China in de oudheid: van de Zhou tot de Han-dynastie

Vroege Chinese staten ontstonden rond de Gele Rivier, of Huang He. De Zhou, Qin en Han vestigden hun belangrijkste hoofdsteden in haar stroomgebied. Een stroomgebied is het land waarvan het water via een rivier en haar kleinere zijstromen wordt afgevoerd.

Bodem, gewassen en overstromingen

De wind bracht fijne geelbruine grond, löss genoemd, naar Noord-China. Die was vruchtbaar en zacht genoeg om met eenvoudig gereedschap te bewerken. Boeren verbouwden gierst en later meer tarwe in het drogere noorden. Verder naar het zuiden was het warmere, nattere stroomgebied van de Yangtze geschikt voor rijst. De Yangtze is de langste rivier van China.

De Gele Rivier voert löss mee die het water zijn kleur geeft. Als dit materiaal bezinkt, verhoogt het de rivierbodem. Water kan dan door de oevers breken en zich over de vlakte verspreiden. Overstromingen konden akkers vernietigen of zelfs de loop van de rivier veranderen. Door dit gevaar kreeg de rivier de naam “China's verdriet”.

Waarom vestigden mensen zich daar? Volg het verband tussen land en mensen:

1. Vruchtbare grond en water in de buurt zorgen voor goede oogsten.
2. Goede oogsten voeden groeiende dorpen.
3. Overstromingen bedreigen de gewassen die deze dorpen nodig hebben.
4. Mensen bouwen samen dijken en graven kanalen.
5. Leiders die dat werk organiseren, krijgen steun.

De sage van Yu de Grote prijst een leider die overstromingen met kanalen bedwong. Ze laat zien hoeveel waarde mensen hechtten aan het beheersen van water. Historici beschouwen Yu's leven als een sage, omdat overtuigend bewijs ontbreekt.

Barrières en routes

De Himalaya en het Tibetaans Plateau liggen in het zuidwesten. De Taklamakan- en Gobiwoestijn liggen langs moeilijke routes naar het noordwesten en noorden. De Grote Oceaan ligt in het oosten. Deze kenmerken vertraagden reizen, maar bergpassen en oases in de woestijn maakten contact mogelijk. Latere handelaren volgden zulke wegen door Azië.

Ook binnen China vertraagden bergen en grote afstanden de overdracht van bevelen. Het Qinlinggebergte scheidt het noorden van het zuiden. Een verre heerser had mensen ter plaatse nodig om belastingen te innen en geschillen op te lossen. Koningen van de Zhou vertrouwden op heren; keizers van de Qin en Han gebruikten later aangestelde ambtenaren en betere wegen.

Ten noorden van de akkers lag de steppe, droog grasland dat geschikt was voor veeteelt. Herders te paard dreven handel met boeren en overvielen hen soms. Uit dit contact ontstonden grensmuren en oorlogen van de Han. Oude grenzen veranderden in de loop van de tijd: een kaart van het huidige China is te groot voor het kerngebied van de Zhou.

Een dynastie is een heersende familie die de macht tussen generaties overdraagt. Rond 1046 v.Chr. leidde koning Wu de Zhou (zeg “dzjoo”) tegen de Shang. Zijn overwinning bij Muye luidde de Zhou-dynastie in, die tot 256 v.Chr. duurde.

De Hemel en de koning

In het geloof van de Zhou was de Hemel, of Tian, de hoogste morele macht. De Hemel gaf een waardige heerser het recht om te regeren. Dit recht was het Mandaat van de Hemel. De koning was de Zoon van de Hemel omdat hij namens de Hemel regeerde.

De Zhou hadden een probleem: ze hadden de troon van een andere familie veroverd. Ze zeiden dat de laatste koning van de Shang wreed was geweest. De Hemel had daarom zijn Mandaat afgenomen en het aan koning Wu gegeven. Door die bewering leek de verovering een plicht om goed bestuur te herstellen.

Een heerser kon het Mandaat verliezen. Zijn familie bezat het niet voor altijd. Hij moest voor de mensen zorgen en rechtvaardig regeren. Dit geloof gaf koningen gezag, maar verklaarde ook waarom mensen een slechte koning konden vervangen. Latere denkers, onder wie Mencius, benadrukten de plichten van de heerser tegenover zijn volk.

Tekenen van problemen herkennen

Mensen konden overstromingen, droogtes, hongersnood of opstand zien als tekenen van de woede van de Hemel. Een ramp had natuurlijke oorzaken, maar mensen konden er een politieke betekenis aan geven. Een dorp dat honger leed, kon zich afvragen of de koning tekort was geschoten.

Historici noemen een patroon de dynastieke cyclus:

• Een nieuwe familie herstelt de vrede en bouwt het land weer op.
• Latere heersers worden zwak of corrupt en de lasten groeien.
• Rampen en opstand brengen hun bestuur aan het wankelen.
• Een winnaar grijpt de macht en eist de steun van de Hemel op.

Dit patroon helpt gebeurtenissen te ordenen. In werkelijkheid volgden dynastieën niet allemaal dezelfde stappen in hetzelfde tempo.

Onderzoek de bewering van de Zhou

Bekijk de uitspraak: “De Hemel koos de Zhou om de Shang te vervangen.” Vraag eerst wie dit beweerde: de zegevierende Zhou. Vraag daarna wat ze ermee wonnen: een verklaring die hun verovering rechtvaardigde. Kijk ten slotte naar de afloop: door hun overwinning konden ze zeggen dat de Hemel hen had begunstigd. Een opstandeling die verloor, kon als misdadiger worden behandeld.

Dit betekent niet dat het geloof slechts een truc was. Mensen konden er diep in geloven, terwijl heersers het ook gebruikten om hun macht te ondersteunen. Latere dynastieën, waaronder de Han, eisten hetzelfde recht op. Het idee bleef belangrijk totdat het keizerlijke bestuur in 1912 eindigde.

De koningen van de Zhou regeerden over gebieden die te groot waren om vanuit één hof te besturen. Ze gaven gebieden aan familieleden en betrouwbare bondgenoten. Deze heren inden belastingen en hielden soldaten. In ruil daarvoor waren ze de koning trouw en leverden ze hem geschenken en troepen.

Land, familie en rang

Deze regeling heette fengjian. Ze wordt vaak feodalisme genoemd omdat land en dienstbaarheid met elkaar verbonden waren. Het bestuur van de Zhou steunde sterk op familiebanden en gezamenlijke voorouderrituelen.

Onder de koning stonden grote heren en daaronder lagere edelen die shi werden genoemd. Vroege shi dienden als strijders op strijdwagens en als ambtenaren. De meeste mensen waren boeren. Ambachtslieden maakten nuttige goederen, handelaren ruilden die en sommige mensen waren tot slaaf gemaakt.

Na verloop van tijd werden schrijfvaardigheid en bestuursvaardigheden belangrijker voor de shi. Confucius kwam uit deze groep. Adviseurs konden nu werk krijgen door hun kennis en niet alleen door hun adellijke afkomst.

Waarom trouw afnam

Stel je voor dat een koning een gebied aan zijn broer geeft. Ze hebben nauwe familiebanden. Generaties later zijn hun nakomelingen verre neven. De heer int zijn eigen belastingen, voert zijn eigen leger aan en kent zijn gebied goed. Hij heeft meer macht om zich tegen de koning te verzetten en minder persoonlijke redenen om te gehoorzamen.

