Breedteligging, lengteligging en tijdzones

Met een globe houd je een model van de aarde in je handen. De lijnen helpen je om plekken te vinden, zelfs ver over een oceaan.

Een bol met twee polen

De aarde is bijna een bol. Een globe laat de werelddelen en oceanen in de juiste vormen en afmetingen ten opzichte van elkaar zien. Een platte kaart rekt sommige delen uit of drukt ze samen. Je kunt het oppervlak van een bol niet plat maken zonder het te veranderen.

De aarde draait om haar aardas, een denkbeeldige lijn door haar middelpunt. De aardas komt bij de Noordpool en de Zuidpool aan het oppervlak. Veel globes hebben een staaf door deze punten, zodat je ze kunt draaien.

Twee soorten lijnen

De evenaar loopt rond het midden van de aarde, halverwege de polen. Hij loopt van oost naar west. Hij is ongeveer 40.075 km lang. Hij loopt door Ecuador, Brazilië, Kenia en Indonesië.

Andere cirkels van oost naar west zijn breedtecirkels, of breedtelijnen. Ze komen nooit bij elkaar. Stel je ringen rond een bal voor die naar beide uiteinden toe kleiner worden. Gelijke verschillen in breedteligging hebben op de grond bijna gelijke afstanden. Bij elke pool wordt de cirkel een punt.

Meridianen, of lengtelijnen, lopen van pool tot pool. Elk is een halve cirkel. Denk aan de lijnen tussen sinaasappelpartjes: ver uit elkaar rond het midden en bij elkaar aan de uiteinden. Alle meridianen zijn even lang. De nulmeridiaan is hun beginlijn en loopt door Greenwich in Londen. Een metalen strook geeft daar de historische lijn aan die kaartenmakers kozen.

Een adres van lijnen

Samen vormen breedtecirkels en meridianen een coördinatenraster. Zoek van elke soort één lijn en volg ze tot aan hun kruispunt. Dat kruispunt bepaalt een positie op de globe. Je geeft elke lijn straks een getal.

Vergelijk twee beschrijvingen van een ontmoetingsplek:

• “Naast de brug” geeft een relatieve ligging. Ze vergelijkt de plek met een ander landschapselement.
• Een combinatie van breedteligging en lengteligging geeft een absolute ligging. Ze geeft een positie in het wereldwijde raster aan.

De lijnen zijn denkbeeldig. Je hoeft geen streep op de grond te zien om de evenaar over te steken! Volg op een globe de evenaar rond het midden. Een lijn van boven naar beneden is een meridiaan.

Je kunt een plek beschrijven met behulp van twee helften van de aarde. Begin bij de evenaar en kijk daarna naar de nulmeridiaan.

Noord of zuid?

Een halfrond is de helft van een bol. De evenaar scheidt het noordelijk halfrond van het zuidelijk halfrond. Een plek ten noorden van de evenaar ligt op het noordelijk halfrond. Een plek ten zuiden ervan ligt op het zuidelijk halfrond. Een punt precies op de evenaar ligt op de grens ertussen.

Oost of west?

De nulmeridiaan en de tegenoverliggende meridiaan, op 180°, vormen samen een volledige cirkel. Ze verdelen de aarde in het oostelijk en het westelijk halfrond. Ga vanaf 0° naar het oosten tot 180° voor het oostelijk halfrond. Ga naar het westen tot 180° voor het westelijk halfrond.

Een plek die niet op deze grenslijnen ligt, hoort bij één noordelijke of zuidelijke helft en één oostelijke of westelijke helft. Egypte ligt op het noordelijk en oostelijk halfrond. Australië ligt op het zuidelijk en oostelijk halfrond. Argentinië ligt op het zuidelijk en westelijk halfrond.

Lees de aanduidingen op de kaart

Op veel wereldkaarten ligt het noorden bovenaan en Greenwich ongeveer in het midden. Het oosten staat dan rechts. Een kaart met de Grote Oceaan in het midden plaatst Greenwich juist bij een rand. Volg de lijnen met getallen en de letters voor de windstreken. Alleen aan de plaats op de bladzijde kun je niet zien op welk halfrond een plek ligt.

Stel je een plek voor ten zuiden van de evenaar en ten westen van Greenwich. Noem eerst het zuidelijk halfrond. Noem daarna het westelijk halfrond. Je hebt twee verschillende scheidingscirkels gebruikt, dus beschrijven beide namen dezelfde plek.

Landen kunnen over een grens liggen

Brazilië, Kenia en Indonesië hebben land aan beide kanten van de evenaar. De nulmeridiaan loopt door het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk, Spanje, Algerije, Mali, Burkina Faso, Togo en Ghana. Elk van die landen heeft land op zowel de oostelijke als de westelijke helft. De eilanden van Kiribati in de Grote Oceaan reiken tot op alle vier de halfronden.

