Historisch denken: denken als een historicus

Het verleden is alles wat al is gebeurd. Geschiedenis is het verhaal dat we opbouwen uit de bewaarde sporen ervan. Historici beginnen met vragen omdat die sporen zichzelf niet kunnen verklaren.

Maak de vraag hanteerbaar

“Rome” is een onderwerp. “Wat gebeurde er met Rome?” is te breed voor één onderzoek. “Waarom viel het West-Romeinse Rijk in de jaren 400 n.Chr. uiteen?” noemt een plaats, een periode en iets wat moet worden verklaard.

Een bruikbare onderzoeksvraag is open, afgebakend en onderzoekbaar. Een open vraag vraagt om een verklaring. Een afgebakende vraag geeft het onderzoek duidelijke grenzen. Bij een onderzoekbare vraag zijn er bronnen die kunnen helpen om haar te beantwoorden.

Gesloten vragen hebben korte, feitelijke antwoorden. “Wanneer bouwden de Romeinen de Muur van Hadrianus?” helpt om een datum vast te stellen. “Waarom bouwden ze die?” vraagt om een verklaring. Beide helpen, maar de open vraag vormt meestal de kern van het onderzoek.

De formulering moet ruimte laten voor het bewijsmateriaal. “Waarom waren de Romeinen wreed?” bevat al een oordeel over hen. Bij “Hoe behandelden de Romeinen veroverde volken?” kun je verschillende ervaringen onderzoeken. Een vraag over Caesars lievelingskleur is afgebakend, maar zonder bewaard bewijsmateriaal kun je er geen bruikbaar onderzoek mee doen.

Plan en toets een eerste antwoord

Een hypothese is een eerste mogelijk antwoord. Voor Rome zou dat kunnen zijn: “Invasies waren de belangrijkste oorzaak van de ondergang.” Dit geeft je iets om te toetsen. Je zou zoeken naar bewijsmateriaal over invasies, maar ook over geld, legers en Romeinse heersers. Als je alleen zoekt naar bevestiging, toets je de hypothese niet goed.

Kies bronnen die bij de vraag passen. Op archeologische vindplaatsen liggen materiële resten. Musea bewaren voorwerpen; archieven bewaren documenten. Bibliotheken bevatten boeken en verslagen van historici. Hun online collecties kunnen ook helpen. Noteer tijdens je werk de maker, titel, datum en vindplaats van elke bron.

Doorloop het onderzoek

1. Stel een duidelijke vraag.
2. Bedenk welk bewijsmateriaal je nodig hebt en waar je het vindt.
3. Verzamel bronnen en onderzoek hun inhoud en betrouwbaarheid.
4. Bouw een conclusie op die door bewijsmateriaal wordt ondersteund.
5. Deel het antwoord en leg je redenering uit.
6. Kijk terug op wat werkte en wat nog onbekend is.

Bij een onderzoek kun je teruggaan naar eerdere stappen. Een bron over onbetaalde soldaten kan je ertoe brengen de kosten van het leger nauwkeuriger te onderzoeken. Misschien verander je de vraag, verzamel je een extra bron of pas je de hypothese aan.

Maak aan het einde onderscheid tussen wat je hebt ontdekt en wat nog onzeker is. Noem een ontbrekende bron die zou helpen, of een nieuwe vraag die het onderzoeken waard is. Een antwoord aanpassen na nieuw bewijsmateriaal hoort bij goed historisch onderzoek.

Een bron is iets wat ons over het verleden vertelt. Een brief, een gebouw, een lied of een kookpot kan een bron zijn. Informatie eruit wordt bewijsmateriaal als je die gebruikt om een antwoord te ondersteunen.

Primair of secundair?

Een primaire bron komt uit de tijd die wordt onderzocht of van een deelnemer of getuige. Een secundaire bron is een later verslag van iemand die er niet bij was en vaak primaire bronnen gebruikte.

Primair betekent niet nauwkeuriger: een getuige kan zich vergissen, terwijl een later verslag veel bronnen kan vergelijken.

De vraag bepaalt de rol. Gibbons boek is secundair bewijsmateriaal over het oude Rome, maar primair bewijsmateriaal over het denken in zijn eigen tijd. Ouderdom alleen is niet genoeg: een schilderij uit 1600 blijft een latere afbeelding van Caesars leven.

Tacitus beschreef de opstand van Boudica van 60–61 n.Chr. in de jaren 110 n.Chr. Hij schreef ongeveer vijftig jaar later. Zijn schoonvader Agricola diende tijdens de opstand in Britannia, dus Tacitus kan het verhaal van een deelnemer hebben gehoord. Zijn werk is een belangrijk antiek verslag, maar hij was geen ooggetuige van de opstand.

Verschillende soorten bewijsmateriaal

• Geschreven: brieven, wetten, inscripties en geschiedwerken.
• Visueel: afbeeldingen, snijwerk, mozaïeken en kaarten.
• Materieel: aardewerk, werktuigen, munten, gebouwen en menselijke resten.
• Mondeling: uitgesproken herinneringen, liederen en verhalen.

Soorten kunnen elkaar overlappen: een munt is een voorwerp met woorden en afbeeldingen. Mondelinge geschiedenis legt iemands eigen herinneringen vast. Mondelinge overleveringen geven kennis door van generatie op generatie. Voorbeelden zijn overleveringen van de Māori en geschiedenissen die West-Afrikaanse griots voordragen. Vraag wie het verhaal doorgaf, aan wie en hoe.

Leer van resten

Historici werken vaak met geschreven bronnen. Archeologen bestuderen materiële resten en leggen vast waar elke vondst lag. In ongestoorde grond zijn lagere lagen meestal ouder. Als je graaft zonder de lagen vast te leggen, gaat dat bewijsmateriaal verloren.

Koolstofdatering onderzoekt de koolstof-14 die is overgebleven in materiaal dat ooit leefde, zoals hout of bot. De methode werkt tot ongeveer 50.000 jaar terug. Bij jaarringdatering worden patronen van groeiringen in hout met elkaar vergeleken.

