Gezonde buurten: ziekteverwekkers, schone lucht en schoon water, en mensen die helpen bij gezondheid

Je deelt tafels, deuren en lucht met andere mensen. Ziekteverwekkers zijn heel kleine dingen die je ziek kunnen maken. Bacteriën en virussen zijn twee soorten. Je hebt een microscoop nodig om ze te zien. Veel andere kleine levende dingen zijn onschadelijk en sommige helpen ons.

Vier manieren waarop ziekteverwekkers zich verspreiden

Ziekteverwekkers kunnen meereizen in kleine druppeltjes als mensen ademen, praten, hoesten of niezen. Ze kunnen overgaan door aanraking of via spullen die mensen delen. Ze kunnen zich ook verspreiden via eten en water.

Een ziekteverwekker heeft een weg naar binnen nodig. Je mond, neus, ogen en wondjes kunnen een opening zijn. Een ziekteverwekker op een potlood springt niet door je huid heen. Je hand kan hem van het potlood naar je mond brengen.

Een deurklink kan deel uitmaken van de route

Sam niest in zijn hand en opent dan een deur. Ava raakt die deurklink aan en wrijft in haar oog. Volg de route: Sams neus, zijn hand, de deurklink, Ava’s hand, haar oog. De deurklink was het voorwerp tussen hen in. Dit is indirecte overdracht.

Een hand of deurklink die er schoon uitziet, kan toch ziekteverwekkers bij zich dragen. Je kunt het niet zien. Mensen kunnen sommige ziekteverwekkers ook verspreiden voordat ze zich ziek voelen. Daarom zijn dagelijkse gewoonten belangrijk, ook als iedereen er gezond uitziet.

Kleine veranderingen kunnen een keten vertragen

Stel dat één kind een ziekteverwekker doorgeeft aan twee nieuwe kinderen. Elk van die kinderen geeft hem weer aan twee anderen door. Tel na drie rondes het eerste kind en elke nieuwe groep:

Stel je nu voor dat elk kind hem aan maar één nieuw kind doorgeeft. Drie rondes geven:

Dit zijn verzonnen ketens die laten zien hoe de verspreiding kan groeien. In een echte groep geven sommige mensen ziekteverwekkers misschien aan niemand door en anderen aan meerdere mensen.

Van koude lucht zelf word je niet verkouden. Een verkoudheid komt door een virus. Mensen zitten in de winter vaak langer dicht bij elkaar binnen. Astma, allergieën en gebroken armen gaan niet van mens op mens over. Wees aardig voor een zieke klasgenoot; ziek worden is niemands schuld.

Je handen raken elke dag veel dingen aan. Door ze te wassen voorkom je dat ziekteverwekkers op het volgende terechtkomen wat je aanraakt. Door je mond en neus te bedekken als je hoest, houd je sommige ziekteverwekkers uit de lucht die je met anderen deelt.

Vang een hoest op

Bedek je mond en neus met een zakdoekje. Gooi het gebruikte zakdoekje in de afvalbak en was daarna je handen. Geen zakdoekje? Hoest of nies in je elleboog of bovenmouw. Je blote hand raakt veel meer dingen aan dan je mouw.

Ook een mondkapje over je neus en mond vangt een deel van de kleine druppeltjes op. Mensen kunnen er een dragen als ze ziek zijn of in de buurt zijn van iemand die erg ziek zou kunnen worden.

Was op de belangrijke momenten

Was je handen voordat je eet en nadat je naar het toilet bent geweest. Was ze na het hoesten, niezen, snuiten van je neus of aanraken van dieren of afval. Was ze voordat en nadat je helpt een zieke te verzorgen.

1. Maak je handen nat onder schoon, stromend water. Doe er zeep op.
2. Wrijf over de binnenkant en de rug van je handen, tussen je vingers en onder je nagels.
3. Wrijf minstens 20 seconden. Twee keer “Happy Birthday” neuriën duurt ongeveer zo lang.
4. Spoel je handen af en droog ze met een schone handdoek of handdroger.

Zeep helpt vuil en ziekteverwekkers van je huid los te maken. Door het afspoelen verdwijnen ze. Als je snel wat water over je handen laat lopen, gebeurt veel hiervan niet.

Lena wrijft haar handen vijf keer goed in tijdens haar schooldag. Tel alleen de tijd van het wrijven:

Dat is 100 seconden, of 1 minuut en 40 seconden. Met elke wasbeurt kun je voorkomen dat ziekteverwekkers iemand anders bereiken.

Als er geen wasbak in de buurt is

Handdesinfectiemiddel kan helpen als er geen zeep en water zijn. Kies een middel met minstens 60% alcohol. Wrijf het over alle delen van je handen tot ze droog zijn. Houd het uit de buurt van je mond en ogen; inslikken is schadelijk.

Zeep en water zijn de betere keuze als handen er vies uitzien of vettig aanvoelen. Ze werken ook beter tegen sommige ziekteverwekkers die buikklachten veroorzaken. Modderige handen na het graven moeten goed worden gewassen.

Houd je beker, fles, vork en lippenbalsem voor jezelf. Ze raken je mond aan. Een vriend een schone extra beker aanbieden is een vriendelijke manier om een drankje te delen zonder je eigen beker te delen.

Als je je ziek voelt, vertel dan aan een volwassene hoe je je voelt. Thuisblijven geeft je lichaam rust. Het houdt je ziekteverwekkers ook weg bij klasgenoten en leerkrachten.

Vertel wat er aan de hand is

Vertel het als je koorts hebt, moet overgeven, diarree hebt, erg hoest of keelpijn hebt. Zeg het als je je te ziek of te moe voelt voor gewone activiteiten. Een temperatuur van 38 °C of hoger is koorts. Je familie beslist of je thuisblijft en gebruikt daarbij de regels van je school.

Word je op school ziek, vertel het dan aan je juf of meester. Medewerkers van school kunnen helpen en je familie bellen. Bij moeite met ademen heb je meteen hulp van een volwassene nodig.

Een beetje een loopneus zonder koorts kan een kleine verkoudheid of een allergie zijn. Dat betekent niet altijd dat je thuis moet blijven. Vertel wat je voelt, zodat een volwassene kan helpen beslissen.

