Europa op de kaart: landen, hoofdsteden en de Europese Unie

Zoek Europa ten noorden van Afrika en ten westen van Azië. Heel Europa ligt ten noorden van de evenaar, op het noordelijk halfrond. De nulmeridiaan, de lijn van 0° lengte, loopt door Greenwich in Londen, Frankrijk en Spanje.

Volg het water

De Noordelijke IJszee grenst in het noorden aan Europa. De Atlantische Oceaan ligt in het westen. De Middellandse Zee scheidt Europa in het zuiden van Afrika. Spanje en Marokko liggen aan weerszijden van de Straat van Gibraltar. Op het smalste punt is deze doorgang ongeveer 14 kilometer breed.

Europa heeft een oppervlakte van ongeveer 10 miljoen vierkante kilometer. Alleen Australië, of in sommige atlassen het grotere gebied Oceanië, is kleiner. In 2025 woonden ongeveer 744 miljoen mensen in Europa. Dat was ongeveer één op de elf mensen wereldwijd.

Zoek de grens waar het land aansluit

Europa en Azië delen één enorme landmassa, Eurazië. Geen oceaan scheidt ze. Geografen gebruiken een afgesproken grens door rivieren, bergen en zeeën. Volg die van noord naar zuid:

1. Volg het Oeralgebergte naar het zuiden door Rusland.
2. Volg de rivier de Oeral naar de Kaspische Zee.
3. Steek over naar het Kaukasusgebergte en volg de hoofdkam naar het westen.
4. Bereik de Zwarte Zee en daarna de Bosporus bij Istanboel.
5. Ga verder door de Zee van Marmara en de Dardanellen naar de Egeïsche Zee.

De grens van een werelddeel hoeft geen landsgrens te zijn. Rusland strekt zich uit over Europa en Azië. Het grootste deel van het Russische land ligt in Azië, maar de meeste Russen wonen in Europa. De hoofdstad Moskou ligt in het Europese deel. Ook Turkije ligt aan beide kanten van de grens. Istanboel ligt aan beide kanten van de Bosporus; Ankara, de hoofdstad van Turkije, ligt in Azië.

Kazachstan heeft land ten westen van de rivier de Oeral. Georgië en Azerbeidzjan hebben kleine gebieden ten noorden van de hoofdkam van de Kaukasus. Armenië ligt ten zuiden van die kam, in Azië, al is het door zijn geschiedenis nauw met Europa verbonden.

Bekijk bij welk werelddeel eilanden horen

IJsland hoort geografisch bij Europa. Groenland hoort geografisch bij Noord-Amerika, hoewel het deel uitmaakt van het Koninkrijk Denemarken. Cyprus ligt dicht bij Azië, in het oosten van de Middellandse Zee. Het hoort bij de EU en wordt vaak bij Europa ingedeeld.

Probeer Groenland in twee delen te beschrijven: “Het ligt in Noord-Amerika. Het is deel van het Koninkrijk Denemarken.” Geografie en politieke banden beantwoorden verschillende vragen. Een band met een Europees land verplaatst een eiland niet over de oceaan.

Kaarten beantwoorden verschillende vragen. Een staatkundige kaart laat landen, grenzen en steden zien. Een natuurkundige kaart laat de hoogte van het land en het water zien. Lees eerst de legenda: groen betekent vaak laagland, terwijl bruin of wit hoger gelegen land aangeeft. Een hoofdstad kan een ster of vierkantje hebben.

Lees de vormen van Europa

Een schiereiland heeft aan drie kanten water, maar zit vast aan meer land. Zoek deze grote voorbeelden:

• Scandinavisch Schiereiland: Noorwegen en Zweden.
• Iberisch Schiereiland: Spanje en Portugal.
• Italiaans Schiereiland: het laarsvormige vasteland van Italië.
• Balkanschiereiland: Zuidoost-Europa.
• Jutland: het vasteland van Denemarken en een deel van Noord-Duitsland.

Een eiland heeft aan alle kanten water. Groot-Brittannië is het grootste eiland van Europa, gevolgd door IJsland en Ierland. Zoek in de Middellandse Zee Sicilië, Sardinië, Corsica, Kreta, Cyprus en de Balearen. Sicilië is het grootste eiland in de Middellandse Zee.

Een binnenstaat is een land zonder zeekust. Zwitserland, Oostenrijk, Tsjechië, Slowakije, Hongarije en Belarus zijn voorbeelden. Een rivier of meer geeft een land geen zeekust.

Beschrijf een land

Zoek Hongarije op een staatkundige kaart. Plaats het eerst in Midden-Europa. Bekijk daarna de grenzen: geen enkele raakt de zee. Zoek dan de buurlanden, waaronder Slowakije in het noorden en Roemenië in het oosten. Je kunt nu schrijven: “Hongarije is een binnenstaat in Midden-Europa, ten zuiden van Slowakije en ten westen van Roemenië.”

Regio’s helpen je om plekken die dicht bij elkaar liggen samen te leren. Noord-, West-, Midden-, Zuid-, Zuidoost- en Oost-Europa zijn handige groepen. Atlassen delen een land soms bij verschillende groepen in. Polen kan bijvoorbeeld in Midden- of Oost-Europa liggen.

Vergelijk oppervlaktes en aantallen landen

Rusland is het grootste Europese land, ook als je alleen het Europese land meetelt. Oekraïne is het grootste land dat helemaal in Europa ligt. Frankrijk is het grootste EU-land. Vaticaanstad, binnen Rome, is het kleinste land ter wereld. Monaco, San Marino, Liechtenstein, Andorra en Malta zijn ook erg klein.

Deze rondreis vermeldt 45 landen die helemaal of grotendeels in Europa liggen. Veel lijsten noemen er 44 omdat ze Kosovo niet meetellen. Kosovo verklaarde zich in 2008 onafhankelijk van Servië. Veel landen erkennen het; Servië en enkele andere landen doen dat niet. Lijsten die landen aan beide kanten van de grens en nabijgelegen landen met banden met Europa toevoegen, kunnen op ongeveer 50 uitkomen.

