Klimaatzones: warme en koude gebieden op aarde

De aarde is rond als een bal. Een globe is een klein model van de aarde. Je kunt hem draaien om het land en de oceanen te volgen.

Zoek drie beginpunten

De Noordpool is het meest noordelijke punt op aarde. De Zuidpool is het meest zuidelijke punt. Op de meeste globes staat het noorden bovenaan. In de ruimte heeft de aarde geen echte boven- of onderkant.

De evenaar loopt rond het midden van de aarde, halverwege de polen. Het is een denkbeeldige lijn. Je ziet hem op kaarten getekend, maar niet op de grond geschilderd. Bij Quito in Ecuador staat een monument in het gebied waar de evenaar loopt.

De evenaar verdeelt de aarde in twee helften, halfronden genoemd. Ten noorden ervan ligt het noordelijk halfrond. Ten zuiden ervan ligt het zuidelijk halfrond. Canada, Europa en de Verenigde Staten liggen ten noorden van de evenaar. Australië, Nieuw-Zeeland en Antarctica liggen ten zuiden ervan.

Volg een weg op een globe

1. Zoek de Noordpool aan het noordelijke uiteinde.
2. Schuif je vinger naar het midden. Stop bij de evenaar.
3. Ga verder naar het zuiden tot je bij de Zuidpool bent.
4. Zoek het land waar je woont. Kijk aan welke kant van de evenaar het ligt.

Vergelijk nu Miami en Anchorage. Beide liggen ten noorden van de evenaar. Miami in Florida ligt veel dichter bij de evenaar. Anchorage in Alaska ligt dichter bij de Noordpool. Minneapolis in Minnesota ligt bijna halverwege de evenaar en de Noordpool. Als plekken op dezelfde helft van de aarde liggen, betekent dat niet dat ze even ver naar het noorden liggen.

Volg de evenaar rond de aarde

De lijn loopt over land in Zuid-Amerika, Afrika en Azië. Je kunt hem volgen door Brazilië, Kenia en Indonesië. Een groot deel van de lijn loopt over de Grote, Atlantische en Indische Oceaan. Hij loopt niet over Noord-Amerika, Europa, Australië en Antarctica.

Het Noordpoolgebied ligt rond de Noordpool. Antarctica ligt rond de Zuidpool. Ze lijken op elkaar, maar ze liggen aan tegenoverliggende uiteinden van de aarde.

Een platte wereldkaart laat de hele aarde zien op een vel. Als je een ronde wereld plat maakt, worden sommige gebieden uitgerekt. Groenland kan op een kaart bijna net zo groot lijken als Afrika. Afrika is in werkelijkheid ongeveer 14 keer zo groot. Gebruik een globe als je hun vormen en groottes wilt vergelijken.

Zonlicht verwarmt land, water en lucht. De manier waarop het de grond bereikt, helpt verklaren waarom sommige plekken op aarde warm en andere koud zijn.

Volg een zonnestraal

Rond de evenaar staat de zon midden op de dag hoog boven je. De stralen vallen het hele jaar bijna recht naar beneden. Het licht verwarmt een vrij klein stuk grond sterk.

Rond beide polen blijft de zon laag aan de hemel. De stralen vallen schuin op de grond. Hetzelfde licht verspreidt zich over een groter stuk grond. Elk deel krijgt minder warmte. Schuine stralen gaan ook door meer lucht heen voordat ze de grond bereiken.

Probeer het zaklampmodel

Gebruik een zaklamp en een vel papier. Houd de zaklamp ongeveer even ver van het papier.

1. Richt de lichtbundel recht naar beneden. Kijk naar de kleine, heldere plek.
2. Houd de lichtbundel schuin. De plek wordt langer en minder helder.
3. Vergelijk de plekken. De schuine lichtbundel verspreidt zijn licht verder.

De eerste plek laat zien hoe zonlicht rond de evenaar valt. De tweede laat zien hoe zonlicht rond de polen valt. De zaklamp is niet zwakker geworden. Het licht is alleen over meer papier verspreid.

Waarom poolwinters zo koud zijn

Tijdens de poolwinter kan de zon wekenlang onder de horizon blijven. Op elke pool duurt het daglicht ongeveer zes maanden. Daarna duurt de duisternis ongeveer zes maanden. Zonder zonlicht krijgt de grond heel weinig warmte van de zon. Witte sneeuw en wit ijs weerkaatsen ook veel zonlicht terug de lucht in.