Controleer beide delen van de oefenregel voor terugkeer

Als je in Nederland echt teruggaat naar school, kijkt een volwassene of je je goed genoeg voelt om mee te doen en volgt het advies van de school en eventueel gezondheidsadvies voor jouw ziekte. Stel je voor de volgende tijdberekening een school voor met een oefenregel die uit twee delen bestaat. De ziekteverschijnselen moeten in het algemeen minstens 24 uur minder worden. Het kind moet ook minstens 24 uur koortsvrij zijn zonder koortsverlagende medicijnen. Dit is een regel van een verzonnen school, geen algemene Nederlandse wachtregel.

In dit oefenvoorbeeld stopt Noahs koorts op dinsdag om 6 uur ’s avonds, zonder medicijnen. Tel een hele dag verder: woensdag om 6 uur ’s avonds. Op woensdag begint de school om 8 uur ’s ochtends. Er zijn pas 14 uur voorbij, dus hij blijft thuis. Op donderdag om 8 uur ’s ochtends zijn er 38 uur voorbij. Als hij zich ook minstens 24 uur beter voelt en aan de schoolregels voldoet, kan hij terug.

Koortsverlagende medicijnen kunnen de temperatuur een tijdje laten zakken. Volgens de oefenregel begint de wachttijd zonder koorts niet als de temperatuur lager is door medicijnen. Komt de koorts terug of voel je je zieker, blijf dan weer thuis en vertel het aan een volwassene.

Terwijl je beter wordt

Rust uit en drink genoeg. Laat een volwassene die je vertrouwt je medicijnen geven. Blijf als het kan wat uit de buurt van baby’s en oudere familieleden. Sommige ziekteverwekkers kunnen hen erg ziek maken.

Na overgeven of diarree kijkt je familie of je je goed genoeg voelt om mee te doen en volgt het advies van school en eventueel gezondheidsadvies voor jouw ziekte. Blijf uit het zwembad zolang je diarree hebt.

Als je je beter voelt, betekent dat niet dat elke ziekteverwekker weg is. Blijf je mond en neus bedekken als je hoest en was je handen als je weer terug bent. Volg ook het advies van je familie en school.

Een vaccin helpt je lichaam een bepaalde ziekteverwekker te leren bestrijden. Het geeft de afweer van je lichaam een oefenkans voordat de echte ziekte komt. De meeste vaccins zijn prikken; sommige zijn druppels of neussprays.

Een oefening voor je lichaam

Sommige vaccins gebruiken een verzwakte of gedode ziekteverwekker, of een klein deel daarvan. Andere geven instructies om een onschadelijk deel van een ziekteverwekker te maken. Je lichaam leert herkennen wat het moet bestrijden. Een vaccin beschermt tegen bepaalde ziekten, dus één vaccin kan niet elke ziekte tegenhouden.

Veel vaccins maken ook de kans kleiner dat je een ziekteverwekker oploopt en doorgeeft. Mazelenvaccins helpen op deze manier. Als veel mensen beschermd zijn, vindt een ziekteverwekker minder mensen om zich via te verspreiden. Deze gezamenlijke bescherming heet groepsimmuniteit, ook wel kudde-immuniteit genoemd.

Stel je voor dat Emma met vier vrienden zit terwijl ze een ziekteverwekker bij zich draagt. Als niemand beschermd is, kunnen alle vier hem oplopen en mee naar huis nemen. Als ze alle vier beschermd zijn, is de kans veel kleiner dat de ziekteverwekker zich via Emma verder verspreidt. Ook een baby bij een van de vrienden thuis heeft dan minder kans om die ziekteverwekker tegen te komen.

Sommige mensen hebben bescherming om zich heen nodig

Baby’s zijn voor sommige vaccins nog te jong. Bepaalde ziekten of medicijnen kunnen ervoor zorgen dat een vaccin niet goed werkt. Sommige mensen kunnen bepaalde vaccins niet krijgen. Groepsimmuniteit helpt deze mensen te beschermen.

Dit werkt bij ziekten die tussen mensen overgaan. Tetanus ontstaat door ziekteverwekkers die via een wond binnenkomen. Het gaat niet van mens op mens over, dus een tetanusvaccin beschermt degene die het krijgt.

Mazelen verspreidt zich heel gemakkelijk. Tot 9 van de 10 onbeschermde mensen in de buurt kunnen het krijgen. De ziekteverwekkers kunnen tot 2 uur in de lucht van een kamer blijven nadat een zieke is weggegaan.

Vaccins hebben het leven van mensen veranderd

Vroeger werden veel mensen heel erg ziek door pokken. Zorgverleners gaven vaccins en zochten over de hele wereld naar ziektegevallen. In 1980 verklaarde de Wereldgezondheidsorganisatie dat pokken was uitgeroeid. Het is de enige ziekte bij mensen die wereldwijd is uitgeroeid. Kinderen hebben geen gewone pokkenvaccinaties meer nodig.

Kinderen, tieners en volwassenen krijgen vaccins. Voor sommige zijn meerdere doses of later een herhalingsprik nodig. Zorgverleners houden bij welke je hebt gehad en volgen het vaccinatieplan van de plek waar je woont.

Na een prik kan je arm pijn doen of kun je je een dag of twee moe of warm voelen. Ernstige reacties zijn heel zeldzaam. Vaccins worden getest voordat ze worden gebruikt. Ben je zenuwachtig, kijk dan weg, adem langzaam of houd iemands hand vast. Iemand die is gevaccineerd, kan die ziekteverwekker soms toch nog oplopen; vaccinatie maakt de ziekte vaak milder.

Schoon drinkwater is veilig om te drinken en om mee te koken. Het bevat geen schadelijke ziekteverwekkers of schadelijke hoeveelheden chemische stoffen. Lang voordat het uit je kraan komt, werken mensen eraan om het veilig te maken.

Waar water begint

Oppervlaktewater zit in rivieren, meren en spaarbekkens. Een spaarbekken is een meer waarin water wordt bewaard. Grondwater vult ruimtes in de bodem en tussen gesteente onder de grond. Via putten wordt het omhoog gehaald. Regen en smeltende sneeuw helpen beide bronnen aan te vullen.