Ook delen van Europa en Afrika liggen op het westelijk halfrond. Portugal, Ierland en Senegal liggen ten westen van Greenwich. Het is niet alleen een andere naam voor Noord- en Zuid-Amerika.

Het meeste land en de meeste mensen bevinden zich op het noordelijk halfrond. Een groot deel van het zuidelijk halfrond is oceaan. Zoek je eigen woonplaats op een globe. Nederland ligt op het noordelijk en oostelijk halfrond: het hele land ligt net ten oosten van Greenwich. Canada en Mexico liggen op het noordelijk en westelijk halfrond.

De breedteligging geeft een positie van noord naar zuid aan. Het getal meet de afstand tot de evenaar als een hoek.

Begin bij nul

De evenaar ligt op 0° breedte. Het symbool ° betekent graden. Stel je twee lijnen voor die beginnen in het middelpunt van de aarde. De ene wijst naar de evenaar en de andere naar jouw plek. De hoek ertussen geeft de breedteligging van die plek. Een rechte hoek brengt je naar een pool.

De Noordpool ligt op 90°N. De Zuidpool ligt op 90°Z. De breedteligging gaat nooit verder dan 90°. Schrijf N of Z achter een breedteligging die niet nul is: New York ligt vlak bij 41°N en Wellington vlak bij 41°Z. Bij de evenaar is geen letter nodig.

De lijnen lopen van oost naar west, maar hun getallen meten naar het noorden of zuiden. Denk aan het beklimmen van een ladder: de sporten lopen dwars, maar je beweegt ertussen omhoog of omlaag.

Vergelijk de afstand tot de evenaar

Een groter getal voor de breedteligging betekent verder van de evenaar. Caïro ligt op ongeveer 30°N en ligt dichterbij dan Sydney, op ongeveer 34°Z. Vergelijk 30 met 34. De letters geven de kant aan, niet hoe ver de plek weg is.

Verder naar het zuiden betekent een groter getal met Z. Een plek op 30°Z ligt ten zuiden van 20°Z. Als je van 30°Z naar 20°Z gaat, ga je richting de evenaar, dus naar het noorden.

Bepaal een noord-zuidverschil

Trek de getallen van elkaar af voor plekken aan dezelfde kant van de evenaar. Chicago op 42°N en Mexico-Stad op 19°N hebben een breedteverschil van:

Tel op voor plekken aan tegenovergestelde kanten. Voor Caïro op 30°N en Kaapstad op 34°Z krijg je:

Volg de weg via 0° om te zien waarom beide delen meetellen.

Maak een schatting met graden

Eén breedtegraad is ongeveer 111 km. De noord-zuidafstand van Caïro tot de evenaar is ongeveer:

Het verschil van 64° geeft ongeveer 7.104 km van noord naar zuid. Dit meet hun breedteverschil, niet een vliegroute tussen de steden. Ook in oost-westrichting kunnen plekken door hun lengteligging uit elkaar liggen.

Lijnen kunnen ook helpen om grenzen te beschrijven. Een groot deel van de grens tussen de Verenigde Staten en Canada volgt vanaf Minnesota naar het westen tot aan de Grote Oceaan 49°N. Op een kaart ziet dat deel er recht uit, omdat het één breedtecirkel volgt.

De lengteligging geeft een positie van oost naar west aan. De beginlijn is de nulmeridiaan, op 0°.

Meet vanaf Greenwich

Bij een lengteligging hoort O voor oost of W voor west. De getallen lopen in beide richtingen op van 0° tot 180°. De 180°-meridiaan is dezelfde lijn, of je hem nu vanuit het oosten of vanuit het westen bereikt. Hij ligt tegenover Greenwich, grotendeels in de Grote Oceaan, en loopt door de eilanden van Fiji.

Anders dan de evenaar heeft de lengteligging geen natuurlijke beginlijn. Mensen kozen Greenwich. In 1884 kwamen afgevaardigden uit 25 landen bijeen in Washington D.C. Daar stemden 22 landen voor Greenwich, één tegen en twee stemden niet. Veel schepen gebruikten al kaarten die op Greenwich waren gebaseerd.

Zie hoe meridianen bij elkaar komen

Elke meridiaan is een halve cirkel van pool tot pool. Ze komen bij beide polen samen. Bij de evenaar is één lengtegraad ongeveer 111 km breed. Vlak bij 60°N is dat maar ongeveer 56 km. Bij de polen komen de meridianen op één punt samen.

Je kunt dus niet voor elk lengteverschil 111 km gebruiken. Hetzelfde aantal graden beslaat dicht bij een pool een kleinere afstand van oost naar west.

Vergelijk twee lengteliggingen

Trek af voor plekken aan dezelfde kant van Greenwich. Los Angeles ligt vlak bij 118°W en New York vlak bij 74°W:

Tel voor plekken aan tegenovergestelde kanten eerst de getallen op. New York op 74°W en Caïro op 31°O geven:

Dit verschil loopt via Greenwich. Soms loopt de kortste weg juist over 180°. Wellington vlak bij 175°O en Samoa vlak bij 172°W geven:

Een volledige cirkel heeft 360°, dus het kortste verschil is:

Ze liggen dicht bij elkaar aan weerszijden van die lijn in de Grote Oceaan, ondanks de grote getallen en verschillende letters.