De polen zijn niet koud omdat ze veel verder van de zon liggen. De zon staat op ongeveer 150 miljoen kilometer afstand. Het kleine verschil in afstand op aarde verklaart de kou niet. Begin januari staat de aarde zelfs het dichtst bij de zon. Dan is het winter op het noordelijk halfrond.

Zoek het patroon en de berg

Begin bij de evenaar en reis naar het noorden. Plekken worden meestal kouder als je dichter bij de Noordpool komt. Reis vanaf de evenaar naar het zuiden en je ziet hetzelfde patroon.

Hoogte doet er ook toe. Hoge bergen zijn kouder dan het laaggelegen land ernaast. De Kilimanjaro in Tanzania staat dicht bij de evenaar. Toch liggen er sneeuw en ijs op de hoge top. Ook het Andesgebergte in Ecuador heeft besneeuwde toppen.

Hitte en regen zijn verschillende aanwijzingen. Een laaggelegen plek dicht bij de evenaar is meestal heet. Het kan er het hele jaar regenen of er kunnen aparte natte en droge seizoenen zijn.

Een ochtend met sneeuw vertelt je iets over het weer van vandaag. Het klimaat van een plek is het gebruikelijke weer over veel jaren. Eén koude dag verandert een warme plek niet in een poolgebied.

Bekijk de stroken rond de aarde

We kunnen plekken indelen in drie belangrijke soorten klimaatzones. Op een globe vormen die vijf stroken.

Er is één warme strook, er zijn twee gematigde stroken en twee poolstroken. Vanaf de Noordpool is de volgorde koud, gematigd, warm, gematigd, koud.

De warme zone heet ook wel de tropen. Op sommige tropische plekken regent het het hele jaar. Andere hebben een nat en een droog seizoen. Singapore en Hawaï liggen in deze zone. Laaggelegen plekken hebben er geen winter met sneeuw.

Zoek de lijnen met een naam

De Kreeftskeerkring geeft de noordelijke grens van de tropen aan. De Steenbokskeerkring geeft de zuidelijke grens aan. De evenaar ligt ertussen.

De Noordpoolcirkel geeft de grens van het noordelijke poolgebied aan. De Zuidpoolcirkel geeft die van het zuidelijke poolgebied aan. Binnen deze cirkels gaat de zon op sommige zomerdagen niet onder. Op sommige winterdagen komt de zon niet op.

Deel drie plekken in

Begin met Singapore. Het ligt dicht bij de evenaar en is het hele jaar heet. Deel het in bij de warme zone.

Zoek daarna Utrecht. Het ligt tussen de tropen en het noordelijke poolgebied. Het jaar heeft er een lente, zomer, herfst en winter. Deel het in bij een gematigde zone.

Zoek ten slotte Utqiaġvik in Alaska. Het ligt ten noorden van de Noordpoolcirkel. Door de lange, ijskoude winters hoort het bij de koude poolzone.

Gematigd betekent niet elke dag warm

Het grootste deel van de Verenigde Staten, een groot deel van Europa, Nieuw-Zeeland en Zuid-Australië zijn gematigd. Hun seizoenen kunnen heel verschillend aanvoelen. In Minneapolis kan het op winterdagen kouder worden dan ongeveer −18 °C. Op zomerdagen kan het warmer worden dan ongeveer 32 °C. San Francisco heeft veel kleinere verschillen, met koele zomers en zachte, regenachtige winters.

De lijnen tussen zones zijn geen muren. De omstandigheden veranderen geleidelijk over het land. Ook bergen, oceanen en wind vormen het klimaat van een plek. Droge woestijnen kunnen in verschillende zones liggen.

De poolgebieden liggen rond de twee polen van de aarde. Beide hebben ijs en koud weer. Kijk onder het ijs om ze uit elkaar te houden.

Oceaan in het noorden, land in het zuiden

Het Noordpoolgebied ligt rond de Noordpool. In het midden ligt de Noordelijke IJszee, met drijvend zee-ijs. De noordelijke delen van Noord-Amerika, Europa en Azië liggen eromheen. Groenland, het grootste eiland op aarde, ligt in het Noordpoolgebied. Een enorme landijskap bedekt het grootste deel van Groenland.

Antarctica is land rond de Zuidpool. Het is het op vier na grootste werelddeel, groter dan de Verenigde Staten. Een landijskap bedekt bijna het hele gebied. Op veel plekken is dat ijs meer dan 1,6 kilometer dik. De Zuidelijke Oceaan ligt rond het werelddeel.