In veel plaatsen brengen leidingen het water uit de bron naar een drinkwaterzuiveringsinstallatie. Sommige huizen op het platteland hebben in plaats daarvan een eigen waterput. Die gezinnen regelen dat hun putwater wordt getest.

Hoe een installatie rivierwater schoonmaakt

Water uit een rivier kan vuil en ziekteverwekkers bevatten. Een installatie maakt het meestal in deze volgorde schoon:

1. Toegevoegde stoffen helpen kleine vuildeeltjes aan elkaar plakken tot klontjes.
2. De klontjes zakken naar de bodem van een tank.
3. Filters vangen meer materiaal op. Zand, grind en houtskool kunnen onderdelen van filters zijn.
4. Een geschikte behandeling, bijvoorbeeld met ultraviolet licht, pakt de overgebleven ziekteverwekkers aan. De precieze methoden hangen af van de installatie en de waterbron.

Medewerkers van het waterbedrijf testen het gezuiverde water om te controleren of het veilig is.

Installaties kiezen stappen die passen bij hun bronwater. Grondwater is al door de bodem en gesteente gegaan, die het filteren. Het heeft vaak minder stappen nodig dan water uit een rivier of meer. Het moet nog steeds worden getest.

Het laatste deel van de reis

Gezuiverd water gaat naar grote tanks of watertorens. Pompen en zwaartekracht brengen het door leidingen onder de straten. Kleinere leidingen brengen het naar huizen en scholen. Deze leidingen staan los van de leidingen die vuil water afvoeren.

Stel je één glas water voor. Regen bereikt een rivier. Het water komt in een installatie waar vuil klontjes vormt, bezinkt en eruit wordt gefilterd. Desinfectie pakt de overgebleven ziekteverwekkers aan. Medewerkers testen het water. Het wacht in een toren, gaat door een leiding onder de straat en komt uit een keukenkraan.

Waterregels stellen grenzen voor de veiligheid. Als tests een probleem laten zien, grijpen medewerkers in en waarschuwen ze mensen. Gezuiverd en getest openbaar kraanwater is veilig als het aan de veiligheidsnormen voldoet. Water uit een fles is niet altijd veiliger.

Een beekje kan helder stromen en toch ziekteverwekkers bevatten. Veel schadelijke chemische stoffen hebben ook geen kleur. Door te kijken, ruiken of proeven kun je niet bepalen of water veilig is.

Hoe schadelijke dingen in water terechtkomen

Dierenpoep, rioolwater, afval en chemische stoffen kunnen in rivieren of grondwater terechtkomen. Bij overstromingen kunnen ziekteverwekkers in de watervoorziening spoelen. Door een kapotte leiding kan vuil water naar binnen komen. Ziekteverwekkers in drinkwater kunnen diarree, cholera en buiktyfus veroorzaken.

Drink geen water uit beekjes, vijvers of plassen. Probeer geen zwemwater in te slikken. Houd bij een drinkfontein je mond van het tuitje af. Was je eigen waterfles vaak af en houd die voor jezelf.

Begrijp een bericht over het water

Een kookadvies voor drinkwater waarschuwt dat er misschien ziekteverwekkers in het drinkwater zitten. Een volwassene kookt water en laat het afkoelen of gebruikt water uit een fles. Dit veiligere water gebruik je om te drinken, te koken en tanden te poetsen totdat het advies vervalt.

Maya’s gezin krijgt na een storm een advies. Het kraanwater ziet er nog steeds helder uit. Maya vraagt om afgekoeld gekookt water of water uit een fles om te drinken. Voor het slapengaan gebruikt ze ook veilig water om haar tanden te poetsen.

Koken doodt ziekteverwekkers. Het verwijdert geen lood of andere schadelijke chemische stoffen. Een waarschuwing over een chemische stof kan andere instructies geven. Je familie volgt de instructies in dat bericht.

Help de bron te beschermen

Verf, chemische schoonmaakmiddelen en oude medicijnen kunnen water vervuilen. Ze mogen niet door de afvoer of op de grond worden gegooid. Volwassenen kunnen de juiste plek vinden om ze naartoe te brengen.

Veilig water moet er ook zijn wanneer mensen het nodig hebben. Een “veilig beheerde drinkwatervoorziening” betekent dat mensen thuis veilig water hebben dat beschikbaar is wanneer ze het nodig hebben. In 2024 hadden ongeveer 2,1 miljard mensen deze voorziening niet: ongeveer één op de vier mensen wereldwijd.

Om je één op de vier voor te stellen, denk je aan 24 kinderen in zes groepjes van vier. Eén kind uit elk groepje maakt samen zes kinderen:

Gebruikt water verdwijnt niet als het door een afvoer gaat. Water uit toiletten, wastafels, douches en wasmachines heet afvalwater. Rioolwater is een andere naam voor dit vuile water.

Afval veilig afvoeren

Mensenpoep bevat ziekteverwekkers. Toiletten en riolen houden die weg bij handen, eten en drinkwater. Een riool is een grote leiding, meestal onder de straat.

In een rioolstelsel stuurt het doorspoelen water door een afvoerbuis. Het komt in een riool terecht en gaat naar een afvalwaterzuiveringsinstallatie. Daar maken medewerkers het gebruikte water schoon voordat het teruggaat naar de natuur.

• Roosters vangen grote voorwerpen op.
• Zwaar vuil zakt naar de bodem van tanks, terwijl vet blijft drijven.
• Nuttige bacteriën breken veel van het overgebleven afval af.
• Sommige installaties desinfecteren het water ook om ziekteverwekkers te doden voordat het wordt afgevoerd.

Het schoongemaakte water kan teruggaan naar een rivier, meer of zee. Afvalwaterzuivering en drinkwaterzuivering hebben verschillende taken.

Sommige huizen gebruiken een septic tank in plaats van een riool. Vaste stoffen zakken naar de bodem van deze ondergrondse tank. Vloeistof gaat via leidingen naar de bodem in de buurt, die helpt om de vloeistof schoon te maken. De tank en de bodem werken samen.