Het lichaam van Ötzi werd op 19 september 1991 gevonden in het ijs van de Alpen. Datering liet zien dat hij rond 3300 v.Chr. leefde, ongeveer 5.300 jaar geleden. Zijn lichaam, kleding, koperen bijl en andere bezittingen onthullen een leven waarover geen geschreven verslag bestaat. Mensen die geen geschriften nalieten, hebben ook een geschiedenis.

Lees voordat je een bron gebruikt het bijschrift of informatiebordje. Daarop staat vaak wie haar maakte, wanneer en waarom. Die gegevens helpen de boodschap te verklaren die je gaat lezen.

Onderzoek de achtergrond van de bron

De herkomst van een bron omvat de maker, datum, plaats, soort, de doelgroep en het doel. De doelgroep is de groep voor wie de bron bedoeld was. Het doel is de reden waarom ze werd gemaakt: om vast te leggen, te overtuigen, te vieren, te informeren, te vermaken of bevelen te geven.

Augustus, de eerste Romeinse keizer, schreef een lijst van zijn prestaties, de Res Gestae. Die werd na zijn dood in 14 n.Chr. tentoongesteld. De maker was de heerser zelf en het doel was om te beïnvloeden hoe hij door het volk zou worden herinnerd. Dat is belangrijk als je leest hoe hij zijn oorlogen prijst.

Het verslag laat de proscripties van 43 v.Chr. weg, toen Augustus en zijn bondgenoten politieke vijanden lieten doden. Wat is weggelaten, helpt ons het doel van het verslag te begrijpen. Het is waardevol bewijsmateriaal voor hoe Augustus wilde dat mensen zich hem zouden herinneren.

Onderscheid waarneming van gevolgtrekking

Beschrijf eerst de inhoud: wat de bron rechtstreeks zegt of laat zien. Maak dan een gevolgtrekking: iets wat je uit die details afleidt.

Een Romeinse munt toont een keizer met een lauwerkrans. De krans is een waargenomen detail. Omdat we weten dat Romeinen een laurierkrans met overwinning verbonden, kunnen we afleiden dat de afbeelding hem als overwinnaar voorstelde. Het verband tussen het detail en de betekenis is de redenering.

Schrijf dat verband duidelijk op: “De lauwerkrans wijst erop dat de keizer als overwinnaar gezien wilde worden.” Als je zegt dat iedereen hem bewonderde, ga je verder dan wat de munt laat zien. Een bewering zonder aanwijzingen die haar ondersteunen, is speculatie.

Controleer feiten en meningen

Een feit is een uitspraak die je met bewijsmateriaal kunt controleren. “De Muur van Hadrianus was ongeveer 73 mijl (117 km) lang” is te controleren. Een mening is een oordeel, zoals “Het was Romes grootste prestatie.” Mensen kunnen verschillend oordelen over wat de grootste prestatie was.

Een controleerbare uitspraak kan toch onjuist zijn. Als je iets een feit noemt, beschrijf je het soort bewering; om vast te stellen of ze klopt, is bewijsmateriaal nodig.

Lees afbeeldingen even zorgvuldig

Een Assyrisch paleisreliëf toont een koning die vijanden verslaat. Het paleis van de koning en de bezoekers die het zagen, helpen het doel te verklaren: koninklijke macht tonen. Het bevat ook details van wapens en kleding.

Stel twee afzonderlijke vragen: “Wat laat het zien?” en “Waarom liet de maker het op deze manier zien?” Als je de scène navertelt, beantwoord je de eerste vraag. Als je de keuze van de scène en de doelgroep uitlegt, begin je aan de analyse.

Betrouwbaarheid is de mate waarin we erop kunnen vertrouwen dat een bron op een bepaald punt nauwkeurig is. Een schrijver kan een plaats zorgvuldig beschrijven maar een overwinning overdrijven. Beoordeel de bewering die je nodig hebt, in plaats van de hele bron één etiket te geven.

Vraag hoe de maker het kon weten

Was de persoon erbij? Kon die de hele gebeurtenis zien? Schreef die meteen of veel later? Hield die een zorgvuldige voorraadlijst bij of vierde die een heerser? Deze vragen helpen je zowel kennis als doel te beoordelen.

Een ooggetuige kan dingen missen of zich verkeerd herinneren. Een latere historicus kan verschillende bewaarde verslagen vergelijken. Noch “ooggetuige”, noch “secundair” bepaalt op zichzelf de betrouwbaarheid.

Partijdigheid is een kijk die één kant bevoordeelt. Ze kan ertoe leiden dat een schrijver bondgenoten prijst of mislukkingen verbergt. Kijk naar het effect op een bepaalde bewering en vergelijk die vervolgens met ander bewijsmateriaal.

Onderzoek een overdreven aantal

Herodotus schreef over de inval van Xerxes in Griekenland in 480 v.Chr. Hij gaf een totaal van 5.283.220 mannen. Zijn verslag beschrijft hoe landtroepen herhaaldelijk in groepen van 10.000 werden geteld. Hij telde de genoemde aantallen voor de vloot en latere aankomsten erbij op en kwam zo op 2.641.610 strijders. Vervolgens nam hij aan dat er evenveel bedienden en zeelieden waren.

De berekening verklaart hoe hij op het totaal kwam. Ze maakt de berichten niet nauwkeurig. Hij schreef tientallen jaren later voor een Grieks publiek dat de overwinning vierde en kon die berichten niet zelf controleren. Moderne historici oordelen dat het leger veel kleiner was.

We kunnen dit totaal dus wantrouwen en het verslag tegelijk gebruiken om Griekse opvattingen over Perzië te onderzoeken. Partijdigheid geeft ons iets om te onderzoeken, geen reden om elk deel terzijde te schuiven.

Vergelijk onafhankelijk bewijsmateriaal

Toetsing aan onafhankelijke bronnen betekent dat je een bewering met andere onafhankelijke bronnen vergelijkt. Twee verslagen die van één schrijver zijn overgenomen, herhalen één bericht. Onafhankelijke bronnen bieden afzonderlijke ondersteuning.