Platte wereldkaarten rekken delen van een ronde aarde uit. Op sommige lijkt Groenland bijna even groot als Afrika. Afrika is in werkelijkheid ongeveer 14 keer zo groot. Ook Noord-Europa kan te groot lijken. Gebruik een globe of een oppervlaktegetrouwe kaart als je oppervlaktes vergelijkt.

Een hoofdstad is de belangrijkste politieke stad van een land. Vaak werkt de regering er. Het hoeft niet de grootste stad te zijn. Zoek het hoofdstadsymbool in de legenda van je kaart.

Het noorden en westen

De vijf Noordse landen zijn IJsland, Noorwegen, Zweden, Finland en Denemarken. Noorwegen en Zweden delen een groot deel van het Scandinavisch Schiereiland. Denemarken heeft het schiereiland Jutland en veel eilanden. IJsland ligt in de Atlantische Oceaan.

De Baltische staten zijn Estland, Letland en Litouwen. Ze liggen alle drie aan de oostkant van de Oostzee. Zoek ze van noord naar zuid in alfabetische volgorde. Koppel Tallinn aan Estland, Riga aan Letland en Vilnius aan Litouwen.

België, Nederland en Luxemburg vormen de Benelux. De naam gebruikt de eerste delen van hun namen. Frankrijk ligt ten zuidwesten van België. Het piepkleine Monaco ligt aan de Middellandse Zeekust naast Frankrijk.

Twee eilanden, twee landen

Groot-Brittannië is het grote eiland waarop Engeland, Schotland en Wales liggen. Het Verenigd Koninkrijk omvat deze drie landen en Noord-Ierland. De hoofdstad is Londen.

Elk land heeft ook een eigen hoofdstad: Londen voor Engeland, Edinburgh voor Schotland, Cardiff voor Wales en Belfast voor Noord-Ierland. Ierland is een apart land met Dublin als hoofdstad. Het deelt het eiland Ierland met Noord-Ierland.

Probeer deze combinatie: “Belfast–Noord-Ierland–Verenigd Koninkrijk.” Probeer daarna “Dublin–Ierland.” De steden liggen op hetzelfde eiland, maar in verschillende landen.

Een bijzondere hoofdstad en een handige manier van leren

Amsterdam is de hoofdstad van Nederland. De regering en het parlement werken in Den Haag. Ook verwijst “Holland” naar twee provincies, Noord-Holland en Zuid-Holland; het is niet het hele land.

Leer vier paren, bedek de hoofdsteden en zeg ze hardop. Bedek daarna de landnamen en werk terug. Meng die paren op een andere dag met vier nieuwe. Voeg steeds de ligging toe: “Oslo ligt in Noorwegen, ten westen van Zweden.” Zo krijgt elke naam een plek.

Houd Zweden en Zwitserland uit elkaar. Zweden ligt in het noorden en heeft Stockholm als hoofdstad. Zwitserland ligt in de Alpen en heeft Bern als bondsstad.

Midden-Europa heeft grote landen, kleine berglanden en landen zonder kust. Verder naar het zuiden steken schiereilanden en eilanden de Middellandse Zee in. Koppel elke hoofdstad aan het land voordat je die op een kaart zoekt.

Paren in Midden- en Zuid-Europa

Tsjechië wordt ook de Tsjechische Republiek genoemd. Beide namen verwijzen naar hetzelfde land. Zwitserland noemt Bern zijn bondsstad. Zürich is groter en Genève is bekend, maar geen van beide is het politieke centrum van het land.

Bouw een kaart rond Duitsland op

Duitsland heeft ongeveer 84 miljoen inwoners, de meeste van de EU. Het grenst aan negen landen. Begin bij Denemarken in het noorden. Ga met de klok mee langs Polen, Tsjechië, Oostenrijk, Zwitserland, Frankrijk, Luxemburg, België en Nederland.

Kies nu één buurland om te beschrijven. Polen ligt ten oosten van Duitsland en grenst aan de Oostzee. De hoofdstad is Warschau. Voeg nog een paar toe: Tsjechië ligt ten zuidoosten van Duitsland; de hoofdstad is Praag, aan de rivier de Moldau.

Gebruik vormen en rivieren

Portugal ligt langs de westkant van het Iberisch Schiereiland. Spanje beslaat het grootste deel van de rest. Lissabon is de hoofdstad van Portugal; Madrid ligt dicht bij het midden van Spanje. Barcelona is een belangrijke Spaanse stad, maar Madrid is de hoofdstad.

Italië lijkt op een laars, met Sicilië bij de punt. Rome is de hoofdstad van Italië. Milaan is een grote stad verder naar het noorden. Vaticaanstad is een apart, piepklein land binnen Rome. San Marino is een ander apart land dat door Italië wordt omringd. Malta ligt in de Middellandse Zee ten zuiden van Sicilië.

Vier hoofdsteden liggen aan de Donau. Volg ze stroomafwaarts: Wenen in Oostenrijk, Bratislava in Slowakije, Boedapest in Hongarije en Belgrado in Servië. Wenen en Bratislava liggen maar ongeveer 55 kilometer uit elkaar.

Haal namen die op elkaar lijken uit elkaar

Bern hoort bij Zwitserland; Berlijn hoort bij Duitsland. Slowakije ligt ten noorden van Hongarije en heeft Bratislava als hoofdstad. Slovenië ligt ten zuiden van Oostenrijk, heeft een korte kust aan de Adriatische Zee en heeft Ljubljana als hoofdstad.

Om die laatste twee te leren, teken je Hongarije en Oostenrijk als houvast. Zet Slowakije boven Hongarije en Slovenië onder Oostenrijk. Voeg elke hoofdstad pas toe nadat je het land hebt geplaatst. De twee namen die op elkaar lijken, horen nu bij verschillende plekken op de kaart.

Zuidoost-Europa strekt zich uit rond het Balkanschiereiland en de Zwarte Zee. Oost-Europa loopt door tot aan de Oeral. Sommige nabijgelegen landen liggen ook in Azië, dus bekijk waar zowel het land als de hoofdstad ligt.