Help de leidingen goed te werken

Alleen plas, poep en toiletpapier horen in een toilet. Toiletpapier valt uiteen in water. Vochtige doekjes, papieren handdoekjes, speelgoed en haar kunnen leidingen verstoppen. Zelfs doekjes die “doorspoelbaar” worden genoemd, kunnen verstoppingen veroorzaken.

Vet en bakolie veroorzaken ook problemen in afvoeren. Vet kan hard worden als het afkoelt en aan de binnenkant van leidingen blijven plakken. Olie kan vloeibaar blijven, maar zich met ander afval ophopen. Verstopte riolen kunnen vuil water terugduwen op straat of in gebouwen.

Theo spoelt op school een papieren handdoekje door. Het toilet raakt verstopt en er stroomt water op de vloer. Hij blijft uit de buurt van het water, vertelt het aan een volwassene en wast zijn handen. De conciërge kan de plek afsluiten en veilig schoonmaken.

Regen heeft een eigen route

Een straatkolk voert regenwater af van een straat. In veel plaatsen gaat dat water rechtstreeks naar rivieren of meren zonder te worden gezuiverd. Houd afval en vloeistoffen uit straatkolken.

In 2024 hadden ongeveer 3,4 miljard mensen geen veilig beheerde sanitaire voorzieningen: veilige toiletten en een veilige verwerking van afval. Ongeveer 354 miljoen mensen deden hun behoefte in de openlucht, dus buiten in plaats van op een toilet. Veilige sanitaire voorzieningen helpen voorkomen dat ziekteverwekkers uit afval mensen bereiken.

Een stapel afval kan een gezondheidsprobleem zijn. Rottend eten trekt vliegen, kakkerlakken, ratten en muizen aan. Deze dieren kunnen ziekteverwekkers bij zich dragen. Aan scherp glas of metaal kan iemand zich snijden.

Wat gebeurt er als afval blijft liggen?

In oude blikjes en banden verzamelt zich water. Muggen kunnen eitjes leggen in dat stilstaande water. Etensresten die op de grond blijven liggen, trekken ongedierte aan, ook als de resten natuurlijk zijn. Een bananenschil hoort in de juiste bak.

Gesloten deksels helpen ongedierte uit de buurt van etensresten te houden. Doe afval in de bak, sluit het deksel en maak de bak niet te vol. Een verpakking die naast een volle bak ligt, kan nog steeds wegwaaien of dieren aantrekken.

Het inzamelplan van een gemeenschap

Gezinnen doen afval in bakken. Vrachtwagens halen het op vaste dagen op. Een deel gaat naar een stortplaats, waar afval op een beheerde plek wordt neergelegd. Een deel gaat naar een installatie die het verbrandt. Materialen voor recycling gaan naar een plek waar ze worden gesorteerd.

Stel dat 20 huizen elk drie zakken per week vullen. Bereken eerst het totaal voor de straat per week:

Als het afval vier weken niet wordt opgehaald, heeft de straat:

Dat zijn 240 zakken. Door het afval regelmatig op te halen, groeit de stapel niet week na week.

Afval verbranden in een tuin is onveilig. Rook vervuilt de lucht die mensen inademen en vuur kan zich verspreiden. Een beheerde afvalinstallatie heeft veiligheidsmaatregelen die een vuur in de tuin niet heeft.

Sommige soorten afval hebben extra zorg nodig

Batterijen, verf, sterke schoonmaakmiddelen en oude medicijnen moeten apart worden verwerkt. Ze kunnen lekken, vlam vatten of mensen vergiftigen. Een volwassene die je vertrouwt, kan het juiste inzamelpunt vinden.

Was je handen nadat je afval of een afvalbak hebt aangeraakt. Ook poep van huisdieren bevat ziekteverwekkers. Een volwassene kan je laten zien hoe je hondenpoep met een zakje oppakt en in de afvalbak gooit.

Een opruimklus moet passen bij wat je vindt. Je kunt helpen een gewone papieren verpakking in een bak te doen. Voor gebroken glas, naalden en ander scherp zwerfafval is een volwassene nodig. Blijf op afstand, houd anderen uit de buurt en meld de plek.

Je ademt de hele dag, thuis, op school en buiten. Luchtvervuiling betekent dat er schadelijke gassen en kleine deeltjes in de lucht zitten. Roet en stof zijn voorbeelden van zulke kleine deeltjes.

Waar vervuilde lucht vandaan komt

Een belangrijke bron is het verbranden van dingen. Auto’s, vrachtwagens en bussen stoten uitlaatgassen uit. Fabrieken en elektriciteitscentrales kunnen rook uitstoten. Ook bij het verbranden van hout en afval ontstaat rook. Rook van natuurbranden kan ver buiten het gebied van de brand komen.

Ook de lucht binnen kan vervuild zijn. Rook van sigaretten, een kachel of een open haard kan zich in een kamer ophopen. Sterke sprays kunnen schadelijke stoffen toevoegen. In een kamer met weinig frisse lucht kunnen deze dampen blijven hangen.

Sommige luchtvervuiling heeft geen geur of kleur. Als je vanuit je raam ver kunt kijken, kun je daaraan niet zien of de lucht schoon is.

Wat je ervan kunt merken

Vervuilde lucht kan je ogen laten prikken, je keel irriteren en je laten hoesten. Je kunt piepend gaan ademen of moeite krijgen met ademen. Als je jarenlang vervuilde lucht inademt, kan dat je longen en hart beschadigen.

Bij astma worden de luchtwegen in de longen soms nauw en gezwollen. Rook of andere vervuiling kan een astma-aanval uitlokken. Astma zelf gaat niet van mens op mens over.

De longen van kinderen groeien nog en kinderen ademen sneller dan volwassenen. Kinderen kunnen meer last hebben van vuile lucht. Dat geldt ook voor mensen met astma, oudere mensen en mensen met een hart- of longziekte.

Rook bereikt mensen in de buurt

Tweedehands rook is rook van tabak die iemand anders gebruikt. Er bestaat geen veilige hoeveelheid tweedehands rook. Kinderen kunnen er oorontstekingen en longinfecties door krijgen en het kan astma-aanvallen uitlokken. Rookvrije huizen en auto’s beschermen iedereen die dezelfde lucht inademt.