Vergeet de letter niet

“31°” alleen kan oost of west betekenen. Die posities liggen aan verschillende kanten van de aarde. Schrijf 31°O of 31°W, zodat iemand de juiste meridiaan kan vinden. Onthoud de verschillende grenzen: breedteligging gaat tot 90°, lengteligging tot 180°. De twee lengterichtingen vormen samen de volledige draai van 360°.

De breedteligging en lengteligging samen zijn de coördinaten van een plek. Lees ze op volgorde: eerst de breedteligging en daarna de lengteligging.

Volg twee lijnen naar een kruispunt

Caïro ligt op ongeveer 30°N, 31°O. Begin bij de evenaar en zoek 30°N. Zoek daarna de meridiaan 31° ten oosten van Greenwich. Hun kruispunt geeft de positie van Caïro aan.

Gebruik voor Sydney 34°Z, 151°O. Ga eerst ten zuiden van de evenaar naar 34°Z. Zoek daarna 151°O. Volg beide lijnen tot waar ze samenkomen. Je komt uit in Australië, op het zuidelijk en oostelijk halfrond.

Lees een plek tussen getekende lijnen af

Kaarten kunnen niet elke mogelijke lijn laten zien. Op veel kaarten staan lijnen om de 10° of 15°. Je kunt een positie toch schatten.

Stel dat een punt halverwege 30°N en 40°N ligt. De afstand is 10° en de helft is 5°. De breedteligging is ongeveer 35°N. Ligt het punt halverwege 20°O en 30°O, dan is de lengteligging ongeveer 25°O. Schrijf 35°N, 25°O.

Op een gewone kaart met het noorden bovenaan staan de breedteaanduidingen langs de zijkanten. De lengteaanduidingen staan bovenaan en onderaan. Volg de rasterlijn van de aanduiding naar de stip. Kijk voordat je de randen afleest hoe de kaart zelf is ingedeeld.

Tokio ligt iets verder dan halverwege 30°N en 40°N. De stad ligt net ten westen van 140°O. Afgerond op hele graden zijn de coördinaten ongeveer 36°N, 140°O.

Kleinere delen van een graad

Een atlas kan boogminuten laten zien, met het teken ′. Een graad bevat 60 minuten. Dertig minuten is een halve graad. De breedteligging van Londen, ongeveer 51°30′N, is dus ook 51,5°N. Deze minuten verdelen een hoek; ze meten niet de tijd van een reis.

Kaartapps gebruiken vaak decimalen met een voorteken in plaats van letters. In “40,71; -74,01” is het eerste getal de breedteligging: positief betekent noord. De negatieve lengteligging betekent west. Dit paar geeft de ligging van New York aan. In “-33,87; 151,21” betekent het negatieve eerste getal zuid en het positieve tweede getal oost: Sydney.

Op 0°, 0° komen beide beginlijnen samen. Dit punt ligt in de Golf van Guinee in de Atlantische Oceaan, ten zuiden van Ghana. Bij nul is geen letter voor de richting nodig. Controleer bij elk paar coördinaten de volgorde en de letters aan de hand van de halfronden die je verwacht.

Coördinaten helpen je plekken en patronen te vergelijken. Je kunt meer vertellen dan alleen de twee getallen van een plek.

Welke plek ligt verder naar het noorden of westen?

Reykjavik ligt vlak bij 64°N, 22°W. Anchorage ligt vlak bij 61°N, 150°W. Beide liggen ten noorden van de evenaar, dus 64°N ligt noordelijker. Reykjavik wint die vergelijking.

Beide liggen ten westen van Greenwich. Een groter getal met W ligt verder naar het westen vanaf Greenwich, dus Anchorage ligt westelijker. Lees het juiste deel van elk paar: de lengteligging kan je niet vertellen welke plek noordelijker ligt.

Houd aan weerszijden van Greenwich rekening met beide kanten. Plekken op 10°O en 10°W liggen via 0° 20° uit elkaar. Hun gelijke getallen plaatsen ze niet op dezelfde meridiaan.

Beschrijf een plek in woorden

Nairobi ligt vlak bij 1°Z, 37°O. Het kleine getal met Z vertelt je dat de stad net ten zuiden van de evenaar ligt. De O vertelt je dat ze ten oosten van Greenwich ligt. Je kunt schrijven: “Nairobi ligt in Oost-Afrika, net ten zuiden van de evenaar, op het zuidelijk en oostelijk halfrond.”

Een heldere beschrijving kan coördinaten, halfronden en een nabijgelegen werelddeel, oceaan of landschapselement combineren. Elk voegt andere informatie toe.