Tacitus schreef dat de troepen van Boudica rond 60–61 n.Chr. Colchester, Londen en St Albans in brand staken. Archeologen vonden in die steden brandlagen uit die tijd. De twee soorten bewijsmateriaal komen overeen over de verwoesting.

De brandlagen bewijzen het totaal van ongeveer 70.000 doden dat Tacitus noemt niet. De vergelijking ondersteunt het detail waarmee ze overeenkomt: de branden, de plaatsen en de tijd.

Ook verslagen over Cleopatra moeten worden vergeleken. De meeste bewaarde antieke verslagen zijn geschreven nadat Rome haar had verslagen, door Romeinen of Grieken onder Romeins gezag. Vergelijk hun vijandige beschrijvingen met Egyptische munten, inscripties en tempelreliëfs. Leg uit hoe de positie van de schrijver de bewering beïnvloedt die je gebruikt.

Een bron is bruikbaar als ze helpt je vraag te beantwoorden. Een koninklijke overwinningsboodschap kan goed laten zien hoe de koning in het openbaar werd geprezen, maar weinig zeggen over verslagen families.

Beoordeel de bruikbaarheid

Bekijk drie dingen samen:

1. Inhoud: welke relevante informatie geeft de bron?
2. Herkomst: wat voegen de maker, datum en het doel toe?
3. Beperkingen: wat ontbreekt, is twijfelachtig of te beperkt?

Bijvoorbeeld: Romeinse aanvallen op Cleopatra's karakter moeten zorgvuldig worden gecontroleerd. Toch zijn die verslagen bruikbaar om te onderzoeken hoe haar vijanden haar afbeeldden en hun oorlog rechtvaardigden.

Eén uitnodiging, veel vragen

In Vindolanda, een Romeins fort bij de Muur van Hadrianus, vonden archeologen dunne houten schrijftabletten. Eén ervan is een uitnodiging voor een verjaardagsfeest van Claudia Severa aan Sulpicia Lepidina, uit ongeveer 100 n.Chr. Een deel is door Severa zelf geschreven.

Voor een vraag over vriendschappen tussen officiersvrouwen is de bron waardevol. Ze komt van een vrouw uit die tijd en legt een uitnodiging voor een bezoek vast. Ze geeft een inkijkje in het sociale leven binnen een legergemeenschap.

Voor een vraag over alle vrouwen in Romeins Britannia is het bereik beperkt. De uitnodiging gaat over een paar rijke vrouwen bij één fort. Ze zegt weinig over vrouwen die elders op het land werkten of over plaatselijke mensen die geen Latijn schreven.

Dit is een kwestie van representativiteit: hoe typerend is de bron voor de bredere groep? Een levendig persoonlijk voorbeeld kan bruikbaar zijn zonder typerend te zijn.

Let op wiens stemmen bewaard zijn gebleven

Rijke mensen lieten meer bewaarde geschriften na dan veel armere mensen. Tot slaaf gemaakten, kinderen en de meeste vrouwen lieten zelf weinig geschreven materiaal na. Velen verschijnen in de woorden van iemand anders.

De meeste Britten uit de ijzertijd lieten geen geschreven bewijsmateriaal na. Sommige heersers, onder wie Cunobelin, gaven munten uit met namen erop. Bewaarde geschreven verslagen komen nog steeds vooral van buitenstaanders, onder wie Grieken en Romeinen.

Historici zoeken ook naar voorwerpen, gebouwen, graffiti en mondelinge overleveringen. Het ontbreken van een geschreven bron kan wijzen op verlies, vernietiging of een samenleving die kennis op andere manieren doorgaf. Stilte alleen kan niet aantonen dat een activiteit nooit plaatsvond.

Beoordeel ook de verzameling

Verschillende bronnen kunnen verschillende leemten vullen. Geschreven bronnen kunnen namen geven; een werktuig kan een soort werk laten zien; een wetenschappelijke test kan een datering vaststellen. Vraag wat de verzameling omvat en wiens ervaringen nog ontbreken. Tien brieven van één rijke familie kunnen dezelfde sociale leemte laten bestaan als één enkele brief.

Een historisch antwoord heeft meer nodig dan een lijst met bronnen. Het moet uitleggen hoe details uit die bronnen een bewering ondersteunen. Een bruikbaar patroon is bewering, bewijsmateriaal, redenering.

De bewering beantwoordt de vraag. Het bewijsmateriaal geeft een specifiek detail. De redenering legt uit waarom dat detail het antwoord ondersteunt.

Volg een onderzoek

“Hoe stierf Ötzi?” is een vraag die materieel bewijsmateriaal kan helpen beantwoorden. Vroege verklaringen wezen op kou en uitputting. In 2001 lieten röntgenfoto's een stenen pijlpunt in zijn linkerschouder zien. Een onderzoek uit 2007 toonde schade aan een belangrijke slagader aan.

Bouw het antwoord in stappen op:

• Bewering: Ötzi is zeer waarschijnlijk gedood door een pijl die van achteren werd afgeschoten.
• Bewijsmateriaal: De pijlpunt bleef in zijn schouder zitten en de verwonding beschadigde een belangrijke slagader.
• Redenering: Deze verwonding verklaart een gewelddadige dood beter dan alleen kou.

Andere aanwijzingen vullen het beeld aan. Een snee in zijn rechterhand wijst op een gevecht enkele dagen eerder. Voedsel in zijn maag laat zien dat hij kort voor zijn dood at. Deze aanwijzingen noemen de aanvaller niet en verklaren het motief niet. Die vragen blijven onbeantwoord.

Vergelijk voordat je concludeert

Bronnen vergelijken betekent dat je bronnen over hetzelfde onderwerp naast elkaar legt. Als onafhankelijke bronnen overeenkomen, leg dan precies uit op welke punten. Als ze verschillen, vraag dan of hun makers verschillende informatie, perspectieven of doelen hadden.

Stel dat twee getuigen verschillende delen van een veldslag beschrijven. Hun verslagen kunnen verschillen omdat ze andere plaatsen zagen. Controleer wat ieder kon waarnemen voordat je zegt dat een van hen zich vergiste.