Het stelsel dat de koning hielp regeren, kon daardoor de macht van zijn familie verzwakken. Lokale macht bleef generaties lang bestaan. Een koning kon een heer die land en troepen had geërfd niet gemakkelijk afzetten.

Een verhuizing naar het oosten

In 771 v.Chr. vielen invallers en hun opstandige bondgenoten de westelijke hoofdstad aan. Koning You werd gedood. Het hof van de Zhou verhuisde naar het oosten, naar Luoyang. Westelijke Zhou is de naam voor de eerdere periode; Oostelijke Zhou is de naam voor de latere periode. De heersende familie was nog steeds die van de Zhou.

Tijdens de Lente- en Herfstperiode, van 770 tot ongeveer 475 v.Chr., behielden koningen hun titels en rituele plichten. Heren hadden het grootste deel van de werkelijke macht. Sterkere staten slokten zwakkere op en leidden hun eigen bondgenootschappen. Door het verlies van de westelijke hoofdstad werd deze verschuiving versterkt.

Naast deze veranderingen was er groei. Op bronzen vaten stonden lange inscripties en gedichten werden verzameld in het Boek der Liederen. Boeren onder de latere Zhou gebruikten meer ijzeren gereedschap. Munten in de vorm van messen en spaden hielpen de handel. Rijkere staten konden meer mensen voeden en sterkere legers betalen. Rivaliserende heren hadden nu zowel de vrijheid als de middelen om te vechten.

Van ongeveer 475 tot 221 v.Chr. streden zeven grote staten om de macht. Dat waren Qin, Chu, Qi, Yan, Han, Zhao en Wei. Hun heersers noemden zichzelf koning. Qin maakte in 256 v.Chr. een einde aan de laatste koninklijke lijn van de Zhou.

Grotere legers hadden meer voedsel nodig

In vroegere oorlogen hadden edelen op strijdwagens een centrale rol. Nu vochten enorme legers van boeren als voetsoldaten in lange veldslagen en belegeringen. Bronzen wapens bleven belangrijk. IJzeren en stalen wapens raakten langzaam verspreid. Kruisbogen en cavalerie veranderden de manier waarop legers vochten.

Bij een kruisboog werd kracht opgeslagen in een gespannen boog die door een trekker werd vastgehouden. Een nieuwe soldaat kon sneller met een kruisboog leren omgaan dan een edelman met een strijdwagen. Meer gewone mannen konden bruikbare strijders worden. In 307 v.Chr. voerde Zhao cavalerie in nadat het van steppevolken had geleerd.

Een groot leger had een vaste aanvoer van graan, uitrusting en nieuwe soldaten nodig. Heersers telden huishoudens en hieven rechtstreeks belasting bij boeren. Betaalde ambtenaren namen het bestuur van districten over van erfelijke edelen. Bekwame shi konden werk vinden in dit groeiende bestuur.

Volg één reeks veranderingen: voor meer voetsoldaten was meer graan nodig. Betere landbouw en irrigatie vergrootten de voorraden. Ambtenaren telden mensen en oogsten om die voorraden te innen. Oorlog veranderde het leven dus ook ver buiten het slagveld.

Groei tijdens geweld

IJzeren ploegen, kanalen en irrigatie hielpen de landbouw. Steden en markten groeiden en munten gingen van handelaar naar handelaar. De periode bracht verschrikkelijk leed naast rijkdom en nieuwe ideeën.

De staat Han in deze strijd was niet de latere Han-dynastie. Qin veroverde die staat in 230 v.Chr. De latere dynastie ontleende haar naam aan het gebied rond de rivier de Han.

Advies om te overleven

De kunst van het oorlogvoeren, verbonden aan Sun Tzu, leert dat planning en kennis van de vijand belangrijk zijn. Het boek geeft de voorkeur aan winnen tegen zo laag mogelijke kosten, soms zonder veldslag. Lange oorlogen kosten mensen en geld. Volgens de overlevering leefde Sun Tzu eerder, maar wetenschappers dateren de definitieve vorm van het boek vaak in de Periode van de Strijdende Staten.

Denkers reisden tussen hoven om advies aan te bieden. Hun vele benaderingen werden bekend als de Honderd Scholen. “Honderd” betekent hier veel. Mozi spoorde bijvoorbeeld aan tot zorg voor alle mensen en was tegen veroveringsoorlogen.

Confucius leefde vóór het gebruikelijke beginjaar van de Strijdende Staten. Hij stierf in 479 v.Chr., tijdens de wanorde van de Lente- en Herfstperiode. Zijn volgelingen zetten de discussie over vrede voort terwijl de oorlogen toenamen.

Confucius leefde rond 551–479 v.Chr. in Lu. Chineessprekenden noemen hem Kongzi, of Meester Kong. Hij kwam uit de groep van de shi en groeide op met weinig geld. Hij zag hoe heersers hun plichten negeerden en om land vochten.

Goed leren leven

Confucius keek terug op het vroege bestuur van de Zhou als een betere tijd. Hij geloofde dat mensen beter konden worden door leren, oefenen en goede voorbeelden. Hij diende in Lu, maar vertrok in 497 v.Chr. Hij reisde jarenlang op zoek naar een heerser die zijn advies zou aannemen. Toen hij die niet had gevonden, keerde hij naar huis terug om les te geven.

Zijn invloed groeide na zijn dood. Volgelingen verzamelden zijn uitspraken in de Gesprekken. Hij schreef dat boek niet zelf.

Verschillende termen verklaren zijn leer:

• Ren, menselijkheid, betekent oprechte vriendelijkheid en zorg voor anderen.
• Li, passend gedrag, betekent respectvolle rituelen, manieren en gedrag.
• Xiao, kinderlijke eerbied, betekent respect en zorg voor ouders en voorouders.
• Een junzi is iemand met een edel karakter, dat door leren wordt gevormd.

Voor Confucius hing adel zowel van karakter als van afkomst af. Onderwijs kon mensen van buiten de oudste adellijke families helpen om goed te dienen.

Van thuis naar bestuur

In gezinnen leerden kinderen voor het eerst zorg en respect. Door voor een ouder wordende ouder te zorgen, bracht je xiao in praktijk. Door een oudere op de juiste manier te begroeten, bracht je li in praktijk. Deze gewoonten hingen samen: door respectvolle handelingen konden mensen leren voor anderen te zorgen.

Stel dat een leerling overweegt een kwetsend gerucht te verspreiden. Vanuit het confucianisme vraag je de leerling zich voor te stellen dat die zelf zo wordt behandeld. Zorg voor de klasgenoot geeft een reden om ermee te stoppen, ook als er geen volwassene kijkt. Angst om betrapt te worden is een andere reden.

Een heerser moest ook zelf goed gedrag laten zien. Als hij eerlijk en zorgzaam was, konden mensen van hem leren. Wetten alleen leerden hun misschien slechts om straf te vermijden.

Plichten in relaties

Latere confucianistische leraren, vooral Mencius, beschreven vijf relaties: heerser–onderdaan, ouder–kind, man–vrouw, oudere–jongere broer of zus en vriend–vriend. Ouderen of mensen met een hogere rang waren zorg verschuldigd; jongeren of mensen met een lagere rang moesten respect tonen. Vrienden gingen als gelijken met elkaar om. Een vader of heerser die degenen onder hem verwaarloosde, schoot ook tekort in zijn plicht.