Meet hoe ver een land zich uitstrekt

De uiterste punten van een land zijn de punten die in elke richting het verst liggen. Voor Nederland ligt het noordelijkste punt vlak bij 53½°N, op het eilandje Rottumerplaat. Het zuidelijkste punt ligt vlak bij 50¾°N, bij Eijsden in Zuid-Limburg. De uitgestrektheid in de breedte is ongeveer:

Dat is van noord naar zuid ongeveer 300 km. Het oostelijkste punt, bij Bad Nieuweschans in Groningen, ligt vlak bij 7°O. Het westelijkste punt, het Zwin bij Cadzand, ligt vlak bij 3½°O. De uitgestrektheid in de lengte is ongeveer 3½°. Beide hebben O, dus trek je de getallen van elkaar af.

Ontdek een patroon

Rome, Chicago en Boston liggen allemaal vlak bij 42°N. Ze hebben dezelfde breedteligging en liggen toch ver uit elkaar. Washington D.C. en Lima liggen allebei vlak bij 77°W, langs dezelfde meridiaan. Dezelfde breedteligging betekent niet dezelfde lengteligging.

Zoek je woonplaats op in een atlas of kaartapp. Rond de coördinaten af op hele graden. Benoem daarna de halfronden. Amsterdam ligt vlak bij 52°N, 5°O; Calgary in Canada ligt vlak bij 51°N, 114°W. Ze liggen ongeveer even ver naar het noorden, aan verschillende kanten van Greenwich.

Vijf breedtecirkels met een naam helpen je je plek op aarde te vinden. Ze vormen een patroon van noord naar zuid met de evenaar in het midden.

Leer de volgorde

Lees van de Noordpool naar de Zuidpool:

De twee keerkringen liggen even ver van de evenaar. De twee poolcirkels vormen nog zo'n paar. Elke poolcirkel ligt ongeveer 23½° van zijn pool, want een pool ligt op 90°.

De K van “Kreeft” komt vóór de S van “Steenbok” in het alfabet. Als je van noord naar zuid leest, komt de Kreeftskeerkring vóór de Steenbokskeerkring. Beide keerkringen liggen veel dichter bij de evenaar dan de poolcirkels.

Volg de lijnen over land

De Kreeftskeerkring loopt door Mexico, de Sahara, Saoedi-Arabië, India en Zuid-China. Havana in Cuba, vlak bij 23°N, ligt er net ten zuiden van.

De Steenbokskeerkring loopt door Chili, Argentinië, Paraguay, Brazilië, Namibië, Botswana, Zuid-Afrika, Madagaskar en Australië. Rio de Janeiro, vlak bij 23°Z, ligt er net ten noorden van. Een breedteligging van 23°Z ligt dichter bij de evenaar dan 23½°Z.

De noordpoolcirkel loopt door Alaska, Canada, Groenland, Noorwegen, Zweden, Finland, Rusland en over een klein eiland van IJsland. De zuidpoolcirkel loopt door Antarctica en de Zuidelijke Oceaan. De namen helpen je onthouden: noordpool is noord; zuidpool is zuid.

Lees een waarde uit een atlas

Een atlas kan 23°26′ voor een keerkring of 66°34′ voor een poolcirkel vermelden. Je kunt ook 23,4° en 66,6° tegenkomen. Dit zijn nauwkeurigere manieren om hun ligging aan te geven. De lijnen verschuiven over vele jaren heel langzaam. Gebruik ongeveer 23½° en ongeveer 66½° om ze op een wereldkaart te vinden.

De breedtecirkels met een naam geven belangrijke verschillen in zonlicht aan. Ze helpen je ook om plekken in grote temperatuurzones in te delen.

Waar kan de zon recht boven je staan?

Tussen de keerkringen, inclusief de grenslijnen zelf, kan de zon recht boven je hoofd staan. Minstens één keer per jaar staat de zon tijdens de zonnemiddag recht boven een plek. De schaduw van iemand die staat valt dan recht onder de voeten. Voorbij de keerkringen staat de zon nooit recht boven je hoofd.

Hoog aan de hemel is niet hetzelfde als recht boven je hoofd. Het woord “recht” betekent precies boven je, niet iets opzij.

Waar kan het de hele dag licht blijven?

Binnen de poolcirkels zijn er zomerdagen waarop de zon niet ondergaat. Dit is de middernachtzon. Verder naar een pool toe brengt de winter dagen waarop de zon niet opkomt: de poolnacht. Op een pool duurt het daglicht ongeveer zes maanden, gevolgd door ongeveer zes maanden duisternis.

De middernachtzon is er niet elke nacht van het jaar. Ze komt voor tijdens de plaatselijke zomer. Op dezelfde plek kan er in de winter heel weinig daglicht zijn.

Deel plekken in op breedteligging

De lijnen scheiden drie soorten zones:

• Tropisch: tussen de keerkringen, binnen ongeveer 23½° van de evenaar.
• Gematigd: tussen een keerkring en de bijbehorende poolcirkel.
• Polair: voorbij een poolcirkel, richting een pool.