Bewijsmateriaal tegen je bewering is tegenbewijs. Bespreek het. Het kan ertoe leiden dat je de bewering beperkt of vervangt. Als je een lastige bron verbergt, wordt het antwoord minder overtuigend, omdat de lezer niet alle gegevens kan beoordelen.

Kies woorden die passen bij de onderbouwing

Gebruik stellige woorden voor een goed vastgestelde bevinding. Gebruik “waarschijnlijk” als het bewijsmateriaal sterk maar onvolledig is en “mogelijk” als er weinig ondersteuning is. Zeg “We weten het niet” als de bewaarde aanwijzingen de vraag niet kunnen beantwoorden.

Bewaar de brongegevens bij je aantekeningen: maker, titel, datum en pagina of collectie. Zo kan iemand anders het bewijsmateriaal controleren. Als je het antwoord deelt, kies dan de details die de vraag beantwoorden en leg hun verbanden uit. Een lang citaat zonder redenering laat dat werk aan de lezer over.

Datums helpen ons bewijsmateriaal en gebeurtenissen in de tijd te plaatsen. Een jaartal heeft een aanduiding nodig: 44 v.Chr. en 44 n.Chr. zijn verschillende jaren.

Lees de aanduidingen bij jaartallen

BCE betekent vóór de gangbare jaartelling; CE betekent gangbare jaartelling. BC en AD gebruiken dezelfde jaartallen. BC betekent voor Christus. AD komt van Latijnse woorden die “in het jaar van de Heer” betekenen. Zo is 44 BCE hetzelfde als 44 BC en is 476 CE hetzelfde als AD 476.

BCE, CE en BC staan na het getal. AD staat van oudsher ervoor. Recente jaren hebben meestal geen aanduiding: 1991 betekent 1991 n.Chr.

De jaren v.Chr. tellen af naar het begin van de jaartelling. De jaren n.Chr. tellen op. Dus 753 v.Chr. komt vóór 490 v.Chr., daarna volgen 44 v.Chr. en 476 n.Chr. Het grotere getal v.Chr. ligt verder terug in de tijd.

Tel over het begin van de jaartelling heen

Er is geen jaar nul. De reeks loopt van 1 v.Chr. rechtstreeks naar 1 n.Chr. Van hetzelfde moment in 1 v.Chr. tot 1 n.Chr. is één jaar, niet twee.

Binnen de jaren v.Chr. trek je het kleinere jaartal van het grotere af. Van 490 v.Chr. tot 44 v.Chr.:

$490-44=446$ jaar.

Over het begin van de jaartelling heen tel je de jaartallen op en trek je er één af. Van de traditionele stichting van Rome in 753 v.Chr. tot de afzetting van de laatste West-Romeinse keizer in 476 n.Chr.:

$753+476-1=1228$ jaar.

Door af te trekken haal je het extra jaar weg dat je zou meetellen als je alleen optelde.

Herken schattingen en BP

Circa betekent ongeveer. “Circa 3300 v.Chr.” is een geschatte datering. Laat zichtbaar dat het om een schatting gaat als je die gebruikt.

BP betekent jaren vóór heden, waarbij “heden” is vastgelegd op 1950. Het schuift niet elk jaar op. Een datering van 10.000 kalenderjaren BP is ongeveer 8000 v.Chr. Een ruw resultaat van koolstofdatering heeft eerst kalibratie nodig voordat het een kalenderdatum wordt. Wetenschappers vergelijken het met onder meer jaarringgegevens om die correctie te maken.

Herken andere manieren om tijd te tellen

De jaartelling n.Chr. werd in de jaren 500 n.Chr. uitgewerkt door Dionysius Exiguus. Men dacht ooit dat het beginpunt de geboorte van Jezus aangaf; historici plaatsen die geboorte nu enkele jaren eerder.

Andere kalenders hebben andere beginpunten. Islamitische jaren met de aanduiding AH tellen vanaf de hidjra in 622 n.Chr. en volgen kortere maanjaren. Alleen 622 optellen is niet genoeg om ze om te rekenen. De Joodse kalender telt vanaf de schepping volgens de Joodse traditie. In het oude China werden datums vaak aangegeven met de regeringsjaren van heersers; Romeinen noemden vaak de twee consuls die in functie waren.

Tijd kan ook worden weergegeven met seizoenen of generaties. De whakapapa van de Māori verbindt mensen via hun afstamming. Als historici het systeem begrijpen, kunnen ze het bijbehorende bewijsmateriaal goed lezen.

Chronologie is de volgorde waarin gebeurtenissen plaatsvonden. Een tijdlijn maakt die volgorde zichtbaar. Ze kan ook laten zien hoe lang iets duurde en welke gebeurtenissen gelijktijdig plaatsvonden.

Bepaal de eeuw

Een decennium is 10 jaar, een eeuw 100 en een millennium 1.000. Eeuwen worden geteld vanaf jaar 1. De 1e eeuw n.Chr. loopt van 1 tot en met 100; de 2e van 101 tot en met 200.

Bij de meeste jaartallen haal je de laatste twee cijfers weg en tel je er één bij op. Bij 476 n.Chr. houd je 4 over en tel je er 1 bij op: de 5e eeuw n.Chr. Bij 1991 houd je 19 over en tel je er 1 bij op: de 20e eeuw.

Een exact honderdtal is het laatste jaar van zijn eeuw. Het jaar 1900 sluit de 19e eeuw af; 1901 begint de 20e. “De jaren 1700” betekent 1700–1799, terwijl de 18e eeuw 1701–1800 is. Deze tijdvakken komen bijna overeen, maar hun grenzen verschillen.

Eeuwen v.Chr. lopen terug. De 1e eeuw v.Chr. is 100–1 v.Chr.; de 5e is 500–401 v.Chr. Het jaar 490 v.Chr. hoort bij de 5e eeuw v.Chr.

Geef gelijke tijd evenveel ruimte

Op een tijdlijn op schaal moet één hokje altijd hetzelfde aantal jaren betekenen. Om 3000 v.Chr. tot 500 n.Chr. te tekenen:

1. Bereken de tijdsduur: $3000+500-1=3499$ jaar.
2. Kies één hokje voor 100 jaar.
3. Reken op ongeveer 35 hokjes.
4. Plaats het begin van de jaartelling ongeveer 30 hokjes vanaf het begin.