Deze orde gaf mannen nog steeds meer macht dan vrouwen en ouderen meer dan jongeren. Plichten aan beide kanten maakten de relaties niet gelijkwaardig.

Confucius richtte zich op het leven en gedrag en had respect voor voorouderrituelen. Het confucianisme heeft zowel religieuze als filosofische kenmerken. Onder de Han werd de leer een basis van het bestuur.

Het taoïsme ontleent zijn naam aan de Tao, ook geschreven als Dao: “de Weg”. Zeg Dao als “douw”. Het betekent de natuurlijke weg van alle dingen. Taoïsten geloofden dat mensen die konden volgen zonder haar volledig in woorden uit te drukken.

De Weg en eenvoudig leven

De overlevering verbindt Laozi, de Oude Meester, met de Daodejing. Wetenschappers weten niet zeker of Laozi één historische persoon was. Het boek kreeg in de loop van de tijd vorm, waarschijnlijk tijdens de Strijdende Staten. Zhuangzi, een andere belangrijke taoïstische denker, leefde in de 4e eeuw v.Chr.

Taoïsten dachten dat verlangens naar roem, rijkdom en macht mensen in conflicten brachten. Door eenvoudig te leven konden mensen stoppen met zo fel concurreren. De verhalen van Zhuangzi stelden vaste opvattingen ter discussie. Zijn vlinderdroom vraagt hoe zeker we kunnen zijn van ons eigen perspectief.

Wat wu wei betekent

Wu wei betekent handelen zonder dingen te forceren. De gebruikelijke vertaling, “niet-handelen”, kan misleidend zijn. Een zwemmer die de stroom van een rivier volgt, beweegt en maakt keuzes. De zwemmer werkt mee met de beweging van het water.

Water laat ook zien hoe zachtheid kracht kan hebben. Een stroom vloeit om een rots heen. Het water blijft bewegen en slijt na verloop van tijd de rots weg. Toegeven en geduld kunnen slagen waar een rechtstreekse strijd mislukt.

Denk aan een heerser die steeds meer belastingen en regels aan een markt oplegt. Een taoïstische adviseur zou hem vragen die eisen te verminderen. Handelaren en boeren zouden dan meer zelf over hun leven kunnen beslissen. Het doel was een terughoudende heerser, van wie het volk het gevoel had zelf te zijn geslaagd.

Evenwicht en bestuur

Yin en yang zijn krachten die een paar vormen, zoals donker en licht of koud en warm. Ze zijn van elkaar afhankelijk. Het is geen strijd tussen goed en kwaad. Het taoïsme gebruikte dit oudere idee om evenwicht in het leven en de natuur te begrijpen.

Confucius legde de nadruk op leren, plichten en rituelen. Taoïsten waren bezorgd dat te veel kunstmatige regels en rangen mensen van een natuurlijk leven wegvoerden. Dit was een werkelijk meningsverschil over hoe de vrede kon terugkeren.

Toch kozen mensen niet altijd maar één leer. Een ambtenaar kon op zijn werk confucianistische plichten vervullen en in zijn privéleven taoïstische eenvoud waarderen. Het vroege Hanbestuur werd beïnvloed door taoïstische ideeën over minder eisen stellen. Later ontwikkelden religieuze taoïstische groepen onder de Han priesters en rituelen. Het taoïsme gaf ook vorm aan dichtkunst, schilderkunst en geneeskunde.

Legalistische denkers wilden een sterke heerser die werd gesteund door duidelijke wetten. Ze vertrouwden op beloningen en straffen om gedrag te sturen. Latere Hanwetenschappers brachten deze denkers samen onder de naam legalisme.

Waarom beloning en angst belangrijk waren

Legalisten stelden dat mensen vooral voordeel zoeken en pijn vermijden. Een staat zou zwak blijven als hij wachtte tot iedereen vriendelijk werd. Een heerser kon eigenbelang gebruiken om mensen te laten boeren, vechten en gehoorzamen.

Shang Yang hervormde Qin vanaf de jaren 350 v.Chr. Han Fei legde legalistische ideeën schriftelijk uit. Li Si diende later als belangrijkste minister van de Eerste Keizer. Han Fei beschreef beloning en straf als de twee middelen waarmee de heerser mensen beheerste.

Wetten moesten worden opgeschreven, openbaar zijn en gelden voor edelen en gewone mensen onder de heerser. Rang moest voortkomen uit nuttige diensten, vooral uit succes in oorlog. Dit vormde een uitdaging voor adellijke families die macht verwachtten op grond van hun afkomst. Gewone soldaten kregen een weg omhoog.

Huishoudens hielden elkaar in de gaten

Shang Yang maakte groepen gezinnen verantwoordelijk voor elkaar. Iemand die een misdaad meldde, kon een beloning krijgen. Buren die de misdaad verborgen hielden, konden dezelfde straf krijgen.

Stel je voor dat een huishouden een wetsovertreder verbergt. De buren weten dat zwijgen hun duur kan komen te staan. Ze geven het huishouden aan om zichzelf te beschermen. De staat krijgt informatie zonder in elk huis een ambtenaar te plaatsen. Angst maakt het stelsel doeltreffend, maar verspreidt ook wantrouwen.

Sima Qian vertelt een verhaal over Shang Yang, die goud aanbood aan wie een paal van de ene stadspoort naar de andere verplaatste. Hij betaalde de man die dat deed. Het doel was beloften van de staat geloofwaardig te maken. Een beloning werkte alleen als mensen verwachtten die te ontvangen.

Kracht en de prijs ervan

Legalisten hechtten vooral waarde aan landbouw en oorlogvoering. Graan voedde legers; soldaten veroverden land. Kooplieden en kritische geleerden leken voor die doelen minder nuttig. De hervormingen van Qin hielpen voedsel produceren en grote legers op de been brengen, maar zware straffen en eisen veroorzaakten leed.

Het legalisme verschilt van moderne ideeën dat de wet het bestuur moet beperken en rechten moet beschermen. De wetten dienden de heerser, die erboven stond. Een gemeenschappelijke geschreven regel voor onderdanen maakte niet iedereen, inclusief de heerser, gelijk voor de wet.

Shang Yang verloor zelf zijn bescherming nadat zijn heerser was gestorven en werd in 338 v.Chr. gedood. Zijn hervormingen bleven na zijn dood bestaan en hielpen de kracht van Qin opbouwen.

Confucianisten, taoïsten en legalisten wilden vrede in een gewelddadige wereld. Hun belangrijkste meningsverschil ging over wat mensen ertoe brengt zich goed te gedragen. Vergelijk dezelfde vraag bij alle drie de leren.

Mensen, heersers en de wet

Pas de vergelijking toe

Stel je een jaar van honger voor waarin de zoon van een boer graan steelt. Alle drie de adviseurs willen dat de diefstal stopt. Begin met na te gaan wat ieder als oorzaak ziet.

Een confucianist vraagt of de opvoeding in het gezin en de lokale leiding tekort zijn geschoten. De heerser moet een zorgzaam voorbeeld geven en helpen goed gedrag aan te leren. De nadruk ligt op karakter en plicht.

Een taoïst vraagt of belastingen en eisen het dorpsleven moeilijker hebben gemaakt. Minder inmenging moet mensen helpen vreedzamer te leven. De nadruk ligt op het wegnemen van druk.

