Opgroeien: levensfasen en puberteit

Je bent veel veranderd sinds je geboorte. Een levensfase is een brede periode in het leven met vergelijkbare veranderingen in het lichaam en in vaardigheden.

Zes levensfasen

Deze leeftijdsgrenzen zijn bij benadering. Op je verjaardag veranderen niet ineens al je vaardigheden. Ook leren mensen vaardigheden op verschillende momenten.

De puberteit is de tijd waarin het lichaam van een kind verandert in dat van een volwassene. Die valt binnen de adolescentie. Een tiener is 13–19 jaar, maar de adolescentie kan eerder beginnen. Iemand van 11 die in de puberteit is gekomen, is een adolescent, ook zonder een tienerverjaardag te hebben gehad.

Zet familiefoto's op volgorde

Stel je foto's voor met de namen “een pasgeborene”, “een 6-jarige”, “een 2-jarige”, “een 16-jarige”, “een 42-jarige” en “een 79-jarige”. Zoek eerst de jongste persoon: de pasgeborene. Daarna komt de peuter en dan het kind. De adolescent komt vóór de volwassene en de oudere.

De volgorde is baby → peuter → kind → adolescent → volwassene → oudere.

Mensen volgen de levenscyclus van zoogdieren: geboorte, groei, volwassenheid, mogelijk zelf jongen krijgen, ouderdom en dood. Tijdens de puberteit wordt het lichaam in staat zich voort te planten, dus jongen te krijgen. Dat iemand kinderen kan krijgen, betekent niet dat diegene klaar is om voor een kind te zorgen.

Meer zelf doen

Als je groeit, krijg je meer taken. Een peuter kan bijvoorbeeld speelgoed opruimen. Jij kunt misschien je lunch inpakken of een huisdier eten geven. Later regel je meer huiswerk en persoonlijke verzorging zelf. Volwassenen zorgen vaak voor anderen en voor zichzelf. Mensen hebben in elke fase nog steeds hulp nodig.

Groei betekent dat je lichaam groter wordt. Je groeit vooral snel als baby en later nog eens tijdens de puberteit. Daartussen neemt je lengte meestal gelijkmatiger toe. Volwassenen zijn meestal uitgegroeid in de lengte aan het einde van hun tienerjaren of het begin van hun twintigerjaren.

Grootte en vorm veranderen samen

Een pasgeborene is meestal ongeveer 50 cm lang en weegt ongeveer 3,5 kg. Veel baby's verdrievoudigen hun geboortemassa in hun eerste jaar. Voor een baby van 3,5 kg zou dat ongeveer 10,5 kg zijn. De lengte neemt vaak met ongeveer de helft toe, tot ongeveer 75 cm.

Je lichaamsverhoudingen geven aan hoe groot je lichaamsdelen zijn in vergelijking met elkaar. Het hoofd van een pasgeborene neemt ongeveer een kwart van de lichaamslengte in. Het hoofd van een volwassene neemt ongeveer een zevende tot een achtste van de lengte in. Het hoofd groeit, maar de benen en de rest van het lichaam groeien veel meer.

Bepaal de groei tussen metingen

Een groeioverzicht volgt dezelfde persoon over langere tijd. Dit is het overzicht van Mila:

Om de groei in een jaar te bepalen, trek je de eerdere lengte af van de latere lengte.

• Van 8 naar 9: $133-128$ geeft 5 cm.
• Van 9 naar 10: $138-133$ geeft 5 cm.
• Van 10 naar 11: $144-138$ geeft 6 cm.
• Van 11 naar 12: $152-144$ geeft 8 cm.

Tussen elke meting zit één jaar, dus je kunt de groei vergelijken. In het laatste jaar is de groei het grootst. Dat laat een groeispurt zien. In alle vier de jaren samen groeit Mila $152-128$, oftewel 24 cm.

Iemand die langer is, groeit niet altijd sneller. Je hebt een eerdere en een latere meting nodig om de groei te bepalen. Vrienden van dezelfde leeftijd kunnen verschillen in lengte en op andere momenten een groeispurt hebben.