Het zuidoosten en oosten

Griekenland ligt aan de zuidpunt van de Balkan. Het heeft ongeveer 6000 eilanden en eilandjes. Kreta is het grootste. Veel eilanden liggen in de Egeïsche Zee; andere liggen in de Ionische Zee. Athene is al duizenden jaren een stad.

Roemenië en Bulgarije grenzen allebei aan de Zwarte Zee. Over een lang stuk vormt de Donau hun gezamenlijke grens. Boekarest hoort bij Roemenië; Sofia hoort bij Bulgarije. Belgrado ligt verder naar het westen, in Servië, aan de Donau waar de Sava erin uitmondt.

Landen aan de rand van het werelddeel

Turkije, Kazachstan, Georgië en Azerbeidzjan liggen aan beide kanten van de afgesproken grens tussen Europa en Azië. Armenië en Cyprus liggen geografisch in Azië, maar hebben nauwe banden met Europa. De hoofdstad van Turkije is Ankara, in Azië. Istanboel is groter en ligt aan beide kanten van de Bosporus, maar is niet de hoofdstad.

Lees oude en nieuwe namen

Slovenië, Kroatië, Bosnië en Herzegovina, Servië, Montenegro en Noord-Macedonië waren ooit delen van Joegoslavië. Dat land viel in de jaren 1990 en het begin van de jaren 2000 uiteen. Kosovo verklaarde zich later onafhankelijk van Servië. Veel landen erkennen Kosovo, maar Servië en enkele andere landen doen dat niet. Een oude atlas kan andere grenzen laten zien.

Noord-Macedonië gebruikt die landsnaam sinds 2019. De taal is het Macedonisch. Macedonië is ook de naam van een regio in Griekenland.

Engelse plaatsnamen kunnen er op plaatselijke borden anders uitzien. Russisch, Oekraïens, Bulgaars, Belarussisch, Servisch en Macedonisch gebruiken cyrillische letters. Moskou verschijnt als “Москва”, uitgesproken als “Moskva”. Sofia verschijnt als “София”. Servië en Montenegro gebruiken ook Latijnse letters.

De hoofdstad van Oekraïne wordt ook geschreven als Kyiv, volgens de Oekraïense spelling. Oudere Engelstalige kaarten kunnen “Kiev” tonen. De hoofdstad van Moldavië, Chișinău, wordt vaak als “Chisinau” getypt. Deze schrijfwijzen noemen dezelfde steden.

Probeer een korte route in je atlas. Begin bij Zagreb in Kroatië, zoek Servië in het oosten en ga dan richting Roemenië en de Zwarte Zee. Noem bij elke stop het land en de hoofdstad. Zo houd je de nabijgelegen namen Belgrado en Boekarest uit elkaar.

De kustlijn van Europa slingert rond schiereilanden, eilanden en baaien. Leer de namen van het water naast bekende landen. Een zee is een kleiner gebied met zout water dan een oceaan, vaak gedeeltelijk ingesloten door land.

Reis langs de kust

Begin in het uiterste noorden. De Barentszzee ligt in de Noordelijke IJszee. De Noorse Zee ligt ten westen van Noorwegen, tussen de noordelijke Atlantische Oceaan en het Noordpoolgebied. Ten zuiden daarvan ligt de Noordzee tussen Groot-Brittannië en het vasteland van Europa.

De Ierse Zee scheidt Ierland van Groot-Brittannië. Het Kanaal ligt tussen Engeland en Frankrijk. Verder naar het zuidwesten loopt de Golf van Biskaje tussen Frankrijk en Spanje het land in. Een baai of golf is een deel van de zee dat het land in loopt.

Ten oosten van Denemarken ligt de Oostzee. Zweden, Finland, Rusland, Estland, Letland, Litouwen, Polen, Duitsland en Denemarken hebben er een kust. Rivieren brengen zoet water in de Oostzee. Door smalle doorgangen bij Denemarken komt relatief weinig oceaanwater binnen. Daardoor is de Oostzee minder zout dan de open oceaan. De noordelijke delen kunnen in de winter bevriezen.

Verken de zuidelijke zeeën

De Middellandse Zee ligt tussen Europa, Afrika en Azië. Kleinere delen hebben hun eigen naam:

• Adriatische Zee: tussen Italië en de Balkan.
• Tyrreense Zee: ten westen van Italië.
• Ionische Zee: tussen Zuid-Italië en Griekenland.
• Egeïsche Zee: tussen Griekenland en Turkije.

De Straat van Gibraltar verbindt de Atlantische Oceaan en de Middellandse Zee. Een zeestraat is een smalle doorgang van water die grotere wateren verbindt. Een zeearm is ook een doorgang van water tussen landgebieden; voor hun namen bestaat geen vaste regel over de breedte.

De Zwarte Zee grenst aan Oekraïne, Roemenië, Bulgarije, Turkije, Georgië en Rusland. Om haar over zee te verlaten, vaar je door de Bosporus, de Zee van Marmara en de Dardanellen. Dan bereik je de Egeïsche Zee, die deel uitmaakt van de Middellandse Zee.

De Kaspische Zee is een groot zout meer. Het heeft geen natuurlijke afvoer naar de oceaan. De naam kan je op het verkeerde been zetten, dus controleer de verbinding met andere wateren.

Volg een schip en zijn werk

Stel je voor dat een schip van Lissabon naar Venetië vertrekt. Zoek Lissabon aan de Atlantische kust van Portugal. Volg de route naar het zuiden, sla bij Gibraltar naar het oosten af en steek de Middellandse Zee over. Vaar om Zuid-Italië heen en volg dan de Adriatische Zee naar het noorden tot Venetië. Het schip kan niet over het Italiaanse vasteland varen.

In havens worden goederen geladen en gelost. Rotterdam in Nederland is de grootste haven van Europa. Vissersboten vissen in noordelijke zeeën en windparken op de Noordzee wekken elektriciteit op. Ook komen er olie en gas van onder die zee vandaan. De stranden aan de Middellandse Zee zorgen voor werk in het toerisme en verbinden zo het klimaat van de kust met het werk van mensen.