Een legalist past een duidelijke straf toe en verwacht dat buren misdaad melden. De nadruk ligt op het veranderen van wat mensen winnen of verliezen als ze regels overtreden.

Kijk verder dan één woord

Een uitspraak over “weinig bevelen” kan bij verschillende leren passen. “Het voorbeeld van een heerser maakt bevelen overbodig” is confucianistisch, omdat deugd het werk doet. “Het gaat goed met mensen als heersers hen met rust laten” is taoïstisch, omdat minder inmenging het werk doet. Herken de reden, niet alleen een woord zoals “vrede”.

Besturen mengden ook ideeën. Qin maakte sterk gebruik van legalistische methoden. Vroege Hanheersers stelden minder eisen, op een manier die door het taoïsme was beïnvloed. Keizer Wu steunde de confucianistische leer en behield tegelijk strenge wetten en ambtenaren. Han Fei gebruikte zelfs wu wei. Deze leren beïnvloedden elkaar en waren het ook met elkaar oneens.

Qin (zeg “tsjin”) lag in het westen van de wereld van de Zhou. Bergen en bergpassen beschermden het kerngebied in de vallei van de rivier de Wei. De laatste overwinningen steunden op sterke punten die al lang vóór de Eerste Keizer waren opgebouwd.

Graan, soldaten en hervorming

De hervormingen van Shang Yang vanaf de jaren 350 v.Chr. beloonden militaire dienst en maakten landbouw tot een prioriteit van de staat. Qin veroverde het vruchtbare Sichuan in 316 v.Chr. De irrigatie bij Dujiangyan en het Zhengguokanaal, waarmee in 246 v.Chr. werd begonnen, brachten water naar de akkers. Meer graan maakte meer soldaten mogelijk.

Geografie en beleid werkten samen. Beschermde landbouwgrond was gemakkelijker te verdedigen. Irrigatie verhoogde de opbrengst. Wetten en ambtenaren hielpen de heerser voorraden te innen. Met die voorraden konden de legers blijven vechten.

Ying Zheng werd in 247 v.Chr. koning, toen hij ongeveer 12 of 13 jaar oud was. Aanvankelijk bestuurden anderen het rijk voor hem. Later vertrouwde hij op ministers zoals Li Si en bekwame generaals. Zijn persoonlijke vastberadenheid was belangrijk, maar hij was afhankelijk van boeren, arbeiders en soldaten.

Rivalen vielen een voor een

Qin verzwakte Zhao sterk bij Changping in 260 v.Chr. Sima Qian beschreef later een enorme slachting onder gevangenen; historici betwijfelen het zeer hoge aantal dat hij noemt. Qin gebruikte ook spionnen en omkoping om te voorkomen dat rivalen één front vormden.

Tussen 230 en 221 v.Chr. veroverde Qin Han, Zhao, Wei, Chu, Yan en Qi. Elke overwinning verkleinde de kansen van de overgebleven staten om zich te verzetten. Yans poging om de koning van Qin te doden mislukte in 227 v.Chr. Zijn gezant Jing Ke had een dolk in een opgerolde kaart verborgen.

Bouw een verklaring voor de overwinning van Qin op door oorzaken te verbinden:

1. Bergpassen hielpen het kerngebied beschermen.
2. Hervormingen en irrigatie vergrootten de beschikbare hoeveelheid graan.
3. Beloningen voor dienst hielpen sterke legers opbouwen.
4. Ministers en generaals stuurden het gebruik van die middelen aan.
5. Verdeelde rivalen slaagden er niet in Qin samen tegen te houden.

Niet één oorzaak verklaart het resultaat. Ook een goed beschermde staat had voedsel en doeltreffende legers nodig.

Van koning tot keizer

In 221 v.Chr. nam Ying Zheng de nieuwe titel huangdi, of keizer, aan. Hij noemde zichzelf Qin Shi Huangdi, de Eerste Keizer van Qin. Zijn naam was Ying Zheng; “Eerste Keizer” was zijn titel.

De eenwording betekende dat de noordelijke en centrale staten onder één heerser werden samengebracht. Qin breidde zich daarna verder naar het noorden en zuiden uit. Zijn rijk besloeg nog steeds minder land dan het huidige China. De naam “China” is mogelijk van Qin afkomstig.

Na 221 v.Chr. moest de Eerste Keizer veel voormalige staten bijeenhouden. Li Si waarschuwde ervoor ze aan familieleden van de koning te geven. Daardoor konden de onafhankelijke heerlijkheden van de Zhou opnieuw ontstaan.

Ambtenaren legden verantwoording af aan de keizer

Qin verdeelde het rijk in commanderijen, eerst 36 en later meer. Daarbinnen vormden districten kleinere gebieden. Betaalde ambtenaren werden aangesteld, stuurden verslagen en konden worden ontslagen of overgeplaatst.

Vergelijk twee lokale bestuurders. Een heer onder de Zhou erfde land en had de macht over zijn eigen troepen. Een gouverneur onder de Qin had een baan die hij van de keizer had gekregen. Zijn zoon erfde het gebied niet. De regeling van de Qin gaf de centrale heerser veel meer controle.

Sima Qian zegt dat de keizer 120.000 rijke families naar zijn hoofdstad Xianyang verplaatste. Hij beschrijft ook hoe in beslag genomen wapens tot 12 reusachtige beelden werden omgesmolten. Deze handelingen verzwakten voormalige rivalen en toonden de keizerlijke macht.

Gemeenschappelijke standaarden

Standaardisering betekent dat stelsels dezelfde regels volgen. Vóór de eenwording gebruikten staten verschillende vormen van schrift, munten, gewichten en maten. Qin voerde in zijn gebieden gemeenschappelijke vormen in.

Li Si wordt gezien als de maker van een gestandaardiseerd schrift. Ambtenaren konden in verschillende gebieden dezelfde bevelen lezen. Mensen bleven op verschillende manieren spreken: een gemeenschappelijk schrift schiep niet één spreektaal.

Ronde bronzen munten met vierkante gaten vervingen verschillend regionaal geld. Gemeenschappelijke gewichten en lengtematen hielpen bij handel en belastingen. Stel dat twee gebieden een graanmaat met dezelfde naam sturen. Als hun maatbekers verschillen, kunnen ambtenaren de hoeveelheden niet vergelijken. Een gemeenschappelijke maat maakt de belastingtotalen betekenisvol.

Wegen en een kanaal in het zuiden verbeterden het vervoer. Door standaardbreedtes voor assen pasten karren in gemeenschappelijke wielsporen. De Rechte Weg liep ongeveer 700 kilometer, meer dan 400 mijl, naar het noorden. Legers en boodschappers konden het rijk sneller doorkruisen.

Schriftelijke controle

De wetten van Qin betroffen landbouw, graanvoorraden, ambtelijk werk en misdaad. Bamboestrookjes met wetten die in 1975 bij Shuihudi zijn gevonden, laten een bestuur zien dat op schriftelijke vastlegging was gebouwd. Straffen waren onder meer boetes, dwangarbeid en verminking.

In 213 v.Chr. viel Li Si geleerden aan die oude geschriften gebruikten om kritiek op het bestuur te geven. De keizer beval verboden geschiedwerken en andere boeken te verbranden. Werken over geneeskunde, landbouw en waarzeggerij bleven gespaard en keizerlijke exemplaren werden bewaard. Sima Qian meldt ook terechtstellingen van geleerden in het volgende jaar; over de details wordt nog gediscussieerd.