Houd de afstanden bij v.Chr. even groot als bij n.Chr. Als aanduidingen te dicht bij elkaar staan, verplaats je de tekst boven of onder de lijn. Als je de datummarkeringen verplaatst, verandert de schaal.

Toon gebeurtenissen naast elkaar

Parallelle tijdlijnen gebruiken één schaal, maar tonen verschillende plaatsen op afzonderlijke lijnen. De Han-dynastie regeerde over China van 206 v.Chr. tot 220 n.Chr. Haar lijn overlapt met de late Romeinse Republiek en het vroege Romeinse Rijk. Deze samenlevingen bestonden tegelijk; ze volgden elkaar niet op.

Een tijdlijn verandert ook ons gevoel voor afstand in de tijd. Cleopatra stierf in 30 v.Chr., ongeveer 2.530 jaar nadat de piramide van Cheops rond 2560 v.Chr. was gebouwd. De eerste maanlanding in 1969 vond 1.998 jaar na haar dood plaats. Ze leefde dichter bij de maanlanding dan bij de bouw van de piramide.

Gebruik de volgorde om verklaringen te controleren

Een oorzaak moet vóór het gevolg komen. Als een bewering die volgorde omdraait, laat de tijdlijn het probleem zien. Maar voordat je een eerdere gebeurtenis een oorzaak noemt, moet je nog steeds uitleggen wat het verband is.

Een leeg stuk op een tijdlijn betekent dat er geen gebeurtenissen worden getoond. De maker kan slechts enkele gebeurtenissen hebben gekozen, of er kunnen minder bronnen uit die jaren bewaard zijn gebleven.

Historici delen het verleden in perioden in om patronen gemakkelijker te bestuderen. Periodisering betekent dat je deze tijdvakken met een naam maakt. Een periode brengt gekozen gemeenschappelijke kenmerken samen; het is een hulpmiddel om de geschiedenis te ordenen.

Kijk wat de naam samenbrengt

Namen kunnen de nadruk leggen op werktuigen, heersers of manieren van leven.

Christian Jürgensen Thomsen ontwikkelde de indeling in steen-, brons- en ijzertijd aan het begin van de jaren 1800. Deze namen werden bedacht lang nadat de mensen die ze beschrijven, hadden geleefd.

De prehistorie is de tijd voordat er op een bepaalde plaats geschreven bronnen waren. Het schrift verscheen in Mesopotamië en Egypte uiterlijk rond 3200 v.Chr. en elders later. De prehistorie eindigt daarom op verschillende plaatsen op verschillende momenten. Archeologie en mondelinge overleveringen leveren nog steeds bewijsmateriaal voor die tijd.

Vergelijk plaatsen zorgvuldig

De bronstijd begon in delen van Zuidwest-Azië rond 3300 v.Chr. In Britannia begon die rond 2500–2000 v.Chr. Dezelfde naam voor een periode betekent niet dat overal dezelfde datums gelden.

Ötzi leefde rond 3300 v.Chr. in de Europese kopertijd. In delen van Europa beschrijft dit de tijd tussen de steentijd en de bronstijd, toen koperen werktuigen begonnen te verschijnen.

Ook Europese namen hebben beperkingen. “Middeleeuws” werd bedacht om het verleden van Europa te beschrijven. De geschiedenis van China wordt vaak naar dynastieën ingedeeld; die van West-Afrika kan naar rijken zoals Mali en Songhai worden ingedeeld.

Vraag wat een grens markeert

Het jaar 476 n.Chr. markeert vaak het einde van de oudheid in West-Europa. Toen werd een West-Romeinse keizer afgezet. Het Oost-Romeinse Rijk bleef tot 1453 bestaan en het dagelijks leven van de meeste mensen in het Westen veranderde niet van de ene dag op de andere.

Namen van perioden kunnen oordelen bevatten. Latere Italiaanse geleerden beschreven de eeuwen na Rome als “donker”. Veel historici vermijden “donkere middeleeuwen” omdat die naam prestaties verbergt en de opvattingen van die latere schrijvers weerspiegelt.

Houd dingen in hun eigen tijd

Een anachronisme plaatst iets in de verkeerde tijd. Een film waarin Caesar op een mechanische klok kijkt, is een voorbeeld: hij stierf in 44 v.Chr., terwijl mechanische klokken aan het einde van de jaren 1200 n.Chr. in Europa verschenen.

Ook denken kan anachronistisch zijn. Als je een keuze uit de oudheid verklaart met kennis die mensen veel later opdeden, geef je de mensen die die keuze maakten informatie die ze niet hadden.

Een oorzaak draagt ertoe bij dat een gebeurtenis plaatsvindt. Historische gebeurtenissen hebben meestal verschillende oorzaken. Om die te verklaren laat je de verbanden zien tussen de keuzes van mensen en de omstandigheden waarmee ze te maken hadden.

Orden de oorzaken

Oorzaken op lange termijn bouwen zich over jaren op. Oorzaken op korte termijn ontwikkelen zich kort voor de gebeurtenis. Een aanleiding is de laatste gebeurtenis die alles in gang zet. De laatste oorzaak in de tijd is niet altijd de belangrijkste.

Oorzaken zijn er ook in verschillende soorten. Politieke oorzaken hebben te maken met macht, heersers, oorlogen en wetten. Economische oorzaken hebben te maken met geld, voedsel, belastingen en handel. Sociale oorzaken gaan over hoe mensen samenleven. Overtuigingen kunnen godsdienstige of culturele oorzaken zijn. Klimaat en ziekte zijn oorzaken die met de omgeving te maken hebben; nieuwe werktuigen zijn technologische oorzaken.

Een oorzaak kan bij meer dan één soort passen. Indelen helpt je om de verscheidenheid te zien, maar is geen reden om elke oorzaak in één hokje te dwingen.