Zoek de bron van een rivier, waar die begint. Volg daarna de loop naar de monding, waar de rivier in een andere rivier, een meer of de zee uitkomt. Een kleinere rivier die erin uitmondt, is een zijrivier. Bij sommige mondingen vormen modder en zand een delta, waar de rivier zich in takken splitst.

Volg drie grote rivieren

De Wolga is de langste rivier van Europa, ongeveer 3530 kilometer. Ze blijft binnen Rusland. Vanuit heuvels ten noordwesten van Moskou stroomt ze naar een grote delta in de Kaspische Zee.

De Donau is ongeveer 2850 kilometer lang. Hij begint in het Zwarte Woud in Duitsland en stroomt naar het oosten naar de Zwarte Zee. Hij loopt door of langs tien landen: Duitsland, Oostenrijk, Slowakije, Hongarije, Kroatië, Servië, Roemenië, Bulgarije, Moldavië en Oekraïne. Vier hoofdsteden liggen eraan: Wenen, Bratislava, Boedapest en Belgrado.

De Rijn is ongeveer 1230 kilometer lang. Hij begint in de Zwitserse Alpen, loopt door het Bodenmeer en vormt delen van landsgrenzen. Bij Bazel draait hij naar het noorden. Hij stroomt langs Keulen in Duitsland en komt Nederland binnen. Daar voeren verschillende takken zijn water naar de Noordzee bij Rotterdam. Binnenvaartschepen vervoeren goederen langs deze drukke route.

Zet steden bij rivieren

Deze paren helpen je een staatkundige kaart met een natuurkundige kaart te verbinden:

Praag ligt aan de Moldau, Berlijn aan de Spree, Dublin aan de Liffey en Moskou aan de Moskva. Andere belangrijke rivieren zijn de Elbe, die de Noordzee bereikt, en de langste rivier van Frankrijk, de Loire, die de Atlantische Oceaan bereikt. De Rhône loopt van de Zwitserse Alpen door het Meer van Genève naar de Middellandse Zee. De Italiaanse Po stroomt naar het oosten, naar de Adriatische Zee.

Bepaal de richting

Stel je voor dat je de Wisła vanuit het binnenland van Polen naar de Oostzee volgt. De monding ligt ten noorden van een groot deel van haar loop. Dat klopt: water stroomt omlaag, niet naar de onderkant van de kaart. De Rijn en de Elbe stromen ook vooral naar het noorden, terwijl de Donau vooral naar het oosten stroomt.

Rivieren leveren water voor huizen, boerderijen en fabrieken. Er varen boten en binnenvaartschepen op. Stuwdammen kunnen stromend water gebruiken om elektriciteit op te wekken. Plaatsen groeiden vaak bij oversteekplaatsen en riviermondingen. Omdat een rivier door verschillende landen kan stromen, moeten buren samenwerken om haar schoon te houden.

Een bergketen is een groep of rij bergen. Een bergtop is het hoogste punt van één berg. Een vlakte is een groot gebied met vlak of licht glooiend land. Een natuurkundige kaart helpt je ze alle drie te vinden.

Zoek de bergketens

De Alpen lopen in een boog door Frankrijk, Monaco, Italië, Zwitserland, Liechtenstein, Duitsland, Oostenrijk en Slovenië. De Mont Blanc is hun hoogste top. Bij een meting in 2026 was de besneeuwde top ongeveer 4807 meter hoog. Sneeuw en ijs veranderen de hoogte een beetje. De puntige Matterhorn, tussen Zwitserland en Italië, is 4478 meter hoog.

Zoek deze andere bergketens aan de hand van hun ligging:

• Pyreneeën: tussen Frankrijk en Spanje, met Andorra ertussen.
• Apennijnen: over de lengte van Italië.
• Karpaten: in een boog door Midden- en Oost-Europa.
• Scandinavisch Hoogland: door Noorwegen en Zweden.
• Balkangebergte: door Bulgarije.
• Oeral: van noord naar zuid door Rusland.
• Kaukasus: tussen de Zwarte Zee en de Kaspische Zee.

De Oeral strekt zich uit over ongeveer 2500 kilometer. De hoogste top, de Narodnaja, is 1895 meter hoog. Deze oude bergen zijn afgesleten door wind, regen en ijs.

Vergelijk de hoogste toppen

De Elbroes in Rusland is 5642 meter hoog. Als de grens van Europa langs de hoofdkam van de Kaukasus loopt, ligt de Elbroes in Europa en is hij de hoogste berg van Europa. De Mont Blanc is de hoogste berg van de Alpen en West-Europa.

Vergelijk de Matterhorn met de Aneto, de hoogste top van de Pyreneeën met 3404 meter. Trek de hoogte van de Aneto af van die van de Matterhorn:

De Matterhorn is 1074 meter hoger. Beide hoogtes gebruiken meters boven zeeniveau, dus de vergelijking gebruikt hetzelfde beginniveau.

Zoek het lager gelegen land en de vulkanen

De Grote Europese Laagvlakte loopt van Frankrijk door Noord-Duitsland en Polen naar Rusland en de Oeral. Er liggen boerderijen, steden, wegen en spoorlijnen verspreid over de vlakte.

Een vulkaan is een opening waar gesmolten gesteente, as en gas uit kunnen komen. De Etna ligt op Sicilië. Zijn hoogte verandert door uitbarstingen en ligt rond 3300–3400 meter. De Vesuvius, bij Napels, bedolf Pompeï in het jaar 79. Ook IJsland heeft actieve vulkanen. As van de Eyjafjallajökull verstoorde in 2010 het vliegverkeer in Europa.

Bergen bepalen hoe reizen verlopen zonder ze onmogelijk te maken. Wegen lopen door bergpassen en tunnels. Door de Gotthard-basistunnel in Zwitserland rijden treinen ongeveer 57 kilometer onder de Alpen door.

Weer is wat er vandaag gebeurt: een bui, zonneschijn of sneeuw. Klimaat is het gebruikelijke patroon over veel jaren. Wetenschappers gebruiken vaak ongeveer 30 jaar aan metingen. Eén sneeuwdag verandert Rome niet in een poolgebied.