Antarctica is het koudste werelddeel. Een groot deel bestaat uit hooggelegen land dat met ijs is bedekt. Onder het zee-ijs in het Noordpoolgebied ligt oceaanwater. Dat water is minder koud dan de lucht en helpt de kou te verzachten. Bij het Vostokstation gaf een thermometer op 21 juli 1983 −89,2 °C aan. Dat is het wereldrecord voor de laagste gemeten luchttemperatuur.

Houd de soorten ijs uit elkaar

Het grootste deel van een ijsberg blijft onder water verborgen. Drijvend ijs kan op verschillende manieren ontstaan: uit bevriezend zeewater of afgebroken landijs.

Een heel andere dag

In Utqiaġvik in Alaska gaat de zon half november onder. Ze komt pas eind januari weer op, ongeveer twee maanden later. In de zomer gaan bijna drie maanden voorbij zonder dat de zon ondergaat. Dit daglicht in de zomer heet de middernachtzon.

Koude toendra zonder bomen strekt zich uit rond delen van de Noordelijke IJszee. Een groot deel heeft permafrost, grond die minstens twee jaar bevroren is. In de zomer ontdooit de bovenste laag. Kleine planten, mossen en bloemen groeien snel. Korstmossen bedekken de rotsen en vogels en insecten komen aan.

Houd de twee uiteinden uit elkaar

IJsberen leven in het Noordpoolgebied. Pinguïns leven er niet in het wild. Bijna alle pinguïns leven op de zuidelijke helft van de aarde.

Het grootste deel van het zoete water op aarde zit bevroren in het ijs van Antarctica. Toch valt er midden op Antarctica heel weinig nieuwe sneeuw. Daardoor is het een koude woestijn. In het Noordpoolgebied wordt het zee-ijs in de zomer kleiner doordat het gebied opwarmt. IJsberen verliezen plekken waar ze op zeehonden jagen.

Het leefgebied van een dier kan ijskoud en winderig zijn en moeilijk om doorheen te komen. Een aanpassing is een kenmerk of gedrag dat het dier helpt er te overleven. Dieren erven lichaamskenmerken; ze kiezen er niet voor om die te krijgen.

Houd lichaamswarmte binnen

Een dikke vacht en dicht op elkaar staande veren houden warmte dicht bij het lichaam. Veel zeedieren hebben een speklaag, een dikke vetlaag onder hun huid. Zeehonden, walrussen en walvissen blijven daarmee warm in ijskoud water. IJsberen hebben een dikke vacht, daaronder een zwarte huid en lichaamsvet.

Kleine oren verliezen minder warmte dan grote oren. Een poolvos heeft kleine, ronde oren. Zijn dikke staart kan zijn gezicht bedekken als hij rust. Een woestijnvos heeft grote oren die helpen warmte kwijt te raken. Elk kenmerk helpt bij een ander probleem.

Verstoppen en bewegen

Een poolvos of poolhaas krijgt in de winter een witte vacht. De bruine of grijze zomervacht past bij de grond nadat de sneeuw is gesmolten. Opgaan in de achtergrond heet camouflage. De lichte vacht van een ijsbeer helpt hem ongezien bij zeehonden in de buurt te komen.

Brede voeten helpen dieren over sneeuw te lopen. IJsberen verdelen hun gewicht over enorme poten. Ruwe voetzolen geven grip. Kariboes hebben brede hoeven die werken als sneeuwschoenen.

Gedrag helpt ook

• Keizerspinguïns kruipen tijdens de winter op Antarctica dicht tegen elkaar aan. Ze staan om de beurt aan de koude buitenkant.
• Noordse sterns trekken: ze reizen elk jaar tussen het Noordpoolgebied en het Zuidpoolgebied.
• Arctische grondeekhoorns houden een winterslaap. Hun lichaam koelt af en hun hartslag en ademhaling worden veel langzamer. Dat bespaart energie als er weinig voedsel is.

Een winterslaap is een verandering in het lichaam, geen gewone slaap. Pinguïns kunnen niet vliegen, maar wel goed zwemmen. Een keizerspinguïnvader verwarmt zijn ei op zijn voeten. Een huidplooi bedekt het ei ongeveer twee maanden. De moeder zoekt in die tijd voedsel op zee.

Kijk dicht bij de grond

Toendraplanten blijven laag, uit de sterke wind. Dichte groepjes houden warmte vast. Planten groeien, bloeien en maken zaden tijdens de korte zomer. Mossen groeien op de grond en op rotsen. Antarctica heeft maar twee inheemse soorten bloemplanten. Ook korstmossen leven op rotsen in de poolgebieden. Een korstmos is een schimmel die samenleeft met piepkleine algen of bacteriën.