Zoek het getal van de breedteligging en vergelijk het met 23½ en 66½. Singapore, vlak bij 1°N, ligt in de tropische zone. Chicago op 42°N en Brisbane op 27°Z liggen in een gematigde zone. Tromsø op 70°N ligt in een poolzone. De N of Z geeft het halfrond aan, maar dezelfde getalsgrenzen gelden aan beide kanten.

Breedteligging is één factor voor de temperatuur

Laaggelegen plekken in de tropen krijgen het hele jaar door direct zonlicht. Ze blijven warm of heet. Plekken in de poolgebieden krijgen minder direct zonlicht en zijn een groot deel van het jaar koud. Gematigde plekken hebben meestal warmere en koudere delen van het jaar.

Ook de hoogte is van belang. De Kilimanjaro ligt vlak bij 3°Z, in de tropen. De hoge top is koud genoeg voor sneeuw en ijs. Een plek in de tropen is niet op elke hoogte heet.

Ook heeft de evenaar niet alle temperatuurrecords. Bewolking en regen kunnen de opwarming daar beperken. In woestijnen verder weg, zoals Death Valley vlak bij 36°N, zijn de hoogste luchttemperaturen gemeten.

Als het bij jou nacht wordt, schijnt de zon nog steeds. Jouw deel van de aarde is van haar licht af gedraaid.

Eén draai, één dag

De aarde roteert, of draait, van west naar oost om haar as. Van boven de Noordpool gezien is die draaiing tegen de klok in. Eén volledige draai van de ene middag tot de volgende duurt 24 uur.

De zon verlicht de helft die naar haar toe is gericht. De andere helft is van de zon af gericht en daar is het nacht. Terwijl de aarde draait, bewegen plekken het licht in en weer uit. Daardoor wisselen dag en nacht er dagelijks af.

De aarde draait ook om de zon. Die reis duurt ongeveer een jaar, geen dag. De dagelijkse draaiing zorgt voor je volgende zonsopkomst.

Maak een model

Gebruik een globe, een sticker en een lamp in een schemerige kamer. De lamp stelt de zon voor. Markeer een plaats met de sticker en laat de lamp stilstaan.

1. Draai de globe van west naar oost. Kijk vanaf de Noordpool naar beneden om de richting te controleren.
2. Kijk hoe de sticker het licht in beweegt. Dat is zonsopkomst.
3. Blijf draaien tot de sticker goed binnen de verlichte kant is.
4. Draai de sticker over de grens het donker in. Dat is zonsondergang.
5. Blijf door de donkere kant heen draaien tot de zon weer opkomt.

Het model laat zien waarom de zon in het oosten lijkt op te komen. De aarde draait naar het oosten, waardoor de zon naar het westen langs de hemel lijkt te bewegen. In een rijdende auto kunnen stilstaande bomen voorbij lijken te schuiven. Op een vergelijkbare manier verandert de beweging van de aarde wat je ziet.

Zonnetijd en kloktijd

Zonnemiddag is het moment waarop de zon die dag bij jou het hoogst aan de hemel staat. Zonnemiddernacht is halverwege de nacht. Op hetzelfde moment vallen zonnemiddag en zonnemiddernacht langs tegenoverliggende meridianen, 180° uit elkaar.

Middag op de klok is 12.00 uur. Zonnemiddag kan op een andere kloktijd vallen, omdat een hele tijdzone dezelfde tijd op de klok gebruikt. De zon in jouw plaats bepaalt die gezamenlijke kloktijd niet alleen.

Dicht bij de evenaar duren daglicht en duisternis het hele jaar elk ongeveer 12 uur. Verder weg verandert het aantal uren daglicht in de loop van het jaar veel sterker. De middernachtzon in de zomer bij een pool is een voorbeeld van dat verschil.

Een vriend ver weg slaapt misschien terwijl jij luncht. Het is hetzelfde moment, maar jullie woonplaatsen zijn elk anders ten opzichte van de zon gericht.

Een draaiende wereld heeft verschillende zonnetijden

De aarde draait 360° in 24 uur. Deel de volledige draai door het aantal uren:

Elk uur bereikt de zonnemiddag meridianen die 15° verder naar het westen liggen. Een verschil van 30° betekent twee uur verschil in zonnetijd. Een verschil van 1° betekent vier minuten, want een uur heeft 60 minuten.

Plekken ten oosten van jou bereiken hetzelfde punt op de dagelijkse baan van de zon eerder. Hun zonnetijd loopt voor. Plekken ten westen van jou lopen achter. Verschillende breedteliggingen kunnen nog steeds verschillende daglengtes hebben.

Reken met het middaguur in Greenwich

Stel je voor dat de zon boven Greenwich, op 0°, op haar hoogst staat. Het is daar zonnemiddag. Wat is de zonnetijd bij Memphis, op 90°W?