Stel vier vragen

Hoe ver naar het noorden ligt de plek? Verder naar het noorden geeft de zon minder warmte. Hoe dichtbij is de zee? Water warmt langzaam op en koelt langzaam af, waardoor winters en zomers in de buurt gematigder zijn. Welke zeestromen bereiken de kust? De Noord-Atlantische Stroom brengt warm water naar West-Europa. Winden voeren zachte, vochtige lucht landinwaarts. Hoe hoog ligt de plek? Hoger gelegen land is meestal kouder.

Deze factoren werken samen. De kust van Noord-Noorwegen kan in de winter vrij blijven van zee-ijs, ondanks de noordelijke ligging. Moskou, ver landinwaarts, heeft veel koudere winters dan Dublin aan de Atlantische Oceaan.

Herken klimaatpatronen

Landen kunnen meerdere klimaten hebben. De Povlakte in Noord-Italië verschilt van de Alpen en van Sicilië. “Italië is altijd heet” gaat voorbij aan die verschillen.

Vergelijk temperaturen

In januari is het in Dublin gemiddeld ongeveer 5 °C. In Moskou is het gemiddeld ongeveer −6 °C. Moskou is ongeveer 11 °C kouder, hoewel het maar iets verder naar het noorden ligt. De afstand tot de zee helpt het verschil te verklaren.

In juli is het in Tromsø gemiddeld ongeveer 12 °C, terwijl het in Athene gemiddeld ongeveer 28 °C is. Athene is ongeveer 16 °C warmer. In januari is het in Tromsø gemiddeld ongeveer −3 °C, terwijl het in Rome gemiddeld ongeveer 8 °C is.

De lucht koelt gemiddeld ongeveer 6,5 °C af per 1000 meter hoogte. Een bergtop 2000 meter boven een dal waar het 25 °C is, zou ongeveer 13 °C koeler zijn: ongeveer 12 °C. Dit is een schatting; het werkelijke weer verschilt.

Bekijk het jaar

Op een klimaatgrafiek laten staven de neerslag zien, zoals regen of sneeuw. Een lijn geeft de gemiddelde temperatuur aan. Korte regenstaven in de zomer en een hoge temperatuurlijn wijzen op een Middellandse Zeeklimaat.

Dicht bij het Noordpoolgebied verandert ook het daglicht sterk. Ten noorden van ongeveer 66,5° NB kan de zon rond midzomer de hele nacht boven de horizon blijven. Dit is de middernachtzon. Rond midwinter hebben sommige plekken een poolnacht, waarbij de zon onder de horizon blijft.

Een reis door Europa voert je door veel landschappen. Het klimaat beïnvloedt welke planten groeien. Ook hoogte, gesteente, water en het werk van mensen bepalen wat je ziet.

Van toendra naar bos

In het uiterste noorden ligt toendra, met mossen, korstmossen, lage struiken en zonder hoge bomen. Een groot deel van de diepe ondergrond blijft bevroren. De Samen zijn een inheems volk van Noord-Noorwegen, Noord-Zweden, Noord-Finland en een deel van Rusland. Het hoeden van rendieren is een van hun al lang bestaande leefwijzen.

Verder naar het zuiden vormen naaldbomen zoals dennen en sparren het noordelijk naaldbos, ook wel taiga genoemd. Bosbouw levert hout en papier. Finland heeft ongeveer 188.000 meren tussen de bossen.

De fjorden van Noorwegen zijn lange, diepe inhammen van de zee met steile wanden. Gletsjers sleten de dalen uit; later vulde de zee ze. De Sognefjord loopt ongeveer 205 kilometer landinwaarts.

Laagland en hoogland

Op de Grote Europese Laagvlakte verbouwen boeren tarwe, gerst, aardappelen en suikerbieten. Er grazen ook melkkoeien. De vruchtbare donkere bodem van Oekraïne maakt graanteelt mogelijk. Vlak land maakt ook de aanleg van wegen en spoorlijnen makkelijker.

Ongeveer een kwart van Nederland ligt onder zeeniveau. Dijken houden water tegen. Polders zijn lage gebieden die door dijken worden beschermd en waar mensen de waterstand regelen. Pompen verwijderen overtollig water; grote keringen helpen de kust beschermen. Vroeger deden windmolens veel van het pompwerk. Tegenwoordig doen elektrische gemalen dat werk.

In de Alpen brengen boeren hun vee in de zomer naar hooggelegen weiden. In de winter gaat het vee terug naar de dalen. Toerisme zorgt voor werk rond skiën en wandelen. Stuwdammen wekken elektriciteit op met stromend water. Gletsjers in de Alpen krimpen doordat het klimaat warmer wordt.

Warme kusten en vulkanisch land

Rond de Middellandse Zee kunnen olijfbomen en druivenranken lange droge periodes aan. Sinaasappels en citroenen groeien ook in de warmte, maar hebben in de zomer meestal water nodig. Stranden en eilanden trekken toeristen. Droge zomers brengen ook watertekorten en gevaar voor natuurbranden.

IJsland heeft lavavelden, gletsjers, warmwaterbronnen en geisers. Aardwarmte is warmte uit het binnenste van de aarde. Daarmee wordt ongeveer negen op de tien IJslandse huizen verwarmd.

Verklaar het gebruik van een landschap

Stel dat je vlakke akkers naast een brede rivier ziet. Het land biedt ruimte voor boerderijen en wegen. De rivier levert water en een vervoersroute. Vergelijk dat nu met steile hellingen in de Alpen: akkers zijn er kleiner, wegen slingeren of lopen door tunnels en op besneeuwde hellingen kun je skiën. Zoek het landschapselement dat elke soort werk helpt verklaren. Eén land kan beide landschappen hebben.

Europa heeft ongeveer 225 talen die er al heel lang worden gesproken. Mensen die ernaartoe zijn verhuisd, hebben er nog veel meer meegebracht. De grens van een land geeft niet de grens van slechts één taal aan.

Zoek verwante talen

Een taalfamilie bevat talen die uit een oudere gezamenlijke taal zijn ontstaan. Drie grote takken omvatten veel Europese talen:

Romaanse talen zijn uit het Latijn ontstaan. Het Engelse “three”, het Duitse “drei” en het Nederlandse “drie” klinken ongeveer hetzelfde. Het Italiaanse “tre”, het Spaanse “tres” en het Franse “trois” lijken er ook op. Deze takken horen bij één grotere familie.