Verbind drie ideeën om een aanpassing uit te leggen. Voor een walrus: het water is koud; hij heeft een speklaag; de speklaag houdt lichaamswarmte vast. Als je alleen zegt “hij heeft een speklaag”, benoem je het kenmerk. Als je toevoegt hoe dat helpt, leg je uit waarom de walrus daar kan leven.

Gemeenschappen in het Noordpoolgebied hebben huizen, scholen, winkels en families. Mensen gebruiken warme gebouwen en moderne vervoermiddelen en houden tegelijk tradities in stand die belangrijk voor hen zijn.

Maak kennis met gemeenschappen in het Noordpoolgebied van nu

Inuitgemeenschappen wonen in Noord-Canada, op Groenland en in Alaska. De Samen wonen in Noord-Noorwegen, Noord-Zweden, Noord-Finland en Noord-Rusland. Ook wonen er veel andere volken in het Noordpoolgebied.

De meeste Inuit wonen in verwarmde huizen in plaatsen. Sommige huizen staan op palen. Daaronder kan lucht stromen, zodat de bevroren grond beschermd wordt tegen de warmte van het huis. Als die grond ontdooit, kan een gebouw verzakken. Dikke muren helpen de warmte binnen te houden.

Een iglo is een sneeuwhuis. Sommige Inuit gebruikten sneeuwhuizen vroeger als winterhuis. Tegenwoordig zijn het vooral schuilplaatsen voor onderweg of plekken die voor de lol worden gebouwd. Het Inuitwoord “iglu” betekent huis. Een sneeuwhuis is maar één onderdeel van het leven in het Noordpoolgebied.

Kleed je voor de kou

Verschillende kledinglagen houden lucht vast die de lichaamswarmte bewaart. Een parka is een warme jas met een capuchon die je eroverheen draagt. Mutsen, wanten en warme laarzen bedekken je hoofd, handen en voeten. Wanten houden de vingers bij elkaar, zodat ze warmte delen. Sommige Inuitfamilies maken nog steeds kleding van kariboehuid en zeehondenhuid. De woorden “parka” en “anorak” komen uit talen van het Noordpoolgebied.

Zoek voedsel, reis en speel

Er groeien weinig gewassen in de koude, korte zomer. Traditioneel voedsel bestaat onder meer uit arctische zalmforel, zeehond, walvis en kariboe. Sommige Samische families hoeden rendieren. Vliegtuigen en schepen brengen veel voedsel voor de winkels van ver weg. Mede door dit vervoer is het duur.

Sneeuwscooters, ski’s en hondensleeën gaan over de sneeuw. Boten varen op open water in de zomer. Veel plaatsen zijn niet door wegen met andere plaatsen verbonden. Kleine vliegtuigen vervoeren mensen en voorraden. Volken uit het Noordpoolgebied ontwikkelden de kajak om op zee te jagen.

Stel je een schooldag in de winter voor in Iqaluit, Nunavut. Leah trekt haar parka en wanten aan terwijl het nog donker is. Op school leert ze Engels en Inuktitut. Later gaat ze sleeën. Bij het avondeten is er misschien stoofpot van kariboe. In de zomer hebben kinderen door het lange daglicht meer tijd om buiten te spelen. Schaatsen, skiën en ijsvissen zijn andere activiteiten bij koud weer.

Bezoek een onderzoeksstation op Antarctica

Antarctica heeft geen vaste bevolking. Wetenschappers en hun helpers verblijven tijdelijk op onderzoeksstations. Ze onderzoeken ijs, weer en dieren. Voorraden komen per schip of vliegtuig aan. McMurdo en het Amundsen–Scott Zuidpoolstation zijn Amerikaanse stations.

Een woestijn krijgt heel weinig water uit regen en sneeuw. Droogte maakt een plek tot een woestijn. Sommige woestijnen zijn heet en andere ijskoud.

Vraag naar het hele jaar

In woestijnen valt meestal minder dan ongeveer 25 centimeter water per jaar. Sneeuw wordt gesmolten voordat het water wordt gemeten. Een diepe laag luchtige sneeuw bevat veel minder water dan een even diepe laag regenwater.

In Phoenix in Arizona valt ongeveer 18 centimeter regen per jaar. Het ligt in de Sonorawoestijn. Midden op Antarctica valt heel weinig nieuwe sneeuw. Ook dat is een woestijn, ondanks al het oude ijs. In het Amazonewoud valt op de meeste dagen regen. Door de hitte wordt het nog geen woestijn.