Volg de verzwakking van Rome

Het West-Romeinse Rijk was groot en duur om te verdedigen. Door economische problemen werd het moeilijker om de verdediging te betalen. Burgeroorlogen tussen rivaliserende keizers kostten middelen en verzwakten legers. Dit waren problemen op lange termijn.

Na 395 n.Chr. bleef het rijk verdeeld in een oostelijke en een westelijke helft. Het Westen vertrouwde steeds meer op soldaten uit Germaanse volken. Visigoten, Vandalen en andere groepen vestigden zich binnen het rijk en Rome werd in 410 en 455 n.Chr. geplunderd.

In 476 n.Chr. zette Odoaker de jonge keizer Romulus Augustulus af en benoemde geen opvolger. Deze laatste gebeurtenis markeerde het einde van het keizerlijke gezag in het Westen, maar verklaart op zichzelf niet de eerdere verzwakking.

Maak van een opsomming een verklaring

Verbind de oorzaken stap voor stap:

1. Burgeroorlogen verzwakten het leger.
2. Een zwakker leger kon invasies moeilijk tegenhouden.
3. Verloren land betekende verloren belastinginkomsten.
4. Door minder inkomsten werd het moeilijker om het leger te betalen.

De verbanden laten zien hoe het ene probleem het andere verergerde. “Er waren oorlogen, invasies en geldproblemen” noemt oorzaken, maar laat het proces onverklaard.

Betrek keuzes erbij en beoordeel het belang

Handelingsvermogen is het vermogen van mensen om te kiezen en te handelen. Omstandigheden zoals lage inkomsten beperkten Romeinse heersers, maar heersers en generaals namen nog steeds beslissingen. Goede verklaringen laten beide zien.

Vraag om het belang te beoordelen welke oorzaak de andere beïnvloedde. Zouden invasies hetzelfde effect hebben gehad op een goed betaald, verenigd leger? Onderbouw je oordeel met bewijsmateriaal en kijk wat een andere verklaring goed verklaart.

Dat iets eerst gebeurde, is pas het begin van een oorzakelijk betoog. Je moet ook laten zien hoe het aan de uitkomst bijdroeg. Mensen destijds stonden voor keuzes zonder te weten hoe het verhaal zou aflopen.

Een gevolg is een resultaat van een handeling of gebeurtenis. Sommige resultaten verschijnen snel; andere duren generaties lang. Om een gevolg uit te leggen laat je zien hoe de handeling ertoe leidde.

Onderscheid tijdstip en bedoeling

Gevolgen op korte termijn doen zich snel voor. Gevolgen op lange termijn blijven bestaan of verschijnen veel later. Bedoelde gevolgen zijn resultaten die de mensen die handelden, wilden bereiken. Onbedoelde gevolgen zijn resultaten die ze niet wilden veroorzaken.

Iemand kan een risico voorzien zonder het te willen. Een heerser kan bijvoorbeeld verzet tegen een belasting verwachten, maar toch meer inkomsten willen. Vanuit die heerser gezien is verzet onbedoeld, ook als het een bekend risico was.

Volg de gevolgen van het bewind van de Qin

Qin Shi Huang verenigde China in 221 v.Chr. Hij maakte het schrift, de munten, de gewichten, de maten en de breedte van wagenassen in zijn hele rijk gelijk. Gemeenschappelijke systemen hielpen ambtenaren bij het besturen, het innen van belastingen en het vervoeren van voorraden. Dat waren bedoelde resultaten.

Een gemeenschappelijk schrift hielp ook latere dynastieën om een groot en gevarieerd gebied bijeen te houden. Dit was een blijvend gevolg dat na het bewind van de Qin voortduurde.

Grote bouwprojecten, waaronder wegen, muren en het graf van de keizer, vergden zware belastingen en dwangarbeid. Die eisen veroorzaakten woede. Nadat de keizer in 210 v.Chr. stierf, braken opstanden uit en in 206 v.Chr. viel de Qin-dynastie. De heerser had zijn rijk willen versterken, maar de woede hielp het ondermijnen.

Verbind het ene gevolg met het volgende

Woede was een gevolg van de eisen. Daarna werd ze een oorzaak van opstand. De opstanden droegen bij aan de opkomst van de Han-dynastie. Een gebeurtenis kan een gevolg zijn als je terugkijkt en een oorzaak als je vooruitkijkt.

Een bruikbaar zinsvoorbeeld is: “Omdat ..., ..., wat betekende dat ...”. Onderbouw elke schakel met bewijsmateriaal. Een latere gebeurtenis hoort alleen in de keten als je het verband kunt uitleggen.

Vraag wie won en wie verloor

De Romeinse verovering van Britannia begon in 43 n.Chr. Wegen, steden en handel leverden de Romeinen en sommige rijke Britten voordeel op. Andere mensen kregen te maken met landonteigening, zware belastingen en het neerslaan van opstanden.

Als je de verovering simpelweg “goed voor Britannia” noemt, voeg je verschillende levens samen. Vraag naar de ervaring van elke groep en kijk naar verschillende tijdschalen. Een onmiddellijk verlies voor het ene gezin en een later voordeel voor een handelaar kunnen beide gevolgen van dezelfde gebeurtenis zijn.

Verandering betekent dat iets in de loop van de tijd anders wordt. Continuïteit betekent dat iets hetzelfde blijft. Beide kunnen samen voorkomen: een nieuwe heerser kan aan de macht komen terwijl mensen dezelfde akkers blijven bebouwen.

Maak de vergelijking precies

Vergelijk hetzelfde kenmerk vóór en na de verandering. Vraag dan:

• Tempo: hoe snel veranderde het?
• Omvang: hoeveel veranderde er en hoeveel mensen werden getroffen?
• Richting: wat werd beter of slechter en voor wie?

“Het leven veranderde” is te breed. “Koningen werden eerst in piramides begraven en later in graven die in de rotsen waren uitgehakt” noemt een kenmerk dat je met bewijsmateriaal kunt vergelijken.

Volg een geleidelijke revolutie

Landbouw begon in Zuidwest-Azië rond 10.000 v.Chr. Mensen verbouwden gewassen, hielden dieren en velen vestigden zich in dorpen. Daardoor veranderde hoe ze aan voedsel kwamen en waar ze woonden.

