Volg de route in stappen:

1. Vertrek uit Portugal en vaar naar het zuiden langs West-Afrika.
2. Vaar om de zuidpunt van Afrika de Indische Oceaan op.
3. Vaar naar het noorden langs Oost-Afrika naar Malindi.
4. Steek de Indische Oceaan over richting India.

Op een tijdlijn hoort Dias bij 1488 en de aankomst van da Gama bij 1498. Het verschil is tien jaar. De eerste reis van Columbus over de Atlantische Oceaan, in 1492, valt ertussen. In dezelfde jaren werden verschillende routes verkend.

Vaar een oceaan vol handelaren op

India was al bekend en er woonden miljoenen mensen. Arabische, Indiase, Perzische, Oost-Afrikaanse, Maleise en Chinese kooplieden handelden al eeuwen over deze zeeën. Da Gama opende een zeeroute van Europa om Afrika heen. Hij ontdekte geen lege handelswereld.

De Portugezen wilden de waardevolle specerijenhandel beheersen. Ze gebruikten vaak schepen met kanonnen en geweld tegen andere handelaren. Ze veroverden Goa in India in 1510 en Malakka in 1511. Een nieuwe route kon rijkdom brengen aan de financiers en tegelijk geweld voor anderen.

De voortgang van Portugal rond Afrika hielp ook de plannen van Spanje vorm te geven. Spanje steunde de poging van Columbus om Azië te bereiken door naar het westen over de Atlantische Oceaan te varen.

Columbus voer naar het westen in de hoop Azië te bereiken. In de landen die hij bereikte, woonden volken die hij niet had verwacht. Zijn vergissing over de aardrijkskunde beïnvloedde de namen die hij gebruikte.

Steek de Atlantische Oceaan over

Christoffel Columbus kwam uit Genua in Italië. Hij dacht dat de aarde kleiner was dan ze is. Daardoor leek zijn geplande route naar Azië in westelijke richting korter. Portugese vorsten wezen zijn plan af, maar Ferdinand en Isabella van Spanje financierden het.

Op 3 augustus 1492 verlieten de Niña, Pinta en Santa María Spanje met ongeveer 90 mannen. Na een tussenstop op de Canarische Eilanden staken de schepen de Atlantische Oceaan over. Op 12 oktober 1492 bereikten ze Guanahaní in de Bahama’s. Daar woonden al Taíno. Columbus noemde het eiland San Salvador en eiste het op voor Spanje.

Hij bezocht ook Cuba en Hispaniola. Hispaniola wordt nu gedeeld door Haïti en de Dominicaanse Republiek. De Santa María liep er met Kerstmis aan de grond en verging.

Vier reizen en een verkeerd idee

Columbus maakte vier reizen, die begonnen in 1492, 1493, 1498 en 1502. Hij verkende Caribische eilanden en kusten van het vasteland van Midden- en Zuid-Amerika. Toen hij in 1506 stierf, beweerde hij nog steeds dat deze plaatsen bij Azië hoorden. Europeanen noemden delen van Azië “Indië”. Zijn verkeerde idee verklaart waarom hij de mensen die hij ontmoette “Indianen” noemde.

Columbus dwong Taíno op Hispaniola om goud te brengen. Zijn bestuur veroorzaakte veel leed en hij behandelde ook Spaanse kolonisten slecht. In 1500 werd hij gevangengenomen en geketend naar Spanje teruggebracht. Zijn vaardigheid als zeeman en zijn harde bestuur horen allebei bij zijn verhaal.

Verander de kaart

Amerigo Vespucci verkende de kust van Zuid-Amerika rond 1499–1502. Hij beschreef een werelddeel los van Azië, een “Nieuwe Wereld” voor Europeanen. Op de kaart van Waldseemüller uit 1507 stond ter ere van hem “Amerika”.

Spanje en Portugal ondertekenden het Verdrag van Tordesillas in 1494. Ze trokken een lijn die hun aanspraken op overzeese gebieden verdeelde. De volken die daar woonden, hadden niet met deze verdeling ingestemd. In 1500 bereikte Pedro Álvares Cabral Brazilië aan de Portugese kant. In 1513 stak Vasco Núñez de Balboa Panama over en zag hij vanuit Noord- of Zuid-Amerika de Stille Oceaan.

Al meer dan 15.000 jaar leefden er mensen in Noord- en Zuid-Amerika. Noordse zeelieden onder leiding van Leif Erikson bereikten Newfoundland rond 1000. De reizen van Columbus begonnen een blijvend contact tussen Europa en Noord- en Zuid-Amerika; ze waren niet de eerste aankomst van mensen.

Een reis rond de aarde had meer dan één leider nodig. Andere zeelieden zochten kortere routes door het noorden. Beide verhalen laten zien hoe moeilijk reizen over de oceaan kon zijn.