Stel je een hete woestijndag voor

In de Sahara wordt het op zomermiddagen vaak warmer dan ongeveer 38 °C. Er zijn weinig wolken die schaduw op de grond werpen. Veel hete woestijnen koelen sterk af na zonsondergang. Met weinig wolken wordt er ’s nachts minder warmte vastgehouden. Op sommige winternachten daalt de temperatuur tot dicht bij het vriespunt.

Woestijnen bestaan uit meer dan zand. Rotsachtige grond, grind, bergen en droge rivierbeddingen komen veel voor. Zandduinen zijn zandheuvels die door de wind zijn gevormd. Ze bedekken maar een deel van de Sahara.

Zoek woestijnen over de hele wereld

De Sahara is de grootste hete woestijn, bijna even groot als de Verenigde Staten. Antarctica is de grootste woestijn van allemaal. De Gobi heeft hete zomers en heel koude winters.

Death Valley ligt in de Mojavewoestijn in Californië. In 1913 bereikte de luchttemperatuur er 56,7 °C. Dat is het wereldrecord voor de hoogste gemeten luchttemperatuur.

Zoek water in het droge land

Een oase ontstaat waar water uit de grond het oppervlak bereikt. Er groeien dadelpalmen en andere planten. Water helpt mensen gewassen te verbouwen en dorpen te bouwen.

Ook een rivier kan door een woestijn lopen. De Nijl stroomt door de Sahara. Mensen verbouwen al duizenden jaren gewassen langs de oevers. Een groene strook langs een rivier kan midden in een heel droog gebied liggen.

Om in de woestijn te leven moet je water besparen en met hitte omgaan. Sommige levende wezens slaan voorraden op. Andere vermijden de heetste uren of zoeken schaduw.

Kijk hoe planten water besparen

Een saguarocactus slaat water op in zijn dikke stengel. De stengel zwelt op na regen. De wasachtige huid helpt dat water binnen te houden. Stekels verliezen weinig water en helpen hongerige dieren op afstand te houden. Brede, ondiepe wortels nemen regen op voordat die opdroogt.

Sommige andere planten krijgen lange wortels om bij water diep onder de grond te komen. Zaden van woestijnbloemen kunnen jarenlang in droge grond wachten. Na regen ontkiemen en bloeien ze snel en maken ze zaden.

Kijk hoe dieren de koelere uren gebruiken

Nachtactieve dieren zijn ’s nachts actief. Veel dieren rusten tijdens de hete dag in holen in de schaduw. Door de grote oren van een woestijnvos kan lichaamswarmte ontsnappen. Ze helpen hem ook insecten te horen. De vacht onder zijn voeten beschermt die tegen heet zand. Een kangoeroerat haalt het grootste deel van zijn water uit zaden.

In de bult van een kameel zit vet voor energie, geen water. Kamelen kunnen dagen zonder drinken en daarna veel drinken. Lange wimpers en neusgaten die dicht kunnen, helpen zand buiten te houden. Brede voeten met kussentjes verdelen hun gewicht over zacht zand.

Maak schaduw en blijf koel

Losse, lange kleding houdt de huid in de schaduw en laat lucht bewegen. Lichte kleuren weerkaatsen meer zonlicht. Hoofddoeken kunnen beschermen tegen zon en opwaaiend zand. Toearegmannen in de Sahara dragen een doek om hun hoofd en gezicht.

Neem voor een wandeling in de woestijn water, een hoed met een brede rand, een zonnebril en zonnebrandcrème met factor 30 of hoger mee. Een los, lichtgekleurd shirt met lange mouwen houdt je huid in de schaduw. Neem een trui mee voor de koelere avond. Ga met een volwassene die de route en het weer kent.

Traditionele huizen hebben vaak dikke muren van leemsteen of steen. Die vertragen de warmte van overdag op weg naar binnen. Kleine ramen laten minder heet zonlicht binnen. Sommige huizen hebben platte daken die op warme nachten worden gebruikt. Herders gebruiken soms tenten die ze met hun kamelen of geiten kunnen meenemen.

Leven in een woestijngemeenschap

Veel mensen wonen in plaatsen en steden met airconditioning in de woestijn. Phoenix en Las Vegas krijgen veel water uit de Colorado via kanalen en leidingen. Dubai haalt het meeste water uit zeewater door het zout eruit te halen.