Kies een route met minder uitlaatgassen

Anja kan langs een drukke hoofdweg lopen of langs een rustigere straat. Beide routes duren ongeveer even lang. Ze kiest samen met de volwassene die haar begeleidt de rustigere straat. Daar blijft ze verder weg van veel uitlaatgassen van het verkeer.

De lucht kan bij drukke wegen sterker vervuild zijn door verkeer, vooral op drukke momenten. Op een veilige route verder van het verkeer adem je misschien minder uitlaatgassen in. Gemeenten helpen door veilige stoepen en routes aan te leggen, zodat kinderen goede keuzes hebben.

De lucht kan van dag tot dag veranderen. De Nederlandse luchtkwaliteitsindex, of LKI, geeft luchtvervuiling een score van 1 tot 11. Lagere getallen betekenen schonere lucht. Berichten verschijnen op websites, in weerapps en in het nieuws.

Zoek de categorie bij het getal

De Nederlandse schaal gebruikt vijf kleuren; de laatste rij geeft de hele schaal weer:

Kinderen en mensen met astma zijn gevoelige groepen. Bij 2 is de lucht blauw: speel gewoon buiten. Bij 7 is die oranje: kinderen kunnen beter korter of minder actief buiten spelen. Bij 9 is die rood: iedereen moet minder buiten sporten en bewegen. Een school kan de pauze naar binnen verplaatsen.

Waarom speelplannen veranderen

Als je hard rent, adem je sneller en dieper. Er kan dan meer vervuilde lucht in je longen komen. Door minder actief te bewegen of korter buiten te zijn, adem je er minder van in. Luister naar volwassenen en naar het plaatselijke luchtkwaliteitsbericht. Heb je astma, volg dan je zorgplan en zorg dat de medicijnen die je nodig hebt beschikbaar zijn, zoals je met volwassenen hebt afgesproken.

Blauw betekent dat er weinig vervuiling is en dat de lucht goed is om in te ademen. Het betekent niet dat er helemaal geen vervuiling is.

Houd uitlaatgassen weg van gedeelde ruimtes

Een voertuig dat stationair draait, staat stil met de motor aan. Het stoot dan nog steeds uitlaatgassen uit. Scholen kunnen bestuurders vragen hun motor uit te zetten terwijl ze bij deuren en ramen wachten.

Gemeenten meten de lucht, stellen regels tegen vervuiling op, zorgen voor schonere bussen en leggen wandel- en fietsroutes aan. Rookvrije plekken verminderen de hoeveelheid tabaksrook rond andere mensen. Je kunt korte afstanden lopen of fietsen als dat veilig is, of samen met je familie rijden.

Frisse lucht kan helpen ziekteverwekkers uit gedeelde ruimtes te verwijderen als de lucht buiten schoon is. Op een dag met veel rook komt die rook door open ramen naar binnen. Houd de ramen dan dicht en volg de afspraken van je familie of school. Of een open raam helpt, hangt af van de lucht buiten.

Dankzij geluid kun je van muziek genieten of de stem van een vriend horen. Geluid dat je niet wilt horen of dat heel hard is, is lawaai. Te veel lawaai kan je slaap, concentratie en rust verstoren. Het kan ook je gehoor beschadigen.

Vergelijk geluidsniveaus

Geluidsniveau wordt gemeten in decibel, afgekort dB. Fluisteren is ongeveer 30 dB. Normaal praten is ongeveer 60–70 dB. Druk verkeer dat je in een auto hoort, is ongeveer 85 dB. Een sirene kan 110–129 dB zijn en vuurwerk kan 140–160 dB bereiken.

Diep in je oren zitten kleine haarcellen die je helpen horen. Heel hard geluid kan ze beschadigen. Na een dag of twee lijkt je gehoor misschien beter, maar dode haarcellen groeien niet terug. Gehoor dat je zo verliest, ben je voorgoed kwijt.

Het is onwaarschijnlijk dat geluiden van 70 dB of zachter je gehoor beschadigen. Lange of herhaalde blootstelling aan geluid van 85 dB of harder kan schade veroorzaken. Hardere geluiden kunnen je in minder tijd schaden.

Geluidssterkte en tijd werken samen

Voor koptelefoons en muziekspelers stelt een norm van de Wereldgezondheidsorganisatie de aanbevolen maximale geluidsdosis voor kinderen op 75 dB gedurende 40 uur per week. Een stijging van maar 3 dB zorgt ervoor dat je die dosis twee keer zo snel bereikt. Bij 78 dB duurt dat ongeveer 20 uur; bij 81 dB ongeveer 10 uur.

Houd het volume van je koptelefoon onder 60% van het maximum en vraag een volwassene om een volumebegrenzing in te stellen. Op een balk met 10 gelijke stappen is 60% stap 6:

Onder 60% betekent onder stap 6. Ook het apparaat en de luistertijd zijn belangrijk; een volumebalk alleen kan geen veilig geluid garanderen. Luidsprekers op een prettig geluidsniveau kunnen voor kinderen een betere keuze zijn.

Maak het geluid zachter

Als je harder moet praten tegen iemand op een armlengte afstand, is het geluid op die plek waarschijnlijk te hard. Zet het geluid zachter, ga verder weg of draag oordoppen of gehoorkappen. Geef je oren op lawaaiige plekken elk uur ongeveer 10 minuten rust.

Bij vuurwerk gaat Jonas met zijn familie verder weg staan en draagt hij gehoorbescherming. Door de afstand bereikt minder geluid zijn oren. Als zijn oren pijn doen, verlaat hij de lawaaiige plek. Een piep in je oren of gedempt horen achteraf is een waarschuwing, ook als het wegtrekt. Je oren zijn niet beschermd tegen het volume van een liedje doordat je het mooi vindt.

Zonlicht brengt licht en warmte. Het brengt ook ultraviolette straling, afgekort uv-straling. Je kunt deze straling niet zien of voelen. Ze kan je huid verbranden en je ogen beschadigen.