Andere groepen zijn ook belangrijk. Iers, Welsh, Schots-Gaelisch en Bretons zijn Keltische talen. Lets en Litouws zijn Baltische talen. Fins, Ests en Hongaars horen bij de Oeraalse taalfamilie. Grieks en Albanees vormen elk een eigen tak van de grotere familie. Turks hoort bij de Turkse talen; Maltees is verwant aan het Arabisch. Baskisch, dat in delen van Spanje en Frankrijk wordt gesproken, heeft geen bekende verwante talen.

Kijk naar de letters

De meeste Europese talen gebruiken het Latijnse alfabet, net als het Engels. Russisch, Oekraïens, Belarussisch, Bulgaars, Servisch en Macedonisch gebruiken het cyrillische alfabet. Grieks gebruikt het Griekse alfabet. Op eurobiljetten staan “EURO”, “ΕΥΡΩ” en “ЕВРО”.

Een alfabet en een taalfamilie zijn verschillende dingen. Pools en Russisch zijn allebei Slavisch, hoewel Pools Latijnse letters gebruikt en Russisch cyrillische. Verschillende letters betekenen niet dat talen niet verwant zijn.

Luister binnen landen

Zwitserland heeft vier nationale talen: Duits, Frans, Italiaans en Reto-Romaans. België heeft Nederlands, Frans en Duits. Nederlands wordt in het noordelijke Vlaanderen gebruikt, Frans in het zuidelijke Wallonië en Duits in een klein gebied in het oosten. In Brussel worden Nederlands en Frans gebruikt.

Ierland heeft Iers en Engels; Finland heeft Fins en Zweeds; Malta heeft Maltees en Engels. Luxemburg gebruikt Luxemburgs, Frans en Duits. Ook regio’s hebben talen, zoals Catalaans, Fries, Welsh en Samisch.

Er bestaat niet één “Zwitserse” of “Belgische” taal. Vraag welke taal iemand spreekt. Veel Europese kinderen leren op school een andere taal, meestal Engels. Je kunt met een begroeting beginnen: “bonjour” in het Frans, “hola” in het Spaans, “ciao” in het Italiaans, “olá” in het Portugees, “cześć” in het Pools of “hej” in het Zweeds en Deens.

Ongeveer drie op de vier Europeanen wonen in steden en kleinere steden. Sommige gebieden zijn dichtbevolkt; in andere wonen weinig mensen. Als je over een land leert, kijk je verder dan één beroemd gerecht of herkenningspunt.

Bekijk waar mensen wonen

Nederland heeft ongeveer 18 miljoen inwoners op een kleine oppervlakte. IJsland is meer dan twee keer zo groot, maar heeft minder dan 400.000 inwoners. Nederland heeft ongeveer 45 keer zoveel inwoners. De oppervlakte alleen vertelt je niet hoeveel mensen ergens wonen.

Istanboel, Moskou en Londen zijn enorme steden met miljoenen inwoners. Istanboel ligt zowel in Europa als in Azië. Ook Parijs, Berlijn, Madrid en Sint-Petersburg zijn groot. Athene en Rome zijn al meer dan 2500 jaar steden. Oude centra kunnen smalle straten, kastelen, kerken en stadsmuren naast nieuwere gebouwen hebben.

Kijk naar het dagelijks leven

In Spanje wordt vaak rond 2 uur ’s middags geluncht en rond 9 uur ’s avonds gegeten. In Nederland en Denemarken fietsen veel kinderen op fietspaden. Sauna’s komen veel voor in Finse huizen. Dit zijn voorbeelden van plaatselijke gebruiken; gezinnen binnen elk land verschillen.

Voedsel heeft banden met land en klimaat. Olijfolie, groenten en vis zijn gebruikelijk rond de Middellandse Zee. Boter, aardappelen, roggebrood en kool zijn al lang belangrijk verder naar het noorden en oosten. Italië staat bekend om pasta en pizza; Spanje om paella; Polen om pierogi, gevulde deegkussentjes.

Verken feesten en geloof

Sinterklaas brengt op 5 december cadeautjes in Nederland en op 6 december in België. Zweden viert op 13 december het Luciafeest. In Spanje brengen de Drie Koningen op 6 januari cadeautjes. Nationale feesten zijn onder andere de Franse nationale feestdag op 14 juli, Koningsdag in Nederland op 27 april en Saint Patrick’s Day in Ierland op 17 maart.

Christelijke kerken hebben veel plaatsen al eeuwenlang gevormd. Katholieke, protestantse en orthodoxe tradities hebben allemaal diepe wortels. In Europa wonen ook moslims, joden, mensen met andere godsdiensten en mensen zonder godsdienst. Steden kunnen naast kerken ook moskeeën, synagogen en tempels hebben.

Beschrijf mensen eerlijk

Voetbalclubs spelen over grenzen heen en het Eurovisiesongfestival verbindt landen sinds 1956. Ook migratie en familiebanden brengen veel culturen naar steden.

Vergelijk twee beschrijvingen: “Iedereen in Italië eet elke dag pizza” en “Pizza is een bekend Italiaans gerecht en gezinnen eten veel soorten maaltijden.” De tweede geeft een bruikbaar voorbeeld zonder er een bewering over iedereen van te maken. Een stereotype behandelt een hele groep alsof iedereen hetzelfde is. Een gezin in de stad en een boerengezin in hetzelfde land kunnen heel verschillend leven.

Een kaart van een werelddeel geeft je het grote geheel. Een regionale studie bekijkt een kleiner gebied van dichtbij. Noord-Italië laat zien hoe bergen, rivieren, landbouwbedrijven, steden en het dagelijks leven samenhangen.

Zoek de regio

Zoek de laarsvorm van Italië en kijk dan naar het noorden. Langs de noordrand rijzen de Alpen op. Frankrijk, Zwitserland, Oostenrijk en Slovenië liggen vlakbij. Onder de bergen liggen het Gardameer, het Comomeer en het Lago Maggiore. Het Gardameer is het grootste meer van Italië. De Povlakte strekt zich ten zuiden van de meren uit, met de Adriatische Zee in het oosten.