De veranderingen verspreidden zich in de loop van duizenden jaren. Jagen, vissen en verzamelen gingen naast de landbouw door. In veel gebieden bleven mensen leven als jagers-verzamelaars. Ondanks de naam verliep de neolithische revolutie geleidelijk en ongelijkmatig.

Meer voedsel van hetzelfde land was een belangrijke winst. Toch vertonen de skeletten van veel vroege boeren tekenen van slechtere voeding en meer ziekte dan die van eerdere jagers-verzamelaars. Of dit vooruitgang was, hangt af van wat je meet. Meer voedsel en een betere gezondheid zijn verschillende maatstaven.

Herken continuïteit en keerpunten

Het oude Egypte had ongeveer 3.000 jaar lang farao's, veel goden en een leven dat werd gevormd door de jaarlijkse overstroming van de Nijl. Binnen dat langdurige patroon werden andere steden hoofdstad en veranderden koningsgraven. Continuïteit beschrijft een kenmerk dat bleef bestaan, geen samenleving zonder verandering.

Een keerpunt markeert een grote verschuiving in de richting van verandering. Dat Augustus in 27 v.Chr. de eerste Romeinse keizer werd, wordt vaak gebruikt om de overgang van Republiek naar keizerrijk aan te geven. De senaat bleef bijeenkomen. Door de verandering in bestuur verdwenen niet alle oudere instellingen.

Om een bewering over een keerpunt te onderbouwen, vergelijk je de situatie ervoor en erna. Leg uit welk kenmerk veranderde en hoe ver de verandering reikte.

Vergelijk groepen in dezelfde tijd

Met overeenkomst en verschil vergelijk je plaatsen of groepen die in dezelfde tijd bestaan. In de jaren 100 n.Chr. had Rome waarschijnlijk ongeveer een miljoen inwoners. De meeste mensen in Romeins Britannia woonden in kleine landbouwnederzettingen. Ze deelden een rijk, maar niet hetzelfde dagelijks leven.

Houd deze vergelijking gescheiden van verandering in de loop van de tijd. Twee plaatsen die in één eeuw verschillen, laten verscheidenheid binnen die eeuw zien; om verandering te laten zien heb je bewijsmateriaal uit verschillende tijden nodig.

Historisch belang is het belang dat we aan een persoon, gebeurtenis, plaats of ontwikkeling geven. Het is een oordeel dat met bewijsmateriaal wordt onderbouwd. Roem alleen verklaart niet waarom iets belangrijk is.

Kies criteria voor belang

Een criterium is een maatstaf die je gebruikt om een oordeel te geven. Vijf bruikbare maatstaven worden in het Engels vaak de “5 R's” genoemd:

• Leidde tot verandering: veroorzaakte het ingrijpende, wijdverbreide of blijvende gevolgen?
• Opmerkelijk: merkten mensen het destijds of later op?
• Herinnerd: wordt het herdacht, gevierd of besproken?
• Herkenbaar: sluit het aan bij wat mensen nu bezighoudt?
• Inzichtgevend: helpt het ons het verleden te begrijpen?

Een voorwerp kan veel onthullen zonder een grote verandering te veroorzaken. Een heerser kan worden herinnerd zonder het leven van mensen te hebben verbeterd. De maatstaven helpen uitleggen wat voor soort belang je bedoelt.

Bouw een oordeel over het schrift op

Het schrift verscheen in Mesopotamië uiterlijk rond 3200 v.Chr. Het stelde mensen in staat gegevens vast te leggen en wetten, brieven en literatuur te maken. Bewaarde kleitabletten onthullen handel, belastingen en het dagelijks leven in Soemerische steden.

Pas twee criteria toe. Ten eerste leidde het schrift tot blijvende verandering omdat informatie kon worden vastgelegd en bewaard. Ten tweede is het inzichtgevend omdat tabletten historici activiteiten laten bestuderen die anders moeilijker te achterhalen zouden zijn.

Een onderbouwd oordeel zou kunnen zijn: “Het schrift was zeer belangrijk voor Mesopotamische steden. Het veranderde de manier waarop gegevens werden vastgelegd en liet bewijsmateriaal van handel en belastingen na.” De specifieke gevolgen zeggen meer dan het schrift alleen “heel belangrijk” noemen. Het schrift werd ook onafhankelijk uitgevonden op andere plaatsen, waaronder China en Meso-Amerika.

Zeg voor wie en wanneer

De Romeinse verovering van Britannia was heel belangrijk voor mensen van wie het land en het bestuur veranderden. Voor veel mensen elders in het rijk was het een oorlog in een verafgelegen grensgebied. De groep waarnaar je kijkt, verandert het oordeel.

Belang kan veranderen door nieuw bewijsmateriaal en nieuwe vragen. Ötzi was meer dan 5.000 jaar onbekend. Sinds zijn ontdekking in 1991 zijn zijn resten belangrijk bewijsmateriaal voor het leven in de kopertijd geworden. Zijn waarde voor historici komt grotendeels voort uit wat hij onthult.

Een kleine vondst kan dus belangrijk zijn. Eén brief kan een stem onthullen die elders zelden bewaard is gebleven. Een grote veldslag kan minder blijvende gevolgen hebben dan de omvang ervan doet vermoeden. Noem bij een oordeel de betrokken mensen en pas minstens twee criteria toe met specifiek bewijsmateriaal.

Mensen in het verleden handelden met de kennis, overtuigingen en keuzemogelijkheden die zij hadden. Een historisch perspectief is hoe een persoon of groep vanuit die positie de eigen wereld zag.

Reconstrueer de historische context

Historische context betekent de tijd, plaats, overtuigingen en omstandigheden rond een handeling. De oude Egyptenaren conserveerden lichamen en plaatsten goederen in graven omdat ze geloofden dat die in het hiernamaals nodig waren. Die overtuiging helpt keuzes te verklaren die nu vreemd kunnen lijken.