1. Bepaal het lengteverschil: 90°.
2. Deel door 15° per uur.
3. Het verschil is zes uur.
4. West loopt achter, dus tel zes uur terug vanaf het middaguur.

De zonnetijd is ongeveer 6.00 uur. Op 45°O is het verschil drie uur. Oost loopt voor, dus volgens de zon is het daar ongeveer 15.00 uur. Dit zijn zonnetijden, niet de officiële kloktijden van de steden.

Waarom plaatsen stopten met eigen tijden

Lang geleden stelden plaatsen hun klokken af op hun eigen zonnemiddag. Twee plaatsen die maar 1° uit elkaar lagen, konden een tijdsverschil van vier minuten hebben. Dat was lastig toen treinen en de telegraaf veel plaatsen met elkaar verbonden. Voor een treindienstregeling was een tijd nodig die iedereen langs de route kon gebruiken.

Tijdzones gaven regio's een gezamenlijke kloktijd. De zones veroorzaakten niet dat de tijd van de dag op aarde verschilt. Dat deed de draaiing van de aarde al. Tijdzones ordenen die verschillen in kloktijden die mensen samen kunnen gebruiken.

Houd breedteligging en lengteligging uit elkaar

Met breedteligging beschrijf je de noord-zuidpositie en de zones met verschillend zonlicht. Met lengteligging vergelijk je de zonnetijd tijdens de dagelijkse draaiing. Twee plekken op één meridiaan hebben dezelfde zonnetijd, ook als de ene ten noorden en de andere ten zuiden van de evenaar ligt. Ze kunnen nog steeds verschillende daglengtes hebben.

Een trein kan zijn dienstregeling niet voor de zon van elke plaats blijven veranderen. Dankzij tijdzones kan een hele regio dezelfde kloktijd gebruiken.

Van zonnetijd naar gezamenlijke tijd

Een tijdzone is een gebied dat dezelfde kloktijd gebruikt. Standaardtijd is de gebruikelijke tijd voordat de klok eventueel voor de zomertijd wordt verzet. Amerikaanse en Canadese spoorwegen begonnen in 1883 met standaardtijdzones. Het jaar daarop werd de meridiaan van Greenwich internationaal gekozen.

Een eenvoudig wereldplan heeft 24 zones, elk 15° breed. Als je naar de volgende strook gaat, verandert de kloktijd met één uur. Een strook met 0° in het midden zou van 7½°W tot 7½°O lopen.

Echte grenzen buigen om landen, deelstaten en provincies heen. Regeringen kiezen gezamenlijke tijden die mensen helpen om samen te werken en te reizen. Zones zijn niet allemaal nette stroken van gelijke breedte.

Lees een tijdsverschil met UTC

UTC, de gecoördineerde wereldtijd, is het uitgangspunt voor kloktijden. Een tijdsverschil met UTC vertelt je hoeveel een klok voor- of achterloopt op UTC.

Tokio gebruikt UTC+9. Nederland gebruikt in de winter UTC+1, de Midden-Europese Tijd (MET). New York gebruikt UTC−5 tijdens de standaardtijd in de winter. Als het volgens UTC 12.00 uur is, is het in Tokio 21.00 uur, in Amsterdam 13.00 uur en in New York 7.00 uur.

Greenwichtijd, of GMT, is voor alledaagse tijdberekeningen gelijk aan UTC. Greenwich gebruikt GMT in de winter. In de zomer gebruiken de klokken daar British Summer Time, UTC+1. Een klok in Greenwich blijft dus niet het hele jaar op GMT staan. Ook Nederland verzet de klok: in de zomer gebruikt het de Midden-Europese Zomertijd, UTC+2.

Sommige tijdsverschillen bevatten minuten

India gebruikt UTC+5:30. Dat betekent vijf uur en 30 minuten vooruit, niet vijf en dertig honderdste van een uur. Nepal gebruikt UTC+5:45. De standaardtijd van Newfoundland is UTC−3:30.

Door deze kleinere stappen en andere keuzes zijn er op de wereld ongeveer 38 tijdsverschillen met UTC in gebruik, niet precies 24. Ze lopen van UTC−12 tot UTC+14. Het aantal kan veranderen als regeringen hun tijdregels veranderen.

Zoek op een tijdzonekaart het gekleurde gebied waarin je woonplaats ligt. Lees het tijdsverschil met UTC af en zoek daarna het gebied van de andere plaats. Gebruik de aanduidingen om ze te vergelijken. De lengteligging alleen kan je niet vertellen wat het officiële tijdsverschil met UTC van een plek is.

Om een telefoongesprek of een reis te plannen, vergelijk je beide plekken op hetzelfde moment. Schrijf hun tijdsverschillen met UTC op voordat je met kloktijden gaat rekenen.

Bepaal welke klok voorloopt

Een positiever tijdsverschil loopt voor. UTC+9 loopt voor op UTC−8. UTC−5 loopt voor op UTC−8, omdat het dichter bij nul ligt.