De Po, de langste rivier van Italië, is ongeveer 650 kilometer lang. Hij stroomt vanuit de Alpen naar het oosten, naar de Adriatische Zee. In zijn vlakke dal ligt vruchtbare landbouwgrond. Boeren verbouwen rijst, maïs en tarwe en houden melkkoeien. Rijst gaat in risotto en van plaatselijke melk worden kazen zoals Parmezaanse kaas gemaakt. Italië verbouwt meer rijst dan elk ander EU-land.

Verbind klimaat en werk

De Povlakte heeft hete, vochtige zomers en koude, soms mistige winters. De Alpen zijn kouder en hebben meer sneeuw. Zuid-Italië heeft de hete, droge zomers van een Middellandse Zeeklimaat.

Milaan is een centrum voor zaken, mode en ontwerp. Het organiseerde samen met Cortina d’Ampezzo de Olympische Winterspelen van 2026. Turijn staat bekend om de productie van auto’s; Genua is een belangrijke haven. Toerisme in de Alpen biedt werk in skigebieden en bij zomerwandelingen. In Zuid-Tirol spreken veel mensen naast Italiaans ook Duits.

Bekijk Venetië van dichtbij

Venetië ligt op meer dan 100 kleine eilanden in een lagune, ondiep kustwater dat gedeeltelijk tegen de zee is beschermd. Kanalen en smalle steegjes lopen door het oude centrum. Mensen lopen, nemen de waterbus of gebruiken boten. Gondels vervoeren toeristen; gewone autowegen lopen niet door de oude stad op de eilanden.

Bij hoogwater kan Venetië overstromen. Sinds 2020 kunnen beweegbare keringen bij de toegangen tot de lagune omhoog om hoog zeewater buiten te houden. Toerisme biedt werk, maar grote aantallen bezoekers zetten de stad onder druk. Nu wonen er minder mensen in het oude centrum.

Vergelijk met de plek waar je woont

Gebruik voor beide plekken dezelfde kopjes: ligging, land, klimaat, plaatsen, werk, voedsel, taal en vervoer. Verzamel kaarten, foto’s, klimaatgegevens en verhalen van mensen die er wonen.

Vergelijk bijvoorbeeld het landbouwdal in Noord-Italië met een landbouwgebied bij jou in de buurt. Noteer wat op beide plekken groeit en verbind de gewassen vervolgens met water, bodem en klimaat. Vergelijk voor vervoer een foto van een waterbus in Venetië met een plaatselijke busroute. Beide vervoeren mensen, maar de ene route loopt over water en de andere over de weg. Verklaar verschillen met bewijsmateriaal zonder de ene plek beter te vinden.

Je kunt verbindingen met Europa vinden in een keuken, een familieverhaal of een treinreis. Een verbinding is een band tussen plekken. Daarvoor is geen gezamenlijke grens nodig.

Volg goederen en reizigers

Handel betekent het kopen en verkopen van goederen of diensten. Een etiket zoals “Gemaakt in Portugal” verbindt een product met een plek. Kies thuis een paar etiketten. Zet de genoemde landen op een kaart en trek lijnen naar je huis. Het etiket van een product is bewijs voor die verbinding; de bekende naam alleen vertelt je misschien niet waar het is gemaakt.

Vervoer brengt mensen en goederen over grenzen. De Kanaaltunnel tussen Engeland en Frankrijk werd in 1994 geopend. Treinen rijden door ongeveer 50 kilometer tunnel onder het Kanaal. Auto’s en vrachtwagens reizen op speciale treinen mee.

De Sontverbinding voor weg en spoor tussen Kopenhagen in Denemarken en Malmö in Zweden werd in 2000 geopend. Veerboten steken de Noordzee, Ierse Zee, Oostzee en Middellandse Zee over. Vliegtuigen verbinden steden die verder uit elkaar liggen.

Volg gedeeld water

De Rijn verbindt Zwitserland, Frankrijk, Duitsland en Nederland. Water stroomt over grenzen heen stroomafwaarts. Vervuiling die in het ene land in een rivier terechtkomt, kan een ander land bereiken. Landen werken samen om rivieren schoon te houden. Gedeelde zeeën verbinden ook visserij, scheepvaart en dieren in het wild.

Rotterdam in Nederland en Antwerpen in België verwerken goederen voor veel landen. Veerboten verbinden Ierland met Groot-Brittannië en Frankrijk. Het Verenigd Koninkrijk blijft na het vertrek uit de EU in 2020 handel drijven met Europa. Het verlaten van een politiek samenwerkingsverband beëindigt geen vervoers- of familiebanden.

Let op mensen en cultuur

Een taal die je op school leert, verbindt je met plekken waar die wordt gesproken. Familieleden in het buitenland, sportteams, boeken, muziek en partnersteden zorgen voor andere verbindingen. Partnersteden zijn steden in verschillende landen die een partnerschap opbouwen en elkaar bezoeken.

Verbindingen reiken verder dan Europa. Veel Amerikanen hebben Europese voorouders. Het Engels is in Europa ontstaan en heeft woorden overgenomen zoals “kindergarten” uit het Duits, “ballet” uit het Frans en “pizza” uit het Italiaans. Frankrijk gaf het Vrijheidsbeeld aan de Verenigde Staten; het werd in 1886 onthuld.

Maak je eigen kaart met verbindingen

Zet je huis op een kaart. Kies een andere kleur voor handel, reizen, familie en taal. Voeg alleen een lijn toe als je de verbinding kunt noemen. Je kunt schrijven: “Onze trui is in Portugal gemaakt” of “Mijn neef studeert in Helsinki.” Eén plek kan twee kleuren hebben als je twee soorten verbindingen hebt. Voeg een legenda toe zodat iemand anders je kaart kan lezen.

De Europese Unie, of EU, is een samenwerkingsverband van 27 landen. Ze maken samen enkele regels. Elk land houdt zijn eigen regering, hoofdstad en talen. Noorwegen en Zwitserland liggen in Europa, maar zijn geen EU-leden.