Mensen verbouwen dadels, granen en groenten bij oases en langs rivieren. Kuddedieren leveren melk en vlees. Kamelen vervoeren al duizenden jaren reizigers en goederen door woestijnen. Tegenwoordig vervoeren vrachtwagens, auto’s en vliegtuigen ook mensen. Schaduw en de koelere avonduren helpen mensen buiten te spelen en vrienden te bezoeken.

Als je een tropisch regenwoud binnenstapt, voel je warme, vochtige lucht. Hoge bomen groeien dicht op elkaar. Op de meeste dagen valt regen, maar tussen de buien door schijnt ook de zon.

Zoek warme, natte bossen

Tropische regenwouden groeien rond de evenaar, waar laaggelegen plekken het hele jaar heet blijven. De klamme, plakkerige lucht is vochtig. Er is geen koude winter.

Het grootste is het Amazonewoud in Zuid-Amerika. Het grootste deel ligt in Brazilië rond de Amazone. Het Congoregenwoud in Midden-Afrika is het op één na grootste. Zuidoost-Azië heeft regenwouden op Borneo en Sumatra. Kleinere regenwouden groeien in Midden-Amerika en Noord-Australië. El Yunque groeit in Puerto Rico, een gebied van de Verenigde Staten.

Niet elk regenwoud is tropisch. Sommige koele, regenachtige plekken hebben gematigde regenwouden. Voorbeelden liggen op het Olympic Peninsula in de staat Washington en in Zuidoost-Alaska. Een bos heeft veel regen nodig om een regenwoud te zijn; tropische hitte is niet altijd nodig.

Reis omlaag door vier lagen

Sommige woudreuzen zijn hoger dan een gebouw van 15 verdiepingen. Het kronendak vangt het meeste zonlicht op. Er komt maar een deel van het licht tot de ondergroei. Heel weinig bereikt de bosbodem.

Volg het licht stap voor stap

Stel je een zonnestraal voor die uit de lucht valt. Eerst bereikt die de hoogste bomen. Daarna vangt het kronendak vol bladeren er veel van op. Onder dat dak heeft een plant minder licht om te gebruiken. Grote bladeren spreiden zich uit om het zwakke licht op te vangen. Onder een heldere, zonnige boomtop kan een donkere bosbodem liggen.

Een bos vol nuttige levende wezens

In tropische regenwouden leven meer soorten planten en dieren dan in welk ander leefgebied op het land ook. Cacaobomen geven ons de bonen die voor chocolade worden gebruikt. Ook bananen, rubber en sommige medicijnen komen van tropische planten.

Bomen geven via hun bladeren water af aan de lucht. Dat water helpt wolken en regen vormen. Het bos helpt zijn omgeving nat te houden.

In een dichtbegroeid bos hebben planten manieren nodig om bij het zonlicht te komen. Dieren hebben manieren nodig om voedsel te vinden, zich te verplaatsen en zich te verstoppen. Elke laag biedt andere plekken om te leven.

Bereik het licht en voer regen af

Jonge bomen groeien naar openingen in het bladerdak. Klimplanten klimmen langs stammen omhoog om lichtere plekken te bereiken. Epifyten, waaronder veel orchideeën en bromelia’s, groeien op takken. Ze halen water uit regen en vochtige lucht.

Veel bladeren eindigen in puntige druppelspitsen. Na hevige regen loopt het water langs deze punten weg. Hoge bomen hebben vaak plankwortels. Deze brede, platte wortels spreiden zich vanaf de stam uit als lage muren. Ze helpen de hoge boom overeind te houden.

De bodem van het regenwoud bevat vaak weinig voedingsstoffen, de stoffen die planten nodig hebben om te groeien. Dode bladeren en vruchten worden in de warme, natte omgeving snel afgebroken. Wortels nemen de vrijgekomen voedingsstoffen al snel op. Veel van de voedingsstoffen van het bos zitten in levende planten.

Zoek dieren boven de grond

In het kronendak groeien veel vruchten, bladeren en bloemen. Veel dieren eten daar. Luiaards hangen aan takken en eten bladeren. In hun vacht groeien piepkleine groene levende wezens, algen. Die groene kleur helpt ze op te gaan in de bladeren.

Toekans bereiken vruchten met hun lange snavels. Slingerapen grijpen takken met hun staart, die werkt als een extra hand. Orang-oetans leven in de kronendaken op Borneo en Sumatra. Ze leven niet in het wild in het Amazonegebied.

Harpijen nestelen in de hoogste woudreuzen. Van bovenaf jagen ze op dieren zoals luiaards en apen. In de ondergroei grijpen roodoogmakikikkers bladeren vast met kleverige kussentjes aan hun tenen. Ook jaguars kunnen op takken rusten.