Centrale controle maakte het bestuur gemakkelijker en beperkte tegelijk kritiek. Latere dynastieën behielden aangestelde ambtenaren, het gemeenschappelijke schrift en het ideaal van één rijk, ook nadat Qin zelf ten onder was gegaan.

De projecten van de Eerste Keizer laten zowel zijn macht als de prijs ervan zien. Grensmuren beschermden zijn gebieden. Een enorm grafcomplex maakte een hof en leger gereed om hem na zijn dood te dienen.

Een grensstelsel

Rond 214 v.Chr. verbond en verlengde generaal Meng Tian oudere muren in het noorden. Soldaten, veroordeelden en dwangarbeiders bouwden ze. Voor veel delen werd stampaarde gebruikt: grond die stevig tussen houten planken werd aangestampt. De heuvels leverden ook steen.

De muren vertraagden aanvallers te paard. Wachttorens hielpen bewakers bewegingen te zien en signalen door te geven. Bij poorten werd gecontroleerd wie en wat erdoorheen ging. Samen met soldaten en torens vormden de muren een grensstelsel, geen ononderbroken barrière die elke aanval tegenhield.

Door het werk stierven mensen van honger, kou en uitputting. Er is geen betrouwbaar totaalaantal bekend. De meeste delen van natuursteen en baksteen die tegenwoordig worden bezocht, dateren uit de veel latere Ming-dynastie. Van de muur van de Qin is weinig over. Ook de bekende bewering dat de muur vanuit de ruimte gemakkelijk te zien is, is misleidend.

De wereld van een heerser na de dood

De bouw van het graf bij de berg Li begon kort nadat Ying Zheng in 247 v.Chr. koning werd. Die ging na zijn dood in 210 v.Chr. door tot ongeveer 208 v.Chr. Het project duurde bijna 40 jaar.

Sima Qian beschreef een ondergronds model van het rijk, met rivieren van kwik. Hoge kwikwaarden bij de grafheuvel passen bij een deel van dat verhaal. De centrale grafkamer is nog niet geopend. Archeologen willen beschermen wat erin ligt.

Boeren die een put groeven, vonden in 1974 kleifiguren. Deze figuren van terracotta, gemaakt van gebakken klei, stonden ongeveer 1,5 kilometer, of één mijl, ten oosten van de grafheuvel. Naar schatting telt het leger meer dan 8.000 soldaten, naast strijdwagens en paarden. De meeste liggen nog begraven. Het complex bevatte ook ambtenaren, acrobaten en dieren.

Onderzoek het vakwerk

Arbeiders vormden lichaamsdelen met mallen en kleirollen. Ze voegden de stukken samen, brachten met de hand details aan, bakten ze en beschilderden ze. Echte bronzen wapens maakten de soldaten compleet. Door de afwerking met de hand kregen ze verschillende gezichten; niet elke figuur was noodzakelijk een portret van één echte soldaat. Verfresten laten zien dat het leger ooit kleurrijk was.

Volg nu een reeks gevolgtrekkingen uit het bewijsmateriaal. Voor duizenden geordende figuren waren veel arbeiders en voorraden nodig. Werkplaatsstempels wijzen op controle van kwaliteit en verantwoordelijkheid. Hun plaats naast een graf ondersteunt het geloof in dienstbaarheid na de dood. Geschreven verslagen alleen laten gaten open: Sima Qians beschrijving van het graf noemt het kleileger niet. Archeologie onthult iets wat zijn verhaal weglaat.

Het bestuur van Qin duurde van 221 tot 206 v.Chr.: slechts 15 jaar. De stichter verwachtte dat zijn familie ontelbare generaties zou regeren. De dynastie stortte binnen vier jaar na zijn dood in.

Lasten en een strijd aan het hof

Muren, wegen, paleizen, het graf en oorlogen vroegen om arbeid en belastingen. Mannen die ver van huis werden weggehaald, konden hun akkers niet bewerken. Gezinnen kregen te maken met honger en harde straffen vergrootten de wrok.

De Eerste Keizer zocht naar manieren om eeuwig te leven. Hij stierf tijdens een reis in 210 v.Chr. Li Si en de hofambtenaar Zhao Gao hielden de dood geheim en vervalsten een brief. Daarin kreeg de oudste zoon, Fusu, het bevel zichzelf te doden. Een jongere zoon, Huhai, werd Tweede Keizer. Zhao Gao kreeg macht en schakelde later rivalen uit, onder wie Li Si.

De verandering aan de top verzwakte een bestuur dat al door veel onderdanen werd gehaat. Angst kon gehoorzaamheid aan bevelen afdwingen zolang heersers sterk waren. Ze kon geen trouw tijdens een crisis garanderen.

Opstand verspreidde zich

In 209 v.Chr. leidden Chen Sheng en Wu Guang de eerste grote opstand. Sima Qian vertelt hoe regen hun mannen vertraagde toen ze naar een grenspost reisden. In zijn verhaal betekende te laat aankomen de dood. Opstand bood een kans om de straf te overleven waarvoor ze bang waren.

Hun opstand mislukte binnen enkele maanden, maar er volgden andere. In voormalige staten kwamen opstandelingenlegers op. De laatste heerser van Qin gaf zich over aan Liu Bang en Xianyang werd in 206 v.Chr. verwoest. Conflicten aan het hof, woede onder de bevolking en opstand werkten samen.

De Hanschrijver Jia Yi stelde dat Qin had geleerd hoe het moest veroveren, maar er niet in was geslaagd menselijk te regeren. Dit is een verklaring voor het falen van het bestuur, niet alleen voor een militaire nederlaag.

Lees de historicus zorgvuldig

Sima Qian, een Hanambtenaar, schreef de Historische optekeningen ongeveer een eeuw na de ondergang van Qin. De Han hadden er baat bij hun voorgangers als wreed voor te stellen. Die achtergrond is belangrijk als je zijn verhaal beoordeelt.

Gebruik vier vragen:

1. Wie schreef het verhaal?
2. Wanneer leefde de schrijver?
3. Wat wilde de schrijver dat lezers begrepen?
4. Welk ander bewijsmateriaal kan de bewering toetsen?

De wetsteksten van Qin ondersteunen het beeld van een streng bestuur, maar tonen ook gedetailleerde bestuurlijke zorgvuldigheid. Het graf onthult zowel organisatie als de eisen die aan arbeiders werden gesteld. Het perspectief van een schrijver is een reden om bewijsmateriaal te vergelijken, geen reden om alles wat hij zegt terzijde te schuiven.

Het falen van de dynastie maakte haar prestaties niet ongedaan. Hanheersers behielden een groot deel van het bestuur van Qin. Een eerlijk oordeel kan doeltreffende stelsels erkennen en tegelijk het leed verklaren dat hun opbouw kostte.

Na de ondergang van Qin vocht Liu Bang tegen de adellijke generaal Xiang Yu. Liu Bang was begonnen als dorpsambtenaar uit een eenvoudig gezin. Door zijn overwinning in 202 v.Chr. werd hij keizer Gaozu van de Han.

Een langere dynastie

De Han-dynastie wordt gewoonlijk gedateerd van 206 v.Chr., toen Liu Bang koning van Han werd, tot 220 n.Chr. Deze periode beslaat 425 jaar. Er is geen jaar 0, dus bij de overgang van v.Chr. naar n.Chr. moet je de getallen optellen en er één aftrekken.