Volg de reis rond de aarde

In september 1519 vertrok Ferdinand Magellaan uit Spanje met vijf schepen en ongeveer 270 mannen. Hij wilde een westelijke route naar de Specerijeneilanden vinden. In 1520 vond hij een smalle doorgang bij de zuidpunt van Zuid-Amerika. Die heet nu de Straat Magellaan.

Daarachter lag de oceaan die hij de Stille Oceaan noemde. Het kalme uiterlijk verborg hoe enorm groot die was. De oversteek duurde meer dan drie maanden. Bemanningen kregen te weinig voedsel en velen stierven van honger en scheurbuik.

In 1521 werd Magellaan gedood in een gevecht tegen de mensen van Lapulapu op Mactan in de Filipijnen. Juan Sebastián Elcano voerde later het bevel over de Victoria tijdens het laatste deel van de reis naar huis. Het schip stak de Indische Oceaan over en voer om Afrika heen. In september 1522 bereikte het Spanje met 18 mannen aan boord.

Ongeveer 270 mannen begonnen aan de expeditie; 18 keerden op dat schip terug. Dat is ongeveer één op de vijftien. Enkele anderen keerden op een andere manier terug. Elcano en de bemanning van de Victoria voltooiden de eerste reis rond de wereld. Magellaan leidde het begin van de expeditie, maar maakte die niet af.

Zoek een weg door het noorden

Een route ten noorden van Noord-Amerika had reizen naar Azië kunnen verkorten. Zeelieden noemden de route waarop ze hoopten de Noordwestelijke Doorvaart. IJs hield hun pogingen tegen. Tussen 1903 en 1906 voer uiteindelijk een schip de hele route.

John Cabot, die voor Engeland voer, bereikte in 1497 Noord-Amerika, waarschijnlijk Newfoundland. Jacques Cartier, die voor Frankrijk voer, verkende in 1534 de Golf van Saint Lawrence. In 1535 reisde hij de rivier op naar Stadacona en Hochelaga. Het woord kanata van hun bewoners, dat “dorp” betekent, gaf Canada zijn naam.

In 1608 stichtte Samuel de Champlain Quebec als Franse nederzetting. Hij sloot bondgenootschappen voor de bonthandel met volken waaronder de Wendat. Henry Hudson verkende in 1609 de huidige Hudson voor een Nederlandse compagnie. In 1610 voer hij voor Engeland en bereikte hij de Hudsonbaai. In 1611 liet zijn bemanning hem op zee achter; hij werd nooit meer teruggezien.

Deze reizen vergrootten de Europese kennis van en handel in Noord-Amerika.

Stel je voor dat schepen een eiland naderen waar al gezinnen wonen. De zeelieden zien onbekende kusten. De mensen aan land zien onbekende schepen. Je kunt deze ontmoeting vanuit beide kanten vertellen.

Maak kennis met verschillende volken

Inheemse volken zijn de eerste volken van een gebied. Hun voorouders woonden er al voordat nieuwkomers aankwamen. In Noord- en Zuid-Amerika leefden miljoenen mensen in honderden volken. Ze spraken verschillende talen en hadden verschillende levenswijzen.

De Taíno leefden in het Caribisch gebied. De Mexica, vaak Azteken genoemd, bestuurden een rijk in Mexico. Maya-volken leefden in Midden-Amerika en nabijgelegen gebieden. De Inca’s heersten in de Andes. De Wendat en Haudenosaunee behoorden tot de vele Noord-Amerikaanse volken. Sommige gemeenschappen verbouwden gewassen; andere jaagden of visten. Sommige bouwden grote steden. Tenochtitlan had misschien ongeveer 200.000 inwoners.

Kies woorden die passen

Ontdekking betekent dat je iets vindt wat nieuw is voor jou. Ontmoeting betekent dat volken elkaar ontmoeten. Verovering betekent dat je met geweld land en macht afneemt.

Stel je een kop voor: “Zeelieden ontdekken een eiland.” Vraag eerst voor wie het nieuw was. Het was nieuw voor die zeelieden. Vraag daarna wie er al woonden. Hun verhaal ontbreekt in de kop. “Zeelieden bereiken een eiland en ontmoeten de bewoners” beschrijft de ontmoeting. Als soldaten later het land innemen, beschrijft “verovering” die daad.

Luister naar verslagen van beide kanten

Columbus beschreef geschenken van de Taíno, waaronder papegaaien en katoenen draad. Hij dacht er ook aan om van de mensen dienaren en christenen te maken. Zijn verslag toont zowel belangstelling voor handel als plannen om te heersen.

Er is geen geschreven verslag van de Taíno over deze eerste ontmoeting bewaard gebleven. Je kunt ook leren uit voorwerpen, archeologie en doorgegeven verhalen. Latere inheemse verslagen bevatten beschrijvingen in het Nahuatl en afbeeldingen van de verovering van Mexico.