Kijk langs de bosbodem

Jaguars jagen op de grond en tapirs zoeken planten. In Afrikaanse regenwouden brengen gorilla’s veel tijd op de grond door. Bladsnijdermieren dragen stukjes blad naar ondergrondse nesten. Ze gebruiken die stukjes om de schimmel te kweken die ze eten. Insecten, wormen en schimmels breken gevallen bladeren af.

Om een koppeling uit te leggen, verbind je het voedsel of de beweging van het dier met zijn leefgebied. Camouflage helpt wandelende bladeren en wandelende takken zich te verstoppen. Pijlgifkikkers gebruiken felle kleuren om jagers voor hun gif te waarschuwen.

Regenwouden zijn het thuis van mensen én wilde dieren. Families wonen er in dorpen en grote steden. In hun leven komen kennis van het bos, moderne hulpmiddelen, werk en tradities samen.

Maak kennis met bosgemeenschappen

Inheemse volken wonen al duizenden jaren in deze bossen. Ze kennen planten die als voedsel en medicijn worden gebruikt. Yanomamigemeenschappen wonen in Brazilië en Venezuela. Mbutigemeenschappen wonen in het Congoregenwoud. Dayakgemeenschappen wonen op Borneo.

Veel traditionele huizen zijn van hout en hebben een dak van palmbladeren. Van steile daken loopt hevige regen weg. Door open zijkanten kan een briesje waaien. Sommige huizen staan op palen, zodat de vloeren boven de vochtige grond en het overstromingswater blijven. Sommige Yanomamigemeenschappen delen grote ronde huizen met een open ruimte in het midden.

Mensen dragen lichte kleding in de hitte. Lange, lichte mouwen helpen tegen insectenbeten. Voedsel komt uit de visserij, de jacht, het verzamelen van voedsel en uit tuinen. Families verbouwen cassave, bananen en bakbananen en verzamelen vruchten en paranoten.

Reis over de rivieren

Kano’s en motorboten vervoeren mensen waar weinig wegen zijn. Iquitos in Peru heeft plaatselijke wegen, maar geen verbinding met het wegennet in de rest van het land. Reizigers bereiken de stad vanuit verre plekken per boot of vliegtuig.

Manaus in Brazilië is een stad in het Amazonegebied met ongeveer twee miljoen inwoners. Er zijn scholen, winkels, een drukke haven en een operagebouw. Sommige families in de buurt hebben drijvende huizen. Boten, telefoons en het stadsleven horen ook bij het regenwoud van nu. Kinderen gaan naar school en spelen graag met vrienden.

Ontdek waarom bossen worden gekapt

Mensen kappen bomen om hout te verkopen of land vrij te maken. Op dat land kunnen veeboerderijen, sojavelden of oliepalmplantages komen. Ook mijnen en wegen komen in de plaats van bos. Veel mensen zijn afhankelijk van deze banen om geld te verdienen.

Als bos wordt gekapt, verdwijnen leefgebieden en voedselplekken van dieren. Orang-oetans worden met uitsterven bedreigd: ze lopen een groot gevaar om in het wild uit te sterven. Bosgemeenschappen kunnen voedsel, medicijnen en land verliezen. Minder bomen geven ook minder water af aan de lucht. Ze halen ook minder koolstofdioxide uit de lucht.

Bescherm leefgebieden en manieren om geld te verdienen

Beschermde gebieden en nationale parken kunnen ervoor zorgen dat het bos blijft staan. Wetten moeten worden gehandhaafd om te werken. Bomen planten helpt beschadigde plekken herstellen. Als de rechten van inheemse volken op hun land worden gerespecteerd, helpt dat hun leefgebied beschermen. Kopers kunnen zoeken naar producten die zijn gemaakt zonder regenwoud te kappen.

Op veel gematigde plekken heeft het jaar vier seizoenen. Planten, dieren en mensen veranderen wat ze doen als het weer verandert.

Volg bomen door het jaar heen

Bladverliezende bomen, zoals eiken en esdoorns, verliezen elk jaar hun bladeren. Stel je een esdoorn in Utrecht voor. In de lente komen er nieuwe groene bladeren uit. In de zomer geven de brede bladeren schaduw. In de herfst worden de bladeren rood, oranje of geel en vallen ze af. In de winter zijn de takken kaal en soms bedekt met sneeuw.