Vroege Hanheersers behielden commanderijen en aangestelde ambtenaren. Ze verminderden ook de straffen en belastingen. Een verlaging van de grondbelasting van een vijftiende naar een dertigste halveerde het deel dat van een oogst werd afgenomen. Bij 300 maten graan daalde de belasting van 20 naar 10. Gezinnen hielden meer voedsel over en boerderijen konden herstellen.

Gaozu gaf enkele koninkrijken aan familieleden. Zeven koninkrijken kwamen in 154 v.Chr. in opstand, maar werden verslagen. Daarna beperkten keizers hun macht. Zijn weduwe, keizerin Lü, beheerste het bestuur na zijn dood ongeveer 15 jaar. Vrouwen uit de keizerlijke familie en hun families konden aan het hof veel macht uitoefenen.

De uitbreiding onder keizer Wu

Keizer Wu, of Wudi, regeerde van 141 tot 87 v.Chr. Hij stuurde legers tegen de Xiongnu en breidde het rijk naar het noordwesten uit. Hantroepen veroverden Nanyue in het zuiden in 111 v.Chr. en trokken in 108 v.Chr. een deel van Korea binnen.

Oorlog kostte geld. Rond 117 v.Chr. bracht de staat zout en ijzer onder zijn controle als monopolies. Mensen hadden deze goederen nodig, dus leverde controle over de verkoop een vaste inkomstenbron op. Geleerden en ambtenaren debatteerden in 81 v.Chr., na Wu's dood, over dit beleid.

Twee Hanperioden

In 9 n.Chr. nam Wang Mang de troon over en stichtte de Xin-dynastie. Mislukte hervormingen, overstromingen van de Gele Rivier en opstand verzwakten hem. Hij werd in 23 n.Chr. gedood. Een heerser uit de familie Liu herstelde het Hanbestuur in 25 n.Chr., met Luoyang als hoofdstad.

De Westelijke Han hadden vanuit Chang’an geregeerd. De Oostelijke Han regeerden vanuit Luoyang. Deze namen beschrijven twee perioden van de dynastie van dezelfde familie, gescheiden door de onderbreking onder de Xin.

Was het een bloeitijd?

Een bloeitijd combineert lange perioden van vrede, rijkdom en culturele prestaties. De landbouw, markten, handel over lange afstanden, geschiedwerken en uitvindingen van de Han ondersteunen die beschrijving. De volkstelling van 2 n.Chr. registreerde ongeveer 57,7 miljoen mensen en liet daarmee de omvang van het rijk zien.

Een bevolkingsaantal alleen kan ons niet vertellen hoe comfortabel mensen leefden. Boeren droegen zware lasten en oorlogen in de grensgebieden onderbraken de vrede. Beoordeel de aanduiding met bewijsmateriaal over verschillende onderdelen van het leven, waaronder de vraag wie ervan profiteerde.

De Hankeizer kon niet persoonlijk elke belasting innen of elke rechtszaak behandelen. Een bureaucratie deed dit werk. De aangestelde ambtenaren hadden functies met verschillende rangen en volgden geschreven regels.

Hoe bevelen de dorpen bereikten

Hoge ministers dienden onder de keizer. Gouverneurs van commanderijen bestuurden grote gebieden en magistraten van districten behandelden lokale zaken. Ambtenaren inden belastingen, organiseerden arbeid, beoordeelden rechtszaken, herstelden wegen en stuurden verslagen. Rond het einde van de 1e eeuw v.Chr. had het bestuur ongeveer 120.000 ambtenaren in dienst.

Registers maakten dit werk mogelijk. De volkstelling van 2 n.Chr. vermeldde 57.671.400 mensen in 12.366.470 huishoudens. Dat is ongeveer 4,7 mensen per huishouden. Tellingen hielpen ambtenaren belastingen en de vraag naar arbeid te plannen.

Ambtenaren opleiden en kiezen

Onder keizer Wu bevalen lokale leiders mannen aan die bekendstonden om hun respect voor familie en hun eerlijkheid. Deze mannen konden vóór hun aanstelling worden getoetst. In 124 v.Chr. richtte Wu de Keizerlijke Academie op met 50 studenten. Tegen de latere Hanperiode studeerden er ongeveer 30.000, 600 keer het oorspronkelijke aantal.

Studenten lazen confucianistische klassieken, waaronder het Boek der Liederen, het Boek der Documenten en de Lente- en Herfstkroniek. Deze kennis leerde hun trouw, zorg en passend gedrag. De geleerde Dong Zhongshu verbond deze waarden met de Hemel en de plichten van de heerser.

Het ideaal was een opgeleide ambtenaar die eerlijk diende en voor mensen zorgde. Door opleiding kon bekwaamheid belangrijker worden dan adellijke afkomst. Toch hielpen rijkdom en connecties families nog steeds om een ambt te krijgen. Studeren kostte geld en tijd die veel boerenzonen niet hadden.

Idealen en methoden werkten samen

Het Hanbestuur liet de wetten van Qin niet los toen het de confucianistische leer voorrang gaf. Het behield sterke centrale controle, geschreven regels en straffen. Confucianistische ideeën verklaarden hoe een goede ambtenaar zich binnen dat stelsel moest gedragen.

Vergelijk de bron van lokale macht:

Het latere landelijke examenstelsel ontwikkelde zich eeuwen na de Han. De toetsen en aanbevelingen onder de Han waren vroege stappen, geen gelijke toegang voor iedereen. De lange traditie van confucianistisch opgeleide ambtenaren ging onder latere dynastieën door totdat de examens in 1905 eindigden.

De meeste mensen onder de Han leefden van de landbouw. Het hof van de keizer, stadsmarkten en verre oorlogen waren afhankelijk van hun graan en werk. Hun plaats in de samenleving kwam niet altijd overeen met hun rijkdom.

Rang en dagelijks werk

Onder heersers en geleerde ambtenaren plaatsten denkers boeren boven ambachtslieden en kooplieden. Boeren produceerden voedsel. Ambachtslieden maakten goederen. Kooplieden kregen kritiek omdat ze profiteerden van handel. Toch werden sommige kooplieden rijk. Een arme boer kon hoger in rang staan en tegelijk veel minder comfortabel leven. Tot slaaf gemaakte mensen stonden onderaan.

Dorpsgezinnen verbouwden graan en groenten en hielden varkens en kippen. Huizen werden vaak van stampaarde of leemsteen gemaakt. Boeren betaalden belasting over hun oogst. Volwassen mannen waren doorgaans elk jaar ongeveer een maand arbeid en militaire dienst verschuldigd. Een slechte oogst kon leiden tot schulden, verlies van land en werk als pachtboer.

Steden zoals Chang’an en Luoyang hadden drukke markten. Ambachtslieden maakten zijde, lakwerk, spiegels en ijzeren gereedschap. Rijke mensen droegen zijde; armere mensen droegen vaak hennepstof.

Familieplichten en vrouwen

De vader stond aan het hoofd van het huishouden en familielijnen liepen via de mannen. Zonen eerden voorouders. Confucianistische kinderlijke eerbied verbond het leven thuis met de idealen van het bestuur.