Inheemse volken bekeken nieuwkomers en namen beslissingen. Ze konden bezoekers verwelkomen, goederen ruilen, bondgenoten zoeken of zich verzetten. Mensen ruilden voedsel, katoen en gouden sieraden voor gereedschap, stof, belletjes en kralen. Plaatselijke kennis hielp nieuwkomers water te vinden en voedsel te verbouwen.

Verschillende talen veroorzaakten misverstanden. Europeanen plantten soms vlaggen en maakten aanspraak op land met woorden die plaatselijke mensen niet begrepen. Zo’n aanspraak betekende niet dat die mensen hadden ingestemd met het afstaan van hun land. Vraag je bij het lezen van een verslag af wie het maakte, wanneer en wiens ervaringen het beschrijft.

Hoe konden kleine Spaanse legers helpen enorme rijken te verslaan? Het antwoord heeft te maken met ziekte, plaatselijke bondgenoten en verdeelde heersers. Wapens waren maar een deel van het verhaal.

Verover de hoofdstad van de Azteken

Conquistadores waren Spaanse soldaten en avonturiers die land, goud en roem zochten. Hernán Cortés bereikte Mexico in 1519 met ongeveer 500 soldaten.

De hoofdstad van de Azteken, Tenochtitlan, lag op een eiland in het Texcocomeer. Verhoogde wegen op dijken verbonden de stad met de kust. Door kanalen voeren boten door een stad vol markten en tempels. Boeren in de buurt verbouwden gewassen op chinampa’s. Deze verhoogde akkers waren opgebouwd uit modder en planten in ondiep water. Ze dreven niet.

De heerser, Moctezuma II, ontving goederen als tribuut van veroverde volken. Sommige volken hadden een hekel aan de heerschappij van de Azteken. Duizenden Tlaxcalteekse krijgers sloten zich bij Cortés aan tegen hun vijanden. Malinche, ook Malintzin of Doña Marina genoemd, vertaalde voor Cortés en gaf hem advies. Ze was een Nahua-vrouw die tot slaaf was gemaakt en aan de Spanjaarden was gegeven. Haar talenkennis hielp mensen tijdens de veldtocht met elkaar te communiceren.

Cortés trok in november 1519 de hoofdstad binnen en nam Moctezuma gevangen. In 1520 verdreven de Azteken de Spanjaarden. Moctezuma stierf en de pokken verspreidden zich door de stad. In 1521 veroverden Spaanse troepen en inheemse bondgenoten de stad na een lange belegering. Spanje bouwde Mexico-Stad op de ruïnes.

Val een verzwakt Incarijk aan

Het Incarijk strekte zich uit langs de Andes. Het had ongeveer 40.000 kilometer aan wegen. Ambtenaren hielden gegevens bij met geknoopte touwen die quipu werden genoemd.

Nadat een keizer was gestorven, waarschijnlijk aan de pokken, vochten zijn zoons om de macht. Atahualpa versloeg zijn broer Huáscar, maar de oorlog verzwakte het rijk. In 1532 namen Francisco Pizarro en minder dan 200 mannen Atahualpa gevangen bij Cajamarca. De Spanjaarden namen een enorm losgeld in goud aan en doodden hem in 1533. Ze namen Cusco in, maar het verzet van de Inca’s duurde voort tot 1572.

Breng de oorzaken samen

Ten eerste doodde en verzwakte ziekte veel mensen. Ten tweede leverden inheemse bondgenoten duizenden strijders. Ten derde verdeelden rivaliteit en een burgeroorlog de rijken. Spaanse paarden, stalen wapens, harnassen en kanonnen gaven extra voordeel. Door heersers gevangen te nemen werd ook de leiding ontregeld. Wie zegt “een paar Spanjaarden wonnen door geweren”, laat een groot deel van de strijdmacht en de schade door ziekte weg.

Het verlies van een stad was nog maar het begin van de gevolgen van verovering. Gezinnen kregen te maken met ziekte en dwangarbeid en verloren hun land. Toch verzetten inheemse volken zich en hielden ze gemeenschappen en culturen levend.

Krijg te maken met nieuwe ziekten

Pokken, mazelen en griep verspreidden zich door Noord- en Zuid-Amerika. Mensen hadden weinig bescherming tegen deze onbekende ziekten. Immuniteit is de bescherming van het lichaam tegen een bepaalde ziekte. Epidemieën verspreidden zich soms sneller dan Europese reizigers.

Ziekte maakte de meeste dodelijke slachtoffers, terwijl ook oorlog, honger en uitputting levens kostten. Historici schatten dat de inheemse bevolking in de eeuw na 1492 met maar liefst negen tiende afnam. De omvang van het verlies verschilde per plaats. Dit waren mensen met families, kennis en vaardigheden, niet alleen een getal op een grafiek.