Waarom samenwerken?

Na de Tweede Wereldoorlog, van 1939 tot 1945, wilden leiders blijvende vrede. Op 9 mei 1950 stelde Robert Schuman voor de productie van kolen en staal te delen. Deze industrieën hielpen bij het maken van wapens. Door ze samen te beheren konden vroegere vijanden elkaar leren vertrouwen.

Zes landen spraken in 1951 af kolen en staal te delen: België, Frankrijk, West-Duitsland, Italië, Luxemburg en Nederland. In 1957 ondertekenden ze het Verdrag van Rome om een gemeenschappelijke markt op te bouwen. Het samenwerkingsverband kreeg later meer taken. Sinds 1993 gebruikt het de naam Europese Unie.

Bekijk hoe het samenwerkingsverband groeit

De tien landen die in 2004 toetraden, waren Cyprus, Tsjechië, Estland, Hongarije, Letland, Litouwen, Malta, Polen, Slowakije en Slovenië.

Het Verenigd Koninkrijk stemde in een referendum in 2016 voor vertrek en vertrok op 31 januari 2020. Dit heet Brexit. Ierland bleef lid.

Zoek de huidige leden

De 27 leden zijn Oostenrijk, België, Bulgarije, Kroatië, Cyprus, Tsjechië, Denemarken, Estland, Finland, Frankrijk, Duitsland, Griekenland, Hongarije, Ierland, Italië, Letland, Litouwen, Luxemburg, Malta, Nederland, Polen, Portugal, Roemenië, Slowakije, Slovenië, Spanje en Zweden. In de EU wonen ongeveer 450 miljoen mensen. Duitsland heeft de meeste inwoners; Malta heeft de minste.

Lees de symbolen

De EU-vlag heeft 12 gouden sterren in een cirkel op een blauwe achtergrond. De sterren staan voor eenheid en harmonie. Het blijven er 12 als het aantal leden verandert. Het motto is “In verscheidenheid verenigd”. Het volkslied gebruikt Beethovens “Ode an die Freude”. Europadag is op 9 mei.

Veel vergaderingen vinden plaats in Brussel, België. Het Europees Parlement vergadert ook in Straatsburg, Frankrijk. Kiezers kiezen de leden elke vijf jaar. Deze vertegenwoordigers helpen gezamenlijke regels maken.

Stel je voor dat je een EU-kaart inkleurt. Laat Noorwegen ongekleurd, ook al hoort het bij Europa. Kleur Ierland in, maar laat het Verenigd Koninkrijk ongekleurd. Je laat het lidmaatschap van een samenwerkingsverband zien, niet de omtrek van een werelddeel.

EU-landen werken samen op het gebied van handel, studie, veiligheid en natuurbescherming. Drie groepen zijn hierbij belangrijk: de EU, de eurozone en het Schengengebied. Ze hebben verschillende taken en verschillende leden.

Deel handel en kansen

De interne markt helpt goederen, diensten, geld en mensen zich tussen landen te verplaatsen. EU-leden heffen geen douanerechten op goederen die ze onderling verhandelen. EU-burgers kunnen in andere lidstaten wonen, werken en studeren. Erasmus+ helpt mensen in het buitenland studeren of een opleiding volgen.

Noorwegen, IJsland en Liechtenstein nemen ook deel aan de interne markt zonder EU-lid te zijn. Zwitserland heeft afzonderlijke afspraken. Het Verenigd Koninkrijk heeft een handelsovereenkomst met de EU. Voor handel tussen Groot-Brittannië en EU-landen zijn douanedocumenten nodig. Landen waaronder Oekraïne, Moldavië, Montenegro en Albanië hebben een aanvraag ingediend om lid te worden van de EU.

Betaal met euro’s

In 2026 gebruiken 21 van de 27 EU-landen de euro. Bulgarije trad op 1 januari 2026 toe tot de eurozone. Denemarken, Zweden, Polen, Tsjechië, Hongarije en Roemenië gebruiken hun eigen munt. Eurobiljetten en -munten kwamen in 2002 in omloop.

Eurobiljetten hebben dezelfde ontwerpen. Munten hebben één gemeenschappelijke kant en één nationale kant. Een munt die in het ene euroland is gemaakt, werkt ook in de andere. Sommige landen buiten de EU, waaronder Montenegro en Monaco, gebruiken ook euro’s.

Steek grenzen over in Schengen

Het Schengengebied heeft normaal gesproken geen paspoortcontroles aan de binnengrenzen. Het telt 29 landen: 25 EU-leden plus IJsland, Noorwegen, Zwitserland en Liechtenstein. Ierland en Cyprus zijn EU-leden buiten Schengen. Tijdelijke grenscontroles kunnen terugkeren.

Vergelijk drie stops:

Op een reis van Frankrijk via Zweden naar Zwitserland veranderen het lidmaatschap en het geld. De deelname aan Schengen blijft hetzelfde. De grenzen bestaan nog steeds.

Werk samen aan gedeelde behoeften

EU-regels beschermen lucht, water, planten en dieren. Speelgoed dat in de EU wordt verkocht, moet aan veiligheidsregels voldoen en een CE-markering dragen. Mobiele abonnementen die onder de EU-regels voor roaming vallen, rekenen tijdens bezoeken aan andere EU-landen normaal gesproken de tarieven van thuis, binnen grenzen voor redelijk gebruik. Dat betekent niet dat telefoongebruik gratis is.

Leden betalen mee aan een EU-begroting. Een deel van dat geld helpt minder welvarende regio’s wegen, scholen, spoorlijnen en internetverbindingen te verbeteren.

Ierland zit in de EU, terwijl Noord-Ierland deel uitmaakt van het Verenigd Koninkrijk buiten de EU. Aan hun landgrens zijn normaal gesproken geen grensposten. Het Gemeenschappelijk reisgebied geeft Britse en Ierse burgers het recht om in elkaars land te wonen, werken en reizen. Het bestond al vóór het EU-lidmaatschap en blijft na de Brexit bestaan.