Schrijvers verwachtten dat vrouwen hun vader, echtgenoot en later hun zoon gehoorzaamden. Vrouwen werkten op het land, zorgden voor het huishouden en weefden stof. Weven kon inkomen opleveren. Ongelijke regels beperkten hen, maar sommige vrouwen kregen invloed. Keizerin Lü regeerde aan het hof. Ban Zhao, een geleerde die rond 45–117 n.Chr. leefde, hielp het Boek van de Han voltooien. Ze spoorde in Lessen voor vrouwen aan tot gehoorzaamheid, maar pleitte ook voor onderwijs aan meisjes.

Voorwerpen voor het hiernamaals

Gezinnen onder de Han geloofden dat de doden zorg en voorraden nodig hadden. Rijke graven bevatten voedsel, kleding, schalen en kleimodellen van huizen, dieren en bedienden. Deze voorwerpen onthullen werk en geloof.

Bij Mawangdui, opgegraven in 1972–1974, bevatte het graf van Vrouwe Dai een opmerkelijk goed bewaard lichaam en veel bezittingen. Op een zijden vaandel stonden de hemel, de aarde en de onderwereld afgebeeld. Een ander graf bevatte boeken op zijde. In Mancheng hadden prins Liu Sheng en Dou Wan grafkostuums van duizenden stukken jade die met gouddraad aan elkaar waren verbonden. Men dacht dat jade het lichaam beschermde.

Onderzoek een kleimodel van een boerderij in stappen. De kamers en het varkenshok wijzen op werkelijke bouwvormen en het houden van dieren. De plaats in een graf suggereert dat de eigenaar zulke middelen na de dood wilde hebben. Het fraaie graf wijst ook op rijkdom. Het biedt minder sterk bewijsmateriaal voor de huizen van de armste gezinnen, die zulke begrafenissen niet konden betalen.

Het Hanbestuur eindigde in 220 n.Chr. na een lange achteruitgang. Politieke strijd, ontberingen, rampen en kostbare oorlogen verzwakten elkaar. Niet één veldslag verklaart de ondergang.

Geld, land en macht aan het hof

Kinderkeizers waren afhankelijk van machtige volwassenen. Families van keizerinnen streden met eunuchen in het paleis om invloed. Eunuchen waren gecastreerde mannen die in het paleis dienden; sommigen hadden veel politieke macht. Critici werden uit hun ambt gezet en overheidsfuncties werden verkocht.

Rijke landeigenaren vergrootten hun landgoederen. Boeren met schulden verkochten hun land en werden pachtboer. Doordat eigenaren belasting ontweken, kreeg het bestuur minder inkomsten. De overgebleven belastingbetalers kregen zwaardere lasten. Sommige machtige eigenaren hadden ook privélegers.

Overstromingen, droogtes, sprinkhanenplagen en ziekte maakten het leven in de 2e eeuw n.Chr. moeilijker. Mensen konden deze rampen zien als tekenen dat de Hemel zich tegen de dynastie had gekeerd. Oorlogen in de grensgebieden, vooral tegen de Qiang in het westen, kostten geld en soldaten. Generaals kregen macht terwijl het hof verzwakte.

Opstand maakte generaals sterker

In 184 n.Chr. leidde Zhang Jue de Opstand van de Gele Tulbanden. Zijn volgelingen droegen gele hoofddoeken en beloofden een nieuw tijdperk van vrede. Ze gebruikten woorden over de Hemel om het Hanbestuur uit te dagen.

De belangrijkste opstand werd binnen een jaar verslagen, al gingen de gevechten door. De generaals die de opstand versloegen, kregen troepen en gezag. Door de dynastie van de ene bedreiging te redden, hielpen ze dus een andere te scheppen.

Vanaf 189 n.Chr. beheersten krijgsheren het hof. Dong Zhuo greep de keizer en brandde Luoyang plat. Cao Cao hield de keizer later als boegbeeld in zijn macht. In 220 n.Chr. dwong Cao Pi keizer Xian de troon op te geven. Rivaliserende machten vormden de Drie Koninkrijken: Wei, Shu en Wu.

Bouw een reeks oorzaken op

Begin met boeren die hun land verliezen. De belastinginkomsten krimpen terwijl de ontberingen toenemen. Rampen en hoge eisen moedigen opstand aan. Het hof vertrouwt op generaals om de orde te herstellen. Die generaals krijgen vervolgens de militaire macht om het hof te negeren.

Het Mandaat van de Hemel bood mensen een manier om deze reeks te verklaren. Zwak bestuur, leed en opstand konden worden gezien als verlies van de steun van de Hemel. Historici onderzoeken ook de praktische oorzaken achter die gebeurtenissen.

Rome en China onder de Han kregen allebei te maken met machtige generaals, ongelijk verdeeld grondbezit en kosten aan de grenzen. Het West-Romeinse Rijk eindigde later, in 476 n.Chr. China was na 220 grotendeels verdeeld tot de hereniging in 589. Een gemeenschappelijk schrift en het ideaal van één rijk hielpen latere heersers het centrale bestuur te herstellen.

Ten noorden van de landbouwgrond van de Han leefden de Xiongnu, een verbond van steppevolken. Hun vaardigheid in paardrijden en boogschieten maakte hen sterke tegenstanders. Hun heerser Modu sloot Gaozu in 200 v.Chr. in bij Baideng.

Eerst vrede, dan oorlog

Vroege Hanheersers zochten vrede met heqin-afspraken. Geschenken van zijde, graan en wijn en huwelijksverbonden beperkten grote oorlogen. Er vonden nog steeds rooftochten plaats. Keizer Wu veranderde het beleid in 133 v.Chr. en begon veldtochten tegen de Xiongnu.

De generaals Wei Qing en Huo Qubing drongen diep de steppe binnen. Tegen 119 v.Chr. hadden grote veldtochten de troepen van de Xiongnu tot voorbij de Gobi teruggedreven. Deze overwinningen kostten veel levens en grote sommen geld.

De missie van Zhang Qian

In 138 v.Chr. stuurde Wu Zhang Qian naar het westen om een bondgenootschap met de Yuezhi te zoeken. Ook zij hadden onder de Xiongnu geleden. De Xiongnu namen Zhang Qian gevangen en hielden hem ongeveer tien jaar vast. Hij ontsnapte en bereikte de Yuezhi, die zijn voorstel weigerden. Op de terugweg werd hij opnieuw gevangengenomen, maar uiteindelijk kwam hij in 125 v.Chr. thuis.

Zijn militaire doel mislukte. Toch bracht hij na 13 jaar waardevolle verslagen mee over westelijke steden, gewassen en paarden. In Bactrië zag hij goederen uit Sichuan. Handel had deze landen al vóór zijn bezoek bereikt.

Wu wilde vooral sterke paarden uit Ferghana voor zijn cavalerie. Toen Ferghana zich verzette, trokken Hanlegers naar het westen. Rond 102 v.Chr. leverde Ferghana de paarden. Militaire behoeften vergrootten de belangstelling van het hof voor verre plaatsen.

Zoek de route

De Hexicorridor ligt tussen bergen en woestijn. Hanlegers stelden hem in de jaren 120 v.Chr. veilig. Ambtenaren richtten districten op, soldaten en kolonisten bewerkten het land en wachttorens beschermden het verkeer richting Dunhuang en de Jadepoort.

Volg een reis naar het westen in stappen:

1. Vertrek uit Chang’an en reis naar het noordwesten door de Hexicorridor.
2. Bereik Dunhuang bij de rand van de Taklamakanwoestijn.
3. Volg oases langs de noord- of zuidkant van de woestijn.
4. Kom bij Kashgar weer op de gezamenlijke route en steek het Pamirgebergte over.
5. Reis door Centraal-Azië verder richting Perzië en het Middellandse Zeegebied.