Krijg te maken met dwangarbeid en verlies land en macht

Binnen het Spaanse encomienda-systeem eisten kolonisten arbeid of goederen van inheemse mensen. In ruil moesten kolonisten hen beschermen en hun het christendom leren. Velen zetten hen in plaats daarvan in voor zware dwangarbeid. Arbeiders werden ook gedwongen in mijnen te werken, zoals die van Potosí in het huidige Bolivia.

Koloniën werden bestuurd door verre landen. Een onderkoning bestuurde Nieuw-Spanje namens de koning van Spanje. Land werd afgenomen voor akkers, veeboerderijen en steden. Inheemse heersers verloren macht en gezinnen verloren toegang tot plaatsen waarvan ze afhankelijk waren.

Missionarissen verspreidden het christendom. Veroveraars verwoestten tempels en verbrandden veel boeken. Sommige inheemse mensen behielden hun geloof; anderen vermengden hun tradities met christelijke tradities. Talen zoals Nahuatl en Quechua werden nog steeds gesproken.

Protesteer, verzet je en overleef

Bartolomé de las Casas had ooit zelf een encomienda gehad. Later sprak en schreef hij tegen de wrede behandeling. Hij hielp de koning van Spanje over te halen de Nieuwe Wetten van 1542 uit te vaardigen. Die moesten inheemse volken beschermen, maar veel kolonisten negeerden ze. Een wet maken en die uitvoeren waren verschillende dingen.

Inheemse mensen vochten, vluchtten en beschermden hun tradities. De Taíno-leider Hatuey verzette zich tot 1512 tegen de Spaanse verovering van Cuba. Inca-strijders hielden een bolwerk in de bergen tot 1572 in handen.

De Taíno op Hispaniola leden verschrikkelijke verliezen door ziekte, honger, oorlog en dwangarbeid. Veel mensen in het Caribisch gebied hebben Taíno-voorouders. Woorden als “kano”, “hangmat” en “orkaan” leven ook voort in het Nederlands. Inheemse volken leven tegenwoordig verspreid over Noord- en Zuid-Amerika. Het verhaal gaat over enorm verlies en over leven dat doorgaat.

Sommige voedingsmiddelen lijken nu te horen bij plaatsen die ver van hun oorsprong liggen. Na 1492 werden levende wezens tijdens zeereizen over de wereld vervoerd. De gevolgen waren merkbaar op akkers, bij maaltijden en in hele samenlevingen.

Sorteer de richtingen

De Columbiaanse uitwisseling was de verplaatsing van planten, dieren, mensen en ziekten tussen Noord- en Zuid-Amerika en de rest van de wereld. De naam komt van Columbus, wiens reizen blijvend contact op gang brachten.

Vanuit Noord- en Zuid-Amerika kwamen aardappelen, tomaten, maïs, cacao en chilipepers. Andere producten en dieren waren pinda’s, pompoenen en andere soorten pompoen, zoete aardappelen, ananassen, vanille, kalkoenen en tabak.

Naar Noord- en Zuid-Amerika kwamen paarden, runderen, varkens, schapen, geiten en kippen. Bij de planten hoorden tarwe, rijst, suikerriet, bananen, koffie, sinaasappels en citroenen. Sommige kwamen uit Europa, andere uit Afrika of Azië. Door de oversteek van de Atlantische Oceaan kreeg niet elke plant een Europese oorsprong.

Volg bekend voedsel

Denk aan een chocoladereep. Cacao kwam uit Noord- en Zuid-Amerika. Suikerriet kwam van over de Atlantische Oceaan naar Noord- en Zuid-Amerika. Doordat de twee gewassen werden verbouwd in handelsgebieden die met elkaar verbonden waren, konden ze samenkomen. Het eindproduct verbindt ingrediënten met verschillende geschiedenissen.

Je kunt hetzelfde doen met een maaltijd. Begin bij elk hoofdingrediënt. Zoek uit waar het vandaan kwam en volg daarna de verplaatsing. Kooktradities van nu laten zien waar voedsel populair werd, niet altijd waar het eerst groeide. Aardappelen kwamen oorspronkelijk uit de Andes, ook al werden ze later gebruikelijk in Europese maaltijden.

Bekijk de ongelijke gevolgen

Aardappelen en maïs zorgden voor meer voedsel in Europa, Afrika en Azië. Daardoor konden bevolkingen groeien. Paarden veranderden later de bizonjacht voor volken op de Great Plains in Noord-Amerika. Ook runderen en schapen verspreidden zich over land waar inheemse volken hadden geboerd of gejaagd.

Pokken, mazelen en griep verspreidden zich vooral naar Noord- en Zuid-Amerika. Ook malaria en gele koorts verspreidden zich daar. Door deze ziekten stierven enorm veel inheemse mensen. De vraag naar suiker stimuleerde grote plantages en de inzet van tot slaaf gemaakte arbeiders.