Kijk naar de uv-index, niet alleen naar de temperatuur

De uv-index geeft aan hoe sterk deze straling is. Bescherm je huid bij 3 of hoger. Uv-straling is meestal het sterkst vanaf het einde van de ochtend tot halverwege de middag. Ook op een koele of bewolkte dag kan de uv-straling sterk zijn.

Je schaduw geeft nog een aanwijzing. Is die korter dan jij, dan is de uv-straling sterker. Een kind van ongeveer 120 centimeter met een schaduw van ongeveer 60 centimeter heeft bescherming nodig. Een schaduw van ongeveer 180 centimeter laat in de middag wijst op minder sterke uv-straling. Wolken kunnen je schaduw verbergen zonder alle uv-straling tegen te houden.

Bescherm jezelf op verschillende manieren

Zoek de schaduw op en gebruik bedekkende kleding, een hoed met een rand rondom en een zonnebril met uv-bescherming. Een baseballpet laat je oren en nek onbedekt. Water, zand, sneeuw en beton kaatsen uv-straling terug, zodat een deel je zelfs in de schaduw kan bereiken.

Smeer onbedekte huid in met zonnebrandmiddel met uva- en uvb-bescherming. Dat betekent dat het beschermt tegen beide belangrijkste soorten uv-straling. Kies zonbeschermingsfactor 30 of hoger. Gebruik een ruime laag. Smeer je buiten ongeveer elke 2 uur opnieuw in en ook na het zwemmen, zweten of afdrogen met een handdoek.

Zonnebrandmiddel is één laag bescherming. Het werkt samen met schaduw en kleding. Alle huidkleuren hebben bescherming nodig. Als je als kind herhaaldelijk verbrandt, is de kans op huidkanker later groter. Uv-straling beschadigt ook ogen; de ogen van kinderen laten meer uv-straling door dan die van volwassenen.

Plan een activiteit buiten

Piens sportdag begint rond het middaguur bij een uv-index van 7. Voordat ze vertrekt, smeert ze zich in met zonnebrandmiddel en zet ze haar hoed met een rand rondom en zonnebril met uv-bescherming op. Tussen de onderdelen rust ze in de schaduw. Twee uur later smeert ze zich opnieuw in.

Scholen kunnen bomen planten voor schaduw, overkappingen plaatsen en hoeden toestaan in de pauze. Activiteiten vroeg in de ochtend of laat in de middag vermijden meestal de sterkste uv-straling. Baby’s moeten uit de directe zon blijven.

Een gevaar is iets wat iemand pijn of schade kan doen. Risico gaat over hoe groot de kans op schade is en hoe ernstig die kan zijn. Schoenen verlagen het risico dat je je snijdt in de buurt van glas. Het glas blijft een gevaar.

Zoek naar problemen in gebouwen

Lood is een metaal dat de groei van de hersenen en het lichaam van een kind kan schaden. Oude verf, stof, grond en sommige oude waterleidingen kunnen lood bevatten. Laat afbladderende verf met rust en was je handen voordat je eet. Een kind met lood in het bloed laat misschien geen verschijnselen zien. Een dokter controleert dit met een bloedtest.

Schimmel groeit op vochtige plekken en kan er pluizig of vlekkerig uitzien. Je kunt er erger door gaan hoesten en astma kan er erger door worden. Meld schimmel zodat een volwassene het vochtprobleem kan oplossen en de schimmel kan schoonmaken. Als je een natte muur afneemt zonder het lek te repareren, blijft de vochtige plek bestaan die schimmel nodig heeft.

Let op gevaren buiten

Muggen leggen eitjes in stilstaand water. Help eens per week water uit emmers, speelgoed en schotels onder bloempotten te gieten als dat veilig kan. Muggen- en tekenbeten kunnen ziekteverwekkers verspreiden. Lange mouwen en een lange broek helpen op plekken met veel insecten. Een volwassene kan helpen met insectenwerend middel. Controleer op teken nadat je in het bos of hoog gras bent geweest en vraag een volwassene om gevonden teken te verwijderen.

Wilde en dode dieren kunnen ziekteverwekkers bij zich dragen. Laat ze met rust. Was je handen nadat je huisdieren of boerderijdieren hebt aangeraakt.

Zoek op heel hete dagen schaduw op, drink water en neem rustpauzes. Vooral baby’s en oudere mensen lopen risico. Blijf op een hete dag nooit in een geparkeerde auto.

Weet welke dingen je met rust moet laten

Schoonmaakmiddelen en insectensprays kunnen schadelijk zijn als mensen ze inslikken, inademen of op hun huid krijgen. Proef er niet van, ruik er niet aan en speel er niet mee. Laat chemische stoffen over aan volwassenen; als je ze mengt, kunnen gevaarlijke dampen ontstaan.

Ook voor scherp zwerfafval, zoals naalden, roestige spijkers en gebroken glas, is een volwassene nodig. Blijf op afstand, houd anderen uit de buurt en vertel een volwassene waar het ligt.

Gebruik “stop, kijk, vertel”

Kai ziet dat er stukjes verf naast de schommels vallen. Eerst stopt Kai en blijft op afstand. Dan merkt Kai op dat jongere kinderen de stukjes zouden kunnen oppakken. Daarna vertelt Kai aan de juf of meester: “Er bladdert oude verf af naast de schommels.” De leerkracht kan kinderen uit de buurt houden en een reparatie regelen.

Een bruikbare melding vertelt wat je zag en precies waar. Gevaar melden helpt mensen veilig te houden; het is geen klikken.

Zorgverleners werken eraan om je gezond te houden en je te helpen beter te worden. Dokters, verpleegkundigen, apothekers en jeugdverpleegkundigen hebben verschillende vaardigheden. Ook tandartsen en oogartsen zorgen voor andere delen van je gezondheid.

Wie doet wat?

Een dokter kan een recept uitschrijven. Daarop staat welk medicijn je nodig hebt. Een apotheker controleert het medicijn, legt uit hoeveel je moet nemen en wanneer, en controleert of medicijnen samen veilig zijn. Apothekers helpen gezinnen om veilig met medicijnen om te gaan.