Historisch inlevingsvermogen betekent dat je een situatie uit het verleden van binnenuit begrijpt met behulp van bewijsmateriaal. Het verschilt van medeleven, of medelijden met iemand hebben. Als je iemands redenen begrijpt, hoef je diens handelingen niet goed te keuren.

Presentisme betekent dat je het verleden alleen beoordeelt vanuit de kennis en waarden van nu. Mensen die geen kennis hadden van ziektekiemen konden bijvoorbeeld geen behandelingen kiezen op basis van de moderne theorie over ziektekiemen. Hun kennis was anders; dat is geen bewijs dat ze minder intelligent waren.

Vergelijk posities binnen één samenleving

In Athene mochten volwassen mannelijke burgers in de jaren 400 v.Chr. in de volksvergadering spreken en stemmen. Voor hen betekende democratie deelnemen aan het bestuur. Vrouwen, tot slaaf gemaakten en buitenlandse inwoners mochten niet stemmen.

Hetzelfde politieke systeem bood deze groepen verschillende mogelijkheden. Als je zegt “de Atheners mochten stemmen”, verberg je die verschillen. Een nauwkeurigere uitspraak geeft aan welke Atheners die macht hadden.

Iemands positie helpt een perspectief verklaren, maar mensen binnen een groep kunnen nog steeds van mening verschillen. Voor een bewering over wat een bepaalde persoon dacht of voelde is bewijsmateriaal nodig.

Bekijk een conflict van meer dan één kant

Tijdens de opstand van Boudica in 60–61 n.Chr. zagen Romeinse bestuurders een opstand tegen hun gezag. Het verslag van Tacitus beschrijft de inbeslagname van land van de Iceni en de gewelddadige behandeling van Boudica en haar dochters. Beide helpen verklaren waarom veel Britten zich verzetten.

Het meeste bewaarde geschreven bewijsmateriaal komt van Romeinse schrijvers. Dat betekent dat we vaak over Britten leren via verslagen van buitenstaanders. We kunnen delen van hun situatie reconstrueren, terwijl we erkennen dat er leemten zijn in hun eigen bewaarde woorden.

Verbind inlevingsvermogen met bewijsmateriaal

Een sterke verklaring noemt een overtuiging of omstandigheid, geeft ondersteunend bewijsmateriaal en verbindt die met een handeling. “Egyptenaren gaven grafgiften mee omdat ze geloofden dat de doden die nodig hadden” legt dat verband.

Als je de persoonlijke gevoelens van iemand uit de oudheid verzint, voeg je een verhaal toe dat het bewijsmateriaal misschien niet ondersteunt. Vraag wiens perspectief in een bron voorkomt, welk perspectief ontbreekt en welk bewijsmateriaal kan helpen om een ander perspectief te achterhalen.

Een interpretatie is een verslag of verklaring van het verleden die achteraf is gemaakt. Boeken, museumtentoonstellingen, films en monumenten kiezen allemaal delen van het verleden en geven er betekenis aan.

Vraag waarom verslagen verschillen

Schrijvers kunnen verschillende vragen stellen, andere bronnen kiezen of verschillende soorten verandering meten. Ook hun eigen tijd, waarden, doel en doelgroep beïnvloeden waarop ze de nadruk leggen.

Geschiedschrijving heeft zich in veel culturen ontwikkeld. Herodotus schreef in de jaren 400 v.Chr. over Griekse en Perzische oorlogen. Sima Qian voltooide zijn verslag van het Chinese verleden rond 94 v.Chr. Romeinse schrijvers zoals Livius en Tacitus gebruikten geschiedenis om na te denken over goed en slecht leiderschap. Ieder schreef vanuit een bepaalde historische context.

Onderzoek een meningsverschil

Edward Gibbons geschiedwerk, verschenen in 1776–1789, verklaarde de neergang van Rome met invasies, verlies van burgerzin en het christendom. Zijn verklaring weerspiegelde zorgen onder denkers van zijn tijd.

Vanaf de jaren 1970 legde Peter Brown de nadruk op de geleidelijke verandering van de Romeinse wereld in nieuwe samenlevingen. Bryan Ward-Perkins gebruikte in 2005 archeologie om een sterke daling van de levensstandaard in het Westen te onderbouwen.

Browns aandacht voor een veranderende samenleving verschilt van de aandacht van Ward-Perkins voor materiële levensomstandigheden. Om hen te vergelijken vraag je wat ieder meet en welk bewijsmateriaal dat ondersteunt. Een meningsverschil hoeft niet te betekenen dat iemand liegt.

Toets een interpretatie

Vraag wie haar maakte, wanneer, waarom en voor wie. Bepaal welk bewijsmateriaal ze gebruikt. Controleer hoe goed ze de beschikbare aanwijzingen verklaart en of ze belangrijk bewijsmateriaal weglaat. Een film die voor vermaak is gemaakt, kan een dramatisch verhaal verkiezen boven een zorgvuldige reconstructie.

Nieuwe methoden kunnen het antwoord veranderen. Aanvankelijk dacht men dat Ötzi een moderne bergbeklimmer was, daarna een reiziger uit de prehistorie die bij slecht weer was gestorven. De pijlpunt die in 2001 werd gevonden, veranderde de verklaring in de richting van een gewelddadige dood. Een nieuwe aanwijzing rechtvaardigde de aanpassing van het verhaal.

Ook een nieuwer verslag heeft bewijsmateriaal nodig. Een ouder verslag kan bruikbaar blijven als de redenering standhoudt. Over geschiedenis kan worden gediscussieerd, terwijl sommige beweringen beter onderbouwd zijn dan andere.

Lees collectief geheugen als een interpretatie

In 1902 werd naast Westminster Bridge in Londen een bronzen standbeeld van Boudica geplaatst. Het vierde een vrouw die tegen Rome in opstand kwam als heldin van het Britse Rijk. Zelfs de strijdwagen volgde Romeinse ontwerpen.

Het standbeeld is een latere afbeelding van Boudica, gevormd door de tijd van de makers. Het is vooral bruikbaar bewijsmateriaal voor hoe mensen rond 1900 ervoor kozen zich haar te herinneren.