Het woord “uitwisseling” beschrijft verplaatsing in beide richtingen. Het betekent geen eerlijke ruil. Nieuwe gewassen hielpen veel mensen te voeden, terwijl ziekte en verovering gemeenschappen verwoestten.

Een zilveren munt kon een oceaan oversteken en stof van een ander werelddeel kopen. Regelmatige zeeroutes verbonden arbeiders en kopers die ver van elkaar woonden. De winst en het werk waren zeer ongelijk verdeeld.

Volg goederen over zee

Schepen vervoerden Aziatische specerijen, Chinese zijde en porselein en Indiase katoenen stoffen. Goud en ivoor kwamen uit Afrika. Zilver, suiker, tabak en bont reisden vanuit Noord- en Zuid-Amerika. Vissers vingen kabeljauw bij Newfoundland.

In 1545 begonnen de Spanjaarden zilver uit Potosí te halen. Inheemse arbeiders werden gedwongen het te delven. Zilver uit Noord- en Zuid-Amerika werd verwerkt tot munten die op verre markten werden gebruikt.

Vanaf de jaren 1570 staken Manillagaljoenen de Stille Oceaan over. Volg een handelsketen:

1. Zilver uit Amerikaanse mijnen bereikt Acapulco in Mexico.
2. Een schip vervoert het naar Manilla in de Filipijnen.
3. Chinese kooplieden ruilen zijde en porselein voor zilver.
4. Goederen gaan over de Stille Oceaan terug naar Mexico en kunnen verder naar Spanje.

Deze route verbond Noord- en Zuid-Amerika, Azië en Europa. Als je de munt volgt, kom je ook terug bij de arbeiders die het metaal delfden.

Vergelijk een handelspost en een kolonie

Een handelspost was een nederzetting waar goederen werden gekocht en verkocht. Vaak stond er een fort. Elmina, in 1482 door Portugal gebouwd, begon als centrum van de goudhandel. Later werd het een belangrijk centrum van de slavenhandel.

Een kolonie is een gebied dat door een ander land wordt bestuurd. Vaak verhuizen kolonisten uit het besturende land ernaartoe. Een handelspost kan in een kolonie liggen. De termen beantwoorden verschillende vragen: de ene beschrijft een handelsplaats, de andere wie het land bestuurt.

In Noord-Amerika ruilden inheemse handelaren bevervachten voor stof en metalen gereedschap. Europese kopers wilden vilten hoeden van het bont. Handelaren van de Wendat, Innu en Haudenosaunee waren belangrijke partners. Handel zorgde ook voor rivaliteit en soms voor oorlog.

Breng geld samen en krijg macht

Kooplieden richtten grote handelscompagnieën op. Investeerders staken geld in een compagnie en deelden de winst. De Engelse Oost-Indische Compagnie begon in 1600. De Verenigde Oostindische Compagnie (VOC) volgde in 1602 en de West-Indische Compagnie (WIC) in 1621.

Deze compagnieën hadden schepen, soldaten en forten. Hun handel was verbonden met geweld en het beheersen van land. Kooplieden en vorsten werden rijk, terwijl gedwongen arbeiders en tot slaaf gemaakte mensen leden.

De Atlantische slavenhandel dwong mensen ver van huis. Ze hadden namen, families, vaardigheden en dromen. Deze geschiedenis leren betekent ook leren hoe mensen zich verzetten tegen het tot slaaf maken.

Begrijp wat tot slaaf maken betekent

Bij slavernij worden mensen als bezit behandeld. Tot slaaf gemaakte mensen worden gedwongen te werken en kunnen niet vrij vertrekken. Slavernij bestond al vóór deze tijd, maar de trans-Atlantische handel veroorzaakte een enorme gedwongen verplaatsing over de oceaan.

Vanaf de jaren 1440 namen Portugese handelaren gevangengenomen Afrikanen mee naar Portugal. Tot slaaf gemaakte arbeiders werden later gedwongen te werken op suikerplantages op eilanden in de Atlantische Oceaan. Die ontstonden op Madeira en rond 1500 op São Tomé. Een plantage is een grote boerderij waar een gewas wordt verbouwd om te verkopen.

In Noord- en Zuid-Amerika wilden kolonisten arbeiders voor plantages en mijnen. Veel inheemse arbeiders waren gestorven door ziekte en een harde behandeling. Kolonisten kozen ervoor tot slaaf gemaakte Afrikanen in te zetten. In 1518 gaf de koning van Spanje toestemming voor rechtstreekse transporten van Afrika naar zijn Amerikaanse koloniën. Vanaf ongeveer 1519 volgden bekende rechtstreekse reizen.