Groenblijvende bomen, zoals dennen en sparren, houden het hele jaar groene bladeren of naalden. Ze verliezen en vervangen er na verloop van tijd wel een aantal. Ze laten niet elke herfst al hun naalden vallen zoals een esdoorn zijn bladeren verliest.

Ontdek verschillende manieren om de winter door te komen

Sommige dieren vertrekken naar plekken met meer voedsel of warmte. Veel boerenzwaluwen vliegen naar Afrika. Veel ooievaars trekken naar warmere gebieden. Deze regelmatige verplaatsing heet trek.

Egels houden een winterslaap. Hun lichaam koelt af en hun hartslag en ademhaling worden veel langzamer. Dat bespaart energie totdat voedsel makkelijker te vinden is. Vleermuizen houden een winterslaap op beschutte plekken. Eekhoorns blijven actief en eten noten die ze hebben bewaard. Andere dieren krijgen een dikkere vacht.

Verander kleding, voedsel en plezier

In de lente wordt op veel boerderijen geplant. In de zomer en herfst wordt er geoogst: dan worden gewassen verzameld als voedsel. Herfstbladeren kun je ook op hopen harken om erin te springen. Wat je doet, hangt af van het weer in je eigen woonplaats. Niet elke winter op een gematigde plek heeft sneeuw.

Gematigd betekent tussen de warme en koude zones. Sommige plekken hebben grote verschillen tussen de seizoenen. Andere hebben kleine verschillen. Je moet weten hoe het jaar op een plek verloopt om geschikte kleding te kiezen.

Kijk naar de andere helft van de aarde

De seizoenen op de twee halfronden van de aarde zijn tegenovergesteld. Als het zomer is in de Verenigde Staten en Canada, is het winter in Australië, Nieuw-Zeeland en Argentinië. In Australië valt Kerstmis in de zomer. Sommige families vieren het met een bezoek aan het strand.

Je kunt de plek waar je woont vergelijken met een plek ver weg. Een goede vergelijking laat zien wat hetzelfde is, wat verschilt en waarom.

Verzamel bijpassende feiten

1. Zoek de plek waar je woont op een globe of kaart. Kijk of die dicht bij de evenaar, tussen de zones of dicht bij een pool ligt.
2. Beschrijf het gebruikelijke weer door het jaar heen. Noem de seizoenen, warmte en regen of sneeuw.
3. Kies één warme of koude plek. Zoek ook feiten over die plek.
4. Gebruik voor beide dezelfde kopjes: weer, landschap, planten, dieren, huizen, kleding, voedsel, vervoer en plezier.

Vergelijk één echte plaats of één echt gebied. Een heel land kan veel soorten plekken hebben. Canada heeft plaatsen in het Noordpoolgebied in het noorden en gematigde steden verder naar het zuiden.

Maak een vergelijking naast elkaar

Noor in Utrecht vergelijkt de plek waar ze woont met Manaus in Brazilië.

Voeg nu iets toe dat hetzelfde is: beide plekken hebben families, scholen en winkels. Kinderen op beide plekken voetballen. Het klimaat verandert het dagelijks leven zonder dat de behoefte van mensen aan vrienden, leren en spelen verandert.

Je kunt ook een venndiagram gebruiken. Teken twee overlappende cirkels. Zet feiten over Utrecht in het ene buitenste deel. Zet feiten over Manaus in het andere deel. Schrijf de gemeenschappelijke kenmerken in het midden.

Leg uit met een reden

“Noor heeft in de winter warme laarzen nodig, maar kinderen in Manaus niet. Manaus ligt dicht bij de evenaar, waar laaggelegen plekken het hele jaar heet blijven.” Dit verbindt kleding met klimaat. Een zin over de regen van vandaag zou niet het hele jaar verklaren.

Voor een bezoek aan het Noordpoolgebied in de winter houden kledinglagen, een parka, wanten en laarzen je warm. Een zonnebril helpt tegen zonlicht dat door sneeuw wordt weerkaatst. Bezoekers van een regenwoud hebben lichte kleding met lange mouwen, regenkleding, een middel tegen insecten en laarzen voor natte grond nodig. Bezoekers van een hete woestijn hebben water en bescherming tegen de zon nodig, plus warme kleding voor een koele nacht.

Geef je eigen mening

Je kunt zeggen: “Ik zou Antarctica graag bezoeken om keizerspinguïns te zien. Ik zou de lange, donkere winter er moeilijk vinden.” Je keuze heeft redenen die met de plek te maken hebben. Iemand anders geeft misschien de voorkeur aan een heet regenwoud of een plaats met sneeuw.