Verpleegkundigen volgen een opleiding voor hun eigen beroep in de zorg en nemen beslissingen over de zorg. Ze werken bij mensen thuis, in zorginstellingen, ziekenhuizen en scholen. Hun werk is veel meer dan een dokter helpen.

Hulp op school en bij controles

Jeugdverpleegkundigen in Nederland werken in de jeugdgezondheidszorg. Ze controleren de gezondheid en groei van kinderen, beantwoorden vragen en helpen gezinnen ondersteuning te vinden. Als je je tijdens de schooldag ziek voelt of gewond raakt, kan je juf, meester of een andere medewerker van school helpen en contact opnemen met je familie.

Je kunt ook naar zorgverleners gaan als je gezond bent. Bij een gezondheidscontrole meet een dokter of verpleegkundige je groei, controleert welke vaccins je hebt gehad en beantwoordt vragen. Bij een gezondheidscontrole kunnen problemen vroeg worden ontdekt.

Volg een zorgtraject

Ella vertelt haar juf of meester dat ze keelpijn heeft. Een andere medewerker van school kijkt hoe ze zich voelt en belt haar vader. In de huisartsenpraktijk onderzoekt een dokter haar en doet een test. De dokter beslist dat ze een recept nodig heeft. Een apotheker geeft haar vader het medicijn en legt uit hoe ze het moet gebruiken.

Elke persoon helpt met een ander deel van hetzelfde probleem. Niet elke keel die pijn doet, heeft dezelfde behandeling nodig; de zorgverlener zoekt uit wat nodig is.

Je kunt vragen: “Wat gebeurt er hierna?” of “Doet het pijn?” Vertel zorgverleners eerlijk hoe je je voelt. Neem alleen medicijnen aan van een volwassene die je vertrouwt. Mensen van elk gender kunnen in elk beroep in de zorg werken.

Sommige zorgverleners zorgen steeds voor één persoon. Publieke gezondheid beschermt hele gemeenschappen. Ze helpt ziekte te voorkomen voordat veel mensen ziek worden.

Een team dat in een plaats werkt

In Nederland werkt de GGD in een regio om de gezondheid van de gemeenschap te beschermen, onder meer door infectieziekten te helpen voorkomen. Mensen betalen samen via belastingen voor publieke diensten. Medewerkers van de jeugdgezondheidszorg ondersteunen kinderen en helpen bij vaccinaties. Andere diensten delen het werk: de NVWA controleert de voedselveiligheid in restaurants, waterbedrijven testen drinkwater en gemeenten regelen de afvalinzameling en helpen bij problemen met ongedierte.

Medewerkers van het waterbedrijf, rioolmedewerkers, afvalinzamelaars, straatvegers en conciërges op school beschermen de gezondheid ook. Hun dagelijkse werk houdt veel gevaren tegen voordat je ze opmerkt.

Zoek naar een gezamenlijke aanwijzing

Ziektespeurders, ook wel epidemiologen genoemd, onderzoeken hoe ziekte zich verspreidt. Ze vragen wie ziek werd, wanneer het begon, waar mensen naartoe gingen en wat ze aten. Ze vergelijken groepen om bruikbare aanwijzingen te vinden.

Bij een picknick eten 20 mensen en worden er 11 ziek. Twaalf mensen aten kipsalade; 10 van hen werden ziek. Acht mensen aten er niet van; maar één van hen werd ziek.

Begin bij de saladegroep: 10 zieken van de 12 is het grootste deel van die groep. Kijk dan naar de anderen: 1 zieke van de 8 is een klein deel. De salade wordt de belangrijkste verdachte. Medewerkers kunnen mensen waarschuwen en het eten laten testen. Een verdachte is iets om te onderzoeken, geen reden om een kok de schuld te geven.

Een aanwijzing uit het verleden over water

In Londen stierven in 1854 veel mensen aan cholera. Dokter John Snow zette ziektegevallen op een kaart. Veel gevallen lagen dicht bij elkaar rond de waterpomp in Broad Street. Hij vertelde het aan de plaatselijke bestuurders. Zij verwijderden op 8 september de hendel van de pomp.

Er was afval in die watervoorziening terechtgekomen. Snows werk hielp mensen begrijpen dat vuil water ziekte kan verspreiden. Door gevallen op een kaart te zetten en te vergelijken, merkte hij een gezamenlijke bron op.

Luister als medewerkers een waarschuwing geven

Een gezondheidswaarschuwing kan gaan over onveilig drinkwater, vervuilde lucht of een vaccin. Er staat in wat mensen moeten doen. Gezinnen die de waarschuwing opvolgen, helpen het team in de gemeenschap zijn werk te doen. Gezondheid hangt af van schoon water, afvalsystemen, voedselveiligheid en preventie, maar ook van zorginstellingen en ziekenhuizen.

Je hoeft niet elke zorgdienst zelf te vinden. Begin bij een volwassene die je vertrouwt, die naar je luistert, om je geeft en je helpt veilig te blijven. Bedenk twee mensen aan wie je het kunt vragen, zoals een ouder, grootouder, leerkracht of verpleegkundige.

Kies de hulp die bij het probleem past

Voel je je ziek op school, vertel het dan aan je juf of meester. Die kan hulp van een medewerker van school regelen en contact opnemen met je familie. Bij huiduitslag of pijn die niet weggaat, neemt een volwassene contact op met je huisarts. Voor de gebruiksaanwijzing van een medicijn kan een volwassene het aan een apotheker vragen.

Vertel het aan een leerkracht of conciërge als een kraan kapot is of een zeepdispenser leeg. Bij bruin kraanwater of kraanwater dat stinkt, neemt een volwassene contact op met het waterbedrijf. Voor afval dat zich ophoopt, is de gemeentelijke afvalinzameling nodig. Een probleem met voedselveiligheid in een restaurant kan bij de NVWA worden gemeld. Zorgen over een ziekte die zich verspreidt, gaan naar de GGD.

Geef bruikbare details

Vertel wat er mis is, waar het is en wanneer het begon. Vergelijk deze meldingen:

Als de eerste volwassene je niet kan helpen of niet luistert, vertel het dan aan een andere volwassene. Blijf het vragen totdat iemand helpt.