Volg de Atlantische routes

Een veelvoorkomend handelspatroon verbond drie gebieden. Europese schepen vervoerden goederen zoals stof en metalen voorwerpen naar Afrika. Handelaren ruilden goederen voor gevangengenomen mensen en dwongen hen daarna de Atlantische Oceaan over. Schepen vervoerden Amerikaanse gewassen zoals suiker en tabak naar Europa. Dit patroon heet de driehoekshandel. In werkelijkheid volgden niet alle reizen een volledige driehoek.

De overtocht van Afrika naar Noord- en Zuid-Amerika was de Middenpassage. Gevangengenomen mensen moesten opeengepakte schepen, te weinig eten en water, ziekte en wreedheid doorstaan. Velen stierven. In de lange geschiedenis van de handel werden ongeveer 12,5 miljoen Afrikanen gedwongen aan boord van schepen te gaan. Ongeveer 10,7 miljoen overleefden de overtocht. Het verschil is ongeveer 1,8 miljoen levens die op zee verloren gingen, ongeveer één op de zeven mensen. De meeste overlevenden werden naar Brazilië en het Caribisch gebied gebracht.

Leer over keuzes en verzet

Europese handelaren, later ook Nederlandse, kochten veel gevangengenomen mensen van Afrikaanse heersers en handelaren. Mensen werden vaak gevangengenomen tijdens oorlogen of overvallen. Sommige Afrikaanse heersers waren tegen de handel. In 1526 protesteerde koning Afonso I van Kongo bij de koning van Portugal tegen het meenemen van mensen uit zijn koninkrijk.

Het werk voor suiker betekende lange uren suikerriet hakken en het sap koken. Tot slaaf gemaakte mensen verzetten zich op schepen en plantages. Ze kwamen in opstand, ontsnapten, werkten langzaam en hielden familiebanden en culturele banden levend. Sommigen bouwden vrije gemeenschappen, waaronder Palmares in Brazilië. Hun culturen hielpen Noord- en Zuid-Amerika vormgeven.

Europese verdedigers van slavernij verspreidden racistische beweringen dat Afrikanen minder waard waren. Die beweringen waren onwaar en hielpen wreedheid goed te praten. De handel ging door tot in de jaren 1800.

Terwijl zeelieden oceaanroutes verkenden, bestudeerden kunstenaars lichamen, gebouwen en de natuur. Een nieuwe belangstelling voor kennis uit de oudheid hielp de Europese kunst te veranderen. Deze periode begon vóór de reizen van Columbus.

Begin in rijke Italiaanse steden

De renaissance, wat “wedergeboorte” betekent, duurde ongeveer van 1350 tot 1600. Ze begon in Italië, waar mensen kunst en boeken uit het oude Griekenland en Rome bestudeerden. Humanisten vonden het belangrijk veel vakken te leren en menselijke talenten te ontwikkelen.

Handel en bankzaken maakten Florence, Venetië en Genua rijk. Romeinse ruïnes boden voorbeelden van gebouwen en beeldhouwwerken uit de oudheid. Rijke ondersteuners, mecenassen genoemd, betaalden kunstenaars en denkers. De bankiersfamilie Medici was een belangrijke mecenasfamilie in Florence.

Laat een platte afbeelding diep lijken

Kunstenaars bestudeerden lichamen, planten, gezichten en licht. Perspectief hielp hen diepte op een plat vlak te maken. Voorwerpen dichtbij lijken groter; voorwerpen ver weg lijken kleiner. Lijnen die de verte in lopen, kunnen in een verdwijnpunt samenkomen.

Stel je voor dat je een gang met tegels tekent. Teken eerst het uiteinde kleiner. Richt daarna de lange lijnen van de vloer op één punt. Maak ten slotte de tegels in de verte kleiner en dichter bij elkaar. Je blad is nog steeds plat, maar de gang lijkt diep. Dat verschilt van grootte vooral gebruiken om te laten zien hoe belangrijk iemand is.

Brunelleschi werkte in Florence regels voor perspectief uit. Hij bouwde ook de koepel van de kathedraal. In Vlaanderen gebruikte Jan van Eyck olieverf voor stralende kleuren en piepkleine details.

Maak kennis met kunstenaars met veel talenten

Leonardo da Vinci, die leefde van 1452 tot 1519, schilderde de Mona Lisa en Het Laatste Avondmaal. In zijn notitieboeken onderzocht hij lichamen, vogels, water en machines. Veel aantekeningen stonden in spiegelschrift, van rechts naar links. De meeste ontwerpen voor zijn machines werden tijdens zijn leven nooit gebouwd.

Michelangelo, die leefde van 1475 tot 1564, was beeldhouwer, schilder en architect. Hij voltooide het marmeren beeld David in 1504. Tussen 1508 en 1512 schilderde hij het plafond van de Sixtijnse Kapel in Rome. Hij stond op een steiger en boog achterover om boven zijn hoofd te schilderen. Later ontwierp hij de grote koepel van de Sint-Pieter.