Water bepaalde de route. Reizigers waren afhankelijk van tussenstops bij oases in plaats van rechtstreeks de droogste woestijn over te steken. In de latere Hanperiode herstelde Ban Chao vanaf de jaren 70 n.Chr. de invloed op westelijke oases.

Hanheersers legden niet al deze wegen aan. Eerdere uitwisseling, waaronder handel in jade, verbond de gebieden al. Bescherming, officiële belangstelling en vraag vanuit de Han maakten reizen en handel regelmatiger.

De zijderoutes bestonden uit veel land- en zeeroutes. Ze verbonden China, Centraal-Azië, India, Perzië en het Middellandse Zeegebied. De naam kwam veel later en werd in 1877 populair. Handelaren in de oudheid volgden niet één verharde weg door Azië.

Goederen reisden in stappen

Weinig kooplieden legden de hele afstand af. Een handelaar verkocht goederen aan iemand verderop, die ze opnieuw verkocht. Chinese zijde kon Romeinse kopers bereiken zonder dat een Chinese koopman Rome bezocht.

Elke verkoop leverde winst op en elke reis bracht kosten en risico's met zich mee. Lastdieren vervoerden goederen tussen oases. Handelaren kregen te maken met dorst, zandstormen, bergpassen en rovers. Lichte, waardevolle goederen waren het waard om over zulke grote afstanden te vervoeren. Oasesteden verdienden geld met het leveren van voedsel, water, onderdak en bescherming.

Begin voor een verzonnen prijsvoorbeeld met zijde ter waarde van 10 munten. Als elk van vijf handelaren de prijs met de helft verhoogt, worden de prijzen 15; 22,5; 33,75; 50,625 en 75,9375 munten. De eindprijs is ongeveer 76 munten. Dit voorbeeld laat zien hoe herhaalde verkoop de prijs voor een verre koper kan verhogen.

Uitwisseling in beide richtingen

China stuurde zijde, lakwerk en bronzen spiegels naar het westen. Paarden, jade, glas, goud, wol, druiven en luzerne kwamen China binnen. Zijde kwam uit cocons van zijderupsen, die zich voedden met moerbeibladeren. Hanheersers gebruikten rollen zijde ook voor betalingen en geschenken.

Schepen verbonden Zuid-China met Zuidoost-Azië en India. Karavanen over land en reizen over zee maakten deel uit van een groter uitwisselingsnetwerk.

Verre rijken wisten weinig van elkaar

Romeinen noemden de zijdemakers de Seres; Hanschrijvers noemden Rome Da Qin. Het meeste contact verliep via andere handelaren. Plinius klaagde over uitgaven aan oosterse luxeproducten.

In 97 n.Chr. probeerde Gan Ying Rome te bereiken, maar hij keerde bij de Perzische Golf om. Mensen die beweerden een Romeinse heerser te vertegenwoordigen, bereikten in 166 n.Chr. over zee het Hanhof. Waarschijnlijk waren het kooplieden. Romeinse keizers en Hankeizers hebben elkaar nooit ontmoet.

Geloof reisde met mensen mee

Het boeddhisme begon in India en verspreidde zich naar Centraal-Azië. Monniken en kooplieden namen het mee naar Chinese steden, die het in de 1e eeuw n.Chr. bereikte. Latere vertalers, onder wie An Shigao in de 2e eeuw, maakten de leer in het Chinees beschikbaar. Volgens de overlevering dateert de Tempel van het Witte Paard in Luoyang uit 68 n.Chr.

Het boeddhisme verspreidde zich langzaam onder de Han en groeide na hun ondergang verder. Handelsroutes zorgden voor herhaalde ontmoetingen waarbij mensen nieuwe ideeën konden horen, talen konden leren en teksten konden delen. Het belang ervan ging verder dan de waarde van goederen.

Een rijk had registers, voedsel, gereedschap en nieuws over verre gebeurtenissen nodig. Uitvindingen en verbeteringen van de Han hielpen in deze behoeften te voorzien. Sommige kwamen voort uit technieken die lang vóór de Han waren ontwikkeld.

Van vezels naar papier

Mensen schreven op stroken bamboe of hout die aan elkaar waren gebonden, en op dure zijde. Bamboeboeken namen veel ruimte in. Ambtenaren hadden iets lichters en goedkopers nodig voor verslagen en brieven.

Papier maken verliep in stappen:

1. Maak plantenvezels, zoals schors of hennep, fijn en hergebruik lompen of netten.
2. Week en stamp ze tot papierpulp.
3. Meng de pulp met water.
4. Til een fijne zeef door het mengsel omhoog om een dunne laag vezels op te vangen.
5. Pers en droog die laag tot een vel.

Cai Lun meldde in 105 n.Chr. een verbeterde methode aan de keizer. Archeologen hebben papier gevonden dat ouder is dan dat verslag. Hij hielp een ambacht dat in ontwikkeling was verbeteren; hij schiep het niet uit het niets. Ook ouder schrijfmateriaal bleef in gebruik.

Goedkopere, lichtere vellen hielpen mensen boeken te kopiëren en registers te verplaatsen. Papier verspreidde zich later over Azië, bereikte de islamitische wereld in de 8e eeuw n.Chr. en Europa rond de 12e eeuw.

Meer voedsel en bruikbaar ijzer

IJzeren ploegen met gebogen ploegbladen keerden de grond efficiënt om. Ossen konden ze trekken. Zaaimachines plaatsten graan in rijen en kruiwagens vervoerden zware lasten over smalle paden.

Hoogovens produceerden grote hoeveelheden gietijzer. Door water aangedreven blaasbalgen, die uiterlijk in 31 n.Chr. zijn beschreven, pompten lucht in ovens. Water dreef ook hamers aan om graan te stampen. Deze werktuigen zetten beschikbare kracht om in nuttig werk en ondersteunden een bevolking van ongeveer 58 miljoen.

Een verre aardbeving waarnemen

Zhang Heng presenteerde in 132 n.Chr. een seismoscoop. Het bronzen vat had acht draken die ballen boven padden hielden. Een bal die uit een draak viel, gaf een richting aan nadat er een trilling was geweest. Een verhaal beschrijft hoe het apparaat een verre aardbeving waarnam die mensen in de hoofdstad niet hadden gevoeld.

Dit apparaat nam een gebeurtenis waar die al plaatsvond. Het voorspelde niet wanneer een aardbeving zou komen en mat de sterkte ervan niet. Het onderscheid tussen waarnemen en voorspellen is belangrijk als je beschrijft wat een uitvinding bereikte.

Ideeën groeiden in de loop van de tijd

Kunst uit Hangraven toont een boot met een roer aan de achtersteven. De Negen hoofdstukken over de wiskundige kunst ordenden methoden voor land, belastingen en andere praktische problemen, waaronder het werken met negatieve getallen.

Zijde en kruisbogen waren ouder dan de Han. Wang Chong beschreef een lepel die naar het zuiden wees, maar er wordt gediscussieerd of die magnetisch was. Kompassen voor navigatie kwamen veel later. Om een uitvinding te begrijpen, verbind je het werkelijke gebruik met de behoefte waarin ze voorzag en het bewijsmateriaal voor de datering.