Weet wanneer hulp niet kan wachten

Als iemand niet kan ademen, flauwvalt of ernstig gewond is, haal dan meteen een volwassene. Is er geen volwassene in de buurt, bel dan 112. Leer dat nummer en je adres samen met je familie voordat je ze nodig hebt.

Zoë ziet dat Ben op een hete dag duizelig is bij de glijbaan. Ze haalt de juf of meester en zegt: “Ben is duizelig bij de glijbaan.” De leerkracht helpt hem naar de schaduw en vraagt een andere medewerker van school om te helpen. Zoë gaf snel duidelijke informatie.

Ontdek waar betrouwbare hulp is

Zoek de administratie van de school en leer welke medewerkers van school kunnen helpen voordat er een probleem ontstaat. Vraag je familie bij welke huisarts je staat ingeschreven en waar je apotheek is.

Vrienden en online video’s kunnen ideeën over gezondheid delen die niet kloppen. Een dokter, verpleegkundige, apotheker of de GGD is een goede plek om het na te vragen. Vraag een volwassene om je te helpen een bewering te controleren voordat je ernaar handelt.

Een vrije vloer geeft mensen ruimte om te lopen. Een schone tafel geeft de volgende persoon een plek om te eten. Als je zorgt voor gedeelde plekken, help je iedereen die ze gebruikt. Conciërges doen belangrijk werk en kleine dagelijkse handelingen ondersteunen hen daarbij.

Kies een klus waarmee je helpt

Spoel op het toilet door, houd het water in de wastafel en gooi papieren handdoekjes in de afvalbak. Was je handen. Meld het als de zeep op is of een toilet kapot is.

Ruim in het klaslokaal je spullen op en gooi gebruikte zakdoekjes weg. Ruim na de lunch je plek op en gebruik de juiste bakken. Eet geen eten dat op de vloer is gevallen. Neem in een park je afval mee tot je een bak vindt en blijf van kapotte speeltoestellen af.

Douche voordat je het zwembad in gaat en gebruik het toilet als je moet plassen of poepen. Probeer geen water in te slikken. Bij diarree blijf je uit het zwembad, want er kunnen ziekteverwekkers in het water komen.

Schoonmaken en desinfecteren doen verschillend werk

Bij schoonmaken gebruik je zeep of een schoonmaakmiddel en water om vuil en veel ziekteverwekkers te verwijderen. Bij desinfecteren gebruik je een chemische stof om ziekteverwekkers te doden die op een oppervlak zijn achtergebleven. Schoonmaken komt eerst: vuil kan ervoor zorgen dat het desinfectiemiddel niet goed werkt.

Je kunt gewoon papier oprapen, spullen opruimen en een tafel afnemen met een vochtige doek. Volwassenen werken met desinfectiemiddelen en sterke schoonmaakmiddelen. Zij kiezen het product en gebruiken het veilig. Kinderen kunnen helpen mensen uit de buurt te houden terwijl een volwassene iets opruimt dat gevaarlijk is gemorst.

Gemorste melk in de eetruimte

Dani ziet gemorste melk op de vloer. Eerst merkt ze op dat iemand kan uitglijden. Ze gebruikt een servetje om een beetje melk op te nemen en vertelt het dan aan een overblijfmedewerker, zodat de vloer kan worden gedweild. Ze waarschuwt vrienden om eromheen te lopen en wast haar handen.

De melk hoeft niet te blijven liggen tot een conciërge die toevallig ziet. Met een duidelijke melding komt hulp op de juiste plek. Weet je niet wat er is gemorst of is het onveilig, blijf dan op afstand en laat een volwassene het aanpakken.

Je kunt vragen om veranderingen die mensen helpen gezond te blijven. Dit heet opkomen voor verbetering. Het kan zo klein zijn als vragen om zeep of zo groot als een verzoek van de klas om schaduw op het schoolplein.

Maak van een probleem een plan

1. Merk een gezondheidsprobleem op.
2. Zoek feiten door te tellen, te kijken of een helper die je vertrouwt iets te vragen.
3. Bepaal wie het kan oplossen.
4. Doe een duidelijk en beleefd verzoek.
5. Vraag andere mensen om te helpen.
6. Controleer of de verandering heeft gewerkt.

Een bruikbaar verzoek noemt het probleem, waarom het belangrijk is en welke verandering je wilt. “De wachtende bus laat uitlaatgassen door onze ramen binnenkomen. Wilt u bestuurders vragen hun motor uit te zetten terwijl ze wachten?” geeft de school een duidelijke taak.

Gebruik feiten uit een project van de klas

Een klas controleert vijf dagen lang elke dag vier zeepdispensers. Bereken het totale aantal controles:

Bij zeven controles vinden ze een lege dispenser. De klas schrijft: “Bij 7 van onze 20 controles was de zeep op. We hebben zeep nodig om ziekteverwekkers weg te wassen. Kunnen de dispensers elke ochtend worden gevuld?”

Ze sturen het verzoek naar de schooldirecteur, die het bijvullen kan regelen. Een week na de verandering doen ze opnieuw 20 controles. Bij maar één controle vinden ze een lege dispenser. Als je 7 controles met een lege dispenser vergelijkt met 1 controle met een lege dispenser, zie je verbetering.

Ze tellen controles, niet zeven verschillende dispensers. Eén dispenser kan meer dan eens worden gecontroleerd. Door te noemen wat je hebt geteld, maak je je boodschap duidelijker.

Kies een manier om je uit te spreken

Je kunt een tekening maken, helpen een poster te maken, een brief schrijven of je klas toespreken. Een leerkracht, verpleegkundige of familielid kan je helpen feiten te controleren. Klasgenoten kunnen steun geven en helpen bij de nacontrole.

Gebruik vriendelijke woorden die mensen uitnodigen om mee te doen. “Laten we onze handen wassen voor de lunch” biedt een gezamenlijke actie. Als je iemand de schuld geeft van ziekteverwekkers, wordt samenwerken moeilijker. Kinderen kunnen problemen opmerken die volwassenen hebben gemist en een duidelijk verzoek geeft volwassenen iets bruikbaars om mee aan de slag te gaan.