Nieuwsgierigheid veranderde ook de wetenschap. In 1543 publiceerde Copernicus zijn stelling dat de aarde om de zon draait. Veel mensen hadden jaren nodig om dit idee te aanvaarden. De boekdrukkunst hielp ideeën te verspreiden, terwijl de aandachtige waarnemingen van kunstenaars nieuwe vragen opriepen over hoe de wereld werkt.

Stel je voor dat je elke bladzijde van een boek met de hand overschrijft. Eén groot boek kon maanden kosten. Met de boekdrukkunst werd het mogelijk om van dezelfde voorbereide pagina veel afdrukken te maken.

Begin bij vroegere Aziatische drukkunst

Drukkunst bestond in Azië al lang vóór Gutenberg. Chinese drukkers sneden hele pagina’s uit in houten blokken. De Diamantsoetra, gedateerd op 868, is het oudste bewaard gebleven gedrukte boek met een datum.

In de jaren 1040 maakte Bi Sheng in China losse tekens van gebakken klei. Deze afzonderlijke stukken konden worden gerangschikt en opnieuw gebruikt. In Korea gebruikten drukkers losse metalen drukletters. Het oudste bewaard gebleven boek dat op die manier is gedrukt, is de Jikji uit 1377.

Maak en hergebruik een pagina

Rond 1440–1450 ontwikkelde Johannes Gutenberg in Mainz in Duitsland een druksysteem. Het combineerde losse metalen letters, olieachtige inkt en een pers.

Volg het werk van een drukker:

1. Giet afzonderlijke metalen letters in vormen.
2. Rangschik de letters in rijen binnen een paginaraam.
3. Breng inkt aan op de uitstekende letters.
4. Leg papier op de letters en druk stevig aan.
5. Vervang het papier om nog een afdruk te maken.
6. Rangschik de letters opnieuw voor een nieuwe pagina.

De drukker zet een pagina één keer en drukt die vele malen af. Een kopiist moet de woorden voor elk nieuw boek opnieuw overschrijven. Herbruikbare letters besparen ook het werk om elke nieuwe pagina in hout uit te snijden.

Gutenbergs beroemde Latijnse Bijbel verscheen rond 1455, in ongeveer 180 exemplaren. Een boek drukken vergde nog steeds vaardigheid en werk. Maar veel exemplaren maken ging sneller en goedkoper dan elk exemplaar met de hand overschrijven.

Verspreid ideeën en controleer ze

Tegen 1500 werkten er drukpersen in meer dan 200 Europese steden en hadden ze miljoenen boeken gedrukt. William Caxton zette in 1476 de eerste drukpers van Engeland op. Goedkopere boeken bereikten meer kopers en moedigden meer mensen aan om te leren lezen.

Gedrukte kaarten en reisverslagen verspreidden kennis over nieuwe routes. Wetenschappers konden gedetailleerde bevindingen delen. Boeken in alledaagse talen bereikten lezers die geen Latijn kenden. Drukkers hielpen ook de spelling regelmatiger te maken. Luthers argumenten verspreidden zich via gedrukte pamfletten.

Een pers kon ook onware verhalen drukken. Veel gelijke afdrukken konden een bewering wijd verspreiden, maar maakten die niet waar. Als een pamflet een vorst aanvalt, vraag je dan af wie het drukte en wat die persoon wilde dat lezers zouden geloven.

In 1500 gaf de katholieke kerk vorm aan een groot deel van het leven in West-Europa. Mensen discussieerden over haar rijkdom, leiders en leer. Uit deze discussies groeide de Reformatie.

Luister naar Luthers klachten

De katholieke kerk beheerde scholen en ziekenhuizen en bezat land. Haar leider was de paus in Rome. Sommige kerkleiders leefden erg rijk, wat critici boos maakte.

Aflaten gingen over straf voor zonden na de dood. Mensen werden aangemoedigd om in verband daarmee geld te geven. In 1517 prees Johann Tetzel in Duitsland aflaten aan om geld voor de kerk op te halen. Maarten Luther, een monnik en leraar in Wittenberg, stelde dit gebruik ter discussie.

Op 31 oktober 1517 stuurde Luther zijn 95 stellingen, of argumenten, naar een aartsbisschop. Volgens het bekende verhaal spijkerde hij ze ook op een kerkdeur. Gedrukte exemplaren verspreidden zijn ideeën snel.

Luther onderwees dat redding kwam door geloof in God. Hij gaf de Bijbel meer gezag dan de paus. Ook wilde hij dat mensen de Bijbel in hun eigen taal lazen. Zijn Duitse Nieuwe Testament werd in 1522 gedrukt.