Bij tegengestelde tekens tel je de grootte van de tijdsverschillen op. Bij twee positieve of twee negatieve tijdsverschillen bepaal je het verschil door af te trekken. Neem eventuele minuten mee. Controleer de datum nadat je de kloktijd hebt veranderd.

New York heeft in de winter UTC−5. Amsterdam heeft in de winter UTC+1. Amsterdam loopt zes uur voor, dus als het in Amsterdam 15.00 uur is, is het in New York 9.00 uur. Londen heeft in de winter UTC+0 en loopt één uur achter op Amsterdam: daar is het dan 14.00 uur.

Let op als je voorbij middernacht gaat

Los Angeles gebruikt in de winter UTC−8; Tokio gebruikt UTC+9. Hun verschil is 17 uur. Als het in Los Angeles maandag 15.00 uur is, loopt Tokio 17 uur voor.

Tel negen uur tot middernacht en dan nog acht uur. In Tokio is het dinsdag 8.00 uur.

Met de 24-uursklok gaat dit makkelijk. Tel 17 op bij 15.00 uur en je krijgt 32. Trek er 24 af en je krijgt 8.00 uur op de volgende dag. Vanuit Amsterdam werkt het net zo: Tokio loopt in de winter acht uur voor. Om 20.00 uur in Amsterdam is het in Tokio 20 + 8 = 28, en 28 − 24 = 4, dus de volgende dag 4.00 uur. Als je terug voorbij middernacht gaat, kom je juist op de vorige dag uit.

Halve uren werken op dezelfde manier. Mumbai met UTC+5:30 loopt vijf uur en 30 minuten voor op Londen in de winter. Als het in Londen 12.00 uur is, is het in Mumbai 17.30 uur.

Tel ook de reistijd op

Een vliegtuig vertrekt in de winter om 18.00 uur uit New York. New York heeft UTC−5; Amsterdam heeft UTC+1. De vlucht duurt zeven uur.

1. Tel de zeven uur van de vlucht op bij de kloktijd in New York. Het wordt de volgende dag 1.00 uur.
2. Amsterdam loopt zes uur voor. Tel die zes uur erbij op.
3. Het vliegtuig komt de volgende dag om 7.00 uur Nederlandse tijd aan.

Als je alleen omrekent naar een andere tijdzone, weet je hoe laat het op de bestemming is bij het opstijgen. Als je alleen de vliegtijd optelt, krijg je de aankomsttijd in de tijdzone van vertrek. Je hebt beide veranderingen nodig.

Controleer de zomertijd

Veel plekken zetten de klok in de lente één uur vooruit en in de herfst terug. In Nederland en de rest van de Europese Unie gebeurt dat op de laatste zondag in maart en de laatste zondag in oktober. Nederland gebruikt dan UTC+2, de Midden-Europese Zomertijd. Het Verenigd Koninkrijk verzet de klok op dezelfde dagen en gebruikt dan UTC+1. In de Verenigde Staten gebeurt het op de tweede zondag in maart en de eerste zondag in november. Hawaï en het grootste deel van Arizona verzetten de klok niet. Plekken op het zuidelijk halfrond, zoals Sydney, verzetten de klok in tegenovergestelde delen van het jaar. Japan, China en India verzetten hun klokken niet.

Omdat de Verenigde Staten en Nederland op verschillende datums de klok verzetten, wordt het gebruikelijke verschil van zes uur tussen New York en Amsterdam korte tijd vijf uur. Controleer de tijdsverschillen met UTC op de dag van een echt telefoongesprek. Gebruik over de datumgrens heen die tijdsverschillen in plaats van het ezelsbruggetje “oost betekent voorlopen”.

Een kalenderdatum heeft ergens op de globe een grens nodig. De internationale datumgrens vormt die grens, grotendeels door de Grote Oceaan.

Waarom de datum moet veranderen

Stel je voor dat je naar het oosten door alle 24 eenvoudige tijdzones reist. In elke zone zet je je klok een uur vooruit. Een volledige reis voegt 24 uur toe: een hele dag. De datumgrens corrigeert die extra dag als je haar oversteekt.

De lijn ligt ongeveer langs 180° lengte. Ze loopt zigzaggend om eilanden en grenzen heen. Een grens tussen halfronden en een grens tussen kalenderdatums zijn verschillende dingen. Samoa ligt vlak bij 172°W, op het westelijk halfrond, maar toch ten westen van de datumgrens omdat de lijn eromheen buigt.

Steek naar het oosten of westen over

Als je de grens naar het westen oversteekt, komt er één kalenderdag bij. Maandag wordt dinsdag. Als je haar naar het oosten oversteekt, gaat er één kalenderdag af. Dinsdag wordt maandag.

Neem bij een volledige reis ook de verstreken tijd en de veranderingen van de kloktijd mee. Tijdsverschillen met UTC bevatten het verschil door de datumgrens al. Als je met tijdsverschillen met UTC rekent, voeg dan achteraf geen extra dag voor de datumgrens toe.