Volg de splitsing

In 1521 zette de paus Luther uit de kerk. Dit heet excommunicatie. Karel V eiste in Worms dat Luther zijn woorden terugnam. Luther weigerde. Frederik de Wijze beschermde hem op de Wartburg, waar hij aan zijn Bijbelvertaling werkte.

Luthers volgelingen en andere hervormers werden bekend als protestanten. Johannes Calvijn was een andere belangrijke hervormer. De Reformatie verdeelde West-Europese christenen over katholieke en protestantse kerken. Beide groepen waren christelijk. Luther wilde eerst de katholieke kerk van binnenuit hervormen.

Begrijp waarom verandering zich verspreidde

Er bestonden al klachten. Luther gaf mensen duidelijke argumenten. Drukkers brachten die argumenten naar veel steden. Vorsten die hem steunden, beschermden hem en steunden nieuwe kerken. Een eerdere hervormer, Jan Hus, werd in 1415 gedood. Luther werkte in een latere wereld met boekdrukkunst en machtige beschermers.

De katholieke kerk reageerde tijdens het Concilie van Trente, 1545–1563. Het concilie bestreed misbruik rond aflaten om geld te verdienen, verbeterde de opleiding van priesters en legde de katholieke leer opnieuw vast. Aflaten bleven deel van die leer. De jezuïeten, opgericht in 1540, openden scholen en stuurden missionarissen naar het buitenland.

Godsdienstige verdeeldheid bracht ook oorlogen en vervolging. Sommige mensen verhuisden om hun geloof vrijer te belijden, onder wie de Pilgrim Fathers, van wie velen in Leiden hadden gewoond en die in 1620 met de Mayflower vertrokken. De Vrede van Augsburg in 1555 en de Vrede van Westfalen in 1648 hielpen godsdienstige conflicten op te lossen. Ze gaven niet iedereen gelijke geloofsvrijheid.

Koningen en koninginnen hielpen reizen te betalen en gaven vorm aan godsdienstige veranderingen. Hun gebieden en macht verschilden. Sommige vorsten deelden beslissingen met andere organen; anderen verzamelden veel meer macht.

Verbind vorsten met reizen en rijken

Ferdinand en Isabella trouwden in 1469. Hun latere gezamenlijke bestuur verbond Aragon en Castilië. In 1492 veroverden ze Granada en financierden ze Columbus. Hun huwelijk hielp Spanje te vormen, al behielden hun koninkrijken afzonderlijke instellingen.

Karel V, geboren in Gent in 1500, erfde gebieden verspreid over Europa en Noord- en Zuid-Amerika. Hij werd in 1519 keizer van het Heilige Roomse Rijk. Zijn gebieden waren zo uitgestrekt dat mensen zeiden dat de zon er nooit onderging. Hij stond tegenover Luther in Worms en vocht tegen Frankrijk en de Ottomanen. In 1555–1556 deed hij afstand van zijn kronen en verdeelde hij zijn gebieden tussen zijn zoon Filips en zijn broer Ferdinand.

Verander de kerk van Engeland

Hendrik VIII regeerde van 1509 tot 1547 over Engeland. Hij wilde zijn huwelijk met Catharina van Aragon beëindigen omdat ze geen levende zoon hadden. De paus weigerde. In 1534 werd Hendrik hoofd van de Engelse kerk en verbrak hij het gezag van de paus. Hij sloot kloosters en nam hun rijkdommen af. Zijn breuk met Rome betekende niet dat hij meteen alle protestantse leerstellingen volgde.

Zijn dochter Elizabeth I regeerde van 1558 tot 1603. Ze herstelde een protestantse kerkorde. Ze steunde reizen, waaronder de reis van Francis Drake rond de wereld van 1577 tot 1580. In 1588 versloegen Engelse troepen de Spaanse Armada, die door Filips II was gestuurd om Engeland binnen te vallen.

Vergelijk soorten koninklijke macht

Sommige vorsten maakten aanspraak op goddelijk recht: God had hun het gezag gegeven om te regeren. Absolute monarchie betekent dat een vorst bijna alle bestuursmacht heeft. De bewering over waar macht vandaan komt en de hoeveelheid macht zijn verschillende ideeën.

Lodewijk XIV, de Franse Zonnekoning, regeerde van 1643 tot 1715, een regeerperiode van 72 jaar. Hij breidde Versailles uit en bracht machtige edelen naar zijn hof, waar hij hen in de gaten kon houden. Hij nam zelf belangrijke beslissingen en werd een beroemde absolute vorst.

Hendriks regeerperiode duurde 38 jaar. De 72 jaar van Lodewijk waren bijna twee keer zo lang. De duur van een regeerperiode verschilt echter van macht. In Engeland moest het Engelse parlement de meeste belastingen goedkeuren. Engelse vorsten moesten ermee samenwerken. Lodewijk verzamelde veel meer macht in Frankrijk.