Samoa gebruikt UTC+13 en Amerikaans-Samoa gebruikt UTC−11. Het verschil is 24 uur. Als het in Amerikaans-Samoa dinsdag 10.00 uur is, is het in Samoa woensdag 10.00 uur. Dezelfde kloktijd, verschillende datums.

Een vlucht die volgens de klok eerder aankomt

Een vliegtuig vertrekt op dinsdag om 21.00 uur uit Tokio. De vlucht naar Honolulu duurt zeven uur. Tokio heeft UTC+9; Honolulu heeft UTC−10.

1. Tel de vliegtijd op bij de tijd in Tokio: de aankomst is woensdag om 4.00 uur.
2. Honolulu loopt 19 uur achter op Tokio.
3. Tel 19 uur terug: de aankomst is in Honolulu op dinsdag om 9.00 uur.

Er zijn echt zeven uur verstreken. De eerdere plaatselijke kloktijd betekent niet dat het vliegtuig terug in de tijd is gevlogen.

Een land kan zijn kalender verschuiven

Samoa wisselde eind 2011 van kant om gelijk te lopen met zijn handelspartners Australië en Nieuw-Zeeland. Na donderdag 29 december ging het direct over op zaterdag 31 december. Vrijdag 30 december 2011 werd daar overgeslagen.

De Line-eilanden van Kiribati gebruiken UTC+14 en beginnen elke nieuwe dag als eerste. Baker Island en Howland Island gebruiken UTC−12 en horen bij de laatste; er woont niemand. Door dit bereik van 26 uur kunnen er elke dag ongeveer twee uur lang drie datums tegelijk in gebruik zijn.

Jules Verne gebruikte een wereldreis en het tellen van kalenderdagen in De reis om de wereld in tachtig dagen. De reiziger Phileas Fogg denkt dat hij te laat is, maar zijn reis naar het oosten heeft hem een dag opgeleverd.

Een land kan één gezamenlijke tijd of meerdere tijdzones kiezen. Hoe breed het land van oost naar west is, helpt verklaren waarom die keuze ertoe doet.

Door Rusland

Rusland is het breedste land ter wereld. Het gebruikt 11 tijdzones. Lees van west naar oost:

Rusland verzet de klok niet voor zomertijd. Als het in Kaliningrad 8.00 uur is, is het in Petropavlovsk-Kamtsjatski al 18.00 uur: tien uur later.

Eén koninkrijk, twee tijden

Europees Nederland gebruikt in de winter de Midden-Europese Tijd, UTC+1. De eilanden van het Koninkrijk in het Caribisch gebied, zoals Curaçao, Aruba en Bonaire, gebruiken het hele jaar UTC−4.

Een voetbalwedstrijd die om 20.00 uur in Amsterdam begint, begint in de winter om 15.00 uur op Curaçao, want Curaçao loopt vijf uur achter. In de zomer gaat de klok in Nederland een uur vooruit naar UTC+2, maar die op Curaçao niet. Het verschil wordt zes uur, waardoor de wedstrijd op Curaçao om 14.00 uur begint.

Halve uren in Canada en Australië

De zes zones van Canada zijn Pacifische tijd, bergtijd, centrale tijd, oostelijke tijd, Atlantische tijd en Newfoundlandtijd. De standaardtijd van Newfoundland is UTC−3:30, een halfuur voor op de Atlantische standaardtijd. Als het in Toronto 12.00 uur is, is het in St. John's 13.30 uur, wanneer beide hun gebruikelijke overeenkomstige seizoentijd gebruiken.

Het vasteland van Australië heeft drie belangrijke standaardtijdsverschillen met UTC: westelijke tijd UTC+8, centrale tijd UTC+9:30 en oostelijke tijd UTC+10. Sommige deelstaten schakelen over op zomertijd, terwijl andere de standaardtijd aanhouden. Daardoor gebruiken de deelstaten en territoria van begin oktober tot begin april vijf belangrijke kloktijden.

Eén breed land, één kloktijd

Rusland gebruikt 11 zones, maar China gebruikt één officiële nationale tijd, UTC+8, hoewel het erg breed is. In het verre westen van China kan het volgens de klok rond 15.00 uur zonnemiddag zijn.

Eén nationale tijd maakt gezamenlijke roosters eenvoudig. Met meerdere zones liggen plaatselijke kloktijden dichter bij de dagelijkse baan van de zon. De breedte van een land dwingt niet elk land tot dezelfde keuze.

Zoek je eigen zone

Zoek je woonplaats op een actuele tijdzonekaart. Schrijf het standaardtijdsverschil met UTC op en controleer of er zomertijd wordt gebruikt. In Nederland is dat UTC+1 in de winter en UTC+2 in de zomer. Vergelijk het huidige tijdsverschil daarna met dat van een vriend of familielid. Controleer de plaats, niet alleen de naam van het land: sommige landen hebben meerdere zones en sommige regio's verzetten de klok terwijl andere dat niet doen.