Wat verandert er op hoge leeftijd?

Haar maakt minder kleurstof aan en kan grijs of wit worden. De huid wordt dunner en minder rekbaar, waardoor rimpels ontstaan. Botten kunnen dunner worden, spieren kunnen kracht verliezen en het gehoor of zicht kan achteruitgaan. Wondjes genezen vaak langzamer.

Deze veranderingen verschillen per persoon. Actief blijven helpt spierverlies te vertragen. Goed eten en bezigheden die de hersenen actief houden, kunnen ouderen helpen zelfstandig te blijven.

Een jong zoogdier groeit vóór de geboorte in het lichaam van de moeder. Die tijd heet de dracht. De draagtijd is hoelang die tijd duurt. Bij mensen noemen we dit meestal zwangerschap. De baby groeit in de baarmoeder.

Begin op hetzelfde moment met tellen

Een zwangerschap bij mensen duurt ongeveer negen maanden. Artsen tellen ongeveer 40 weken, of 280 dagen, vanaf het begin van de laatste menstruatie. Die telling begint ongeveer twee weken voordat de baby begint te groeien.

De ontwikkeling van de baby duurt ongeveer 38 weken, of 266 dagen. In tabellen met draagtijden van dieren wordt geteld vanaf het begin van de ontwikkeling. Gebruik 266 dagen voor mensen als je die tijden vergelijkt.

De duur verschilt per zwangerschap; de dracht van een paard duurt meestal ongeveer 320–360 dagen.

Bereken twee soorten vergelijkingen

“Hoeveel langer?” vraagt om een verschil. De draagtijd van een olifant is ongeveer $650-266$, oftewel 384 dagen langer dan die van een mens.

“Hoeveel keer zo lang?” vraagt om een deling. De draagtijd van een mens is $266÷20$, oftewel 13,3 keer die van een muis. Dat is ongeveer 13 keer zo lang.

Controleer vóór het rekenen of beide tijden in dagen zijn uitgedrukt. Als je 38 weken rechtstreeks met 20 dagen vergelijkt, gebruik je verschillende eenheden door elkaar.

Herken een patroon en let op de uitzonderingen

Grotere zoogdieren hebben meestal een langere draagtijd. Vergelijk een muis, een paard en een olifant in de tabel. Maar de grootte bepaalt niet precies hoelang de draagtijd is. Een hamster is groter dan een muis en heeft een kortere draagtijd.

Een rode reuzenkangoeroe is nog een uitzondering. Het piepkleine jong bereikt de buidel na ongeveer 33 dagen in het lichaam van de moeder. Het groeit nog maanden verder in de buidel. Die tijd na de geboorte hoort niet bij de draagtijd.

Een veulen kan meestal binnen een uur of twee na de geboorte staan. Mensenbaby's hebben na een lange zwangerschap nog jaren verzorging nodig. Een lange draagtijd betekent niet altijd dat een jong meer zelf kan.

Een kuiken groeit in een ei buiten het lichaam van de hen. Die tijd heet de broedtijd en duurt bij een kip ongeveer 21 dagen.

De puberteit is de tijd waarin het lichaam van een kind geleidelijk verandert in dat van een volwassene. Aan het einde ervan kan het lichaam zich voortplanten, wat betekent dat het een baby kan maken. De puberteit begint wanneer de hersenen signalen sturen die de veranderingen op gang brengen.

Verschillende beginleeftijden

Meisjes beginnen vaak een jaar of twee eerder dan jongens. Deze leeftijden gaan over het begin, niet over het einde. De puberteit duurt meerdere jaren, vaak ongeveer vier. Haar, lengte, huid en andere dingen veranderen geleidelijk.

Genen hebben invloed op het tijdstip, waardoor dat binnen families vergelijkbaar kan zijn. Ook de algemene gezondheid speelt een rol. Je kunt geen begindatum kiezen en de puberteit niet versnellen door dat te willen.

Vrienden hebben een eigen tempo

Leila en Rosa zijn allebei 11. Bij Leila beginnen de borsten te groeien. Rosa heeft die verandering nog niet opgemerkt. Beide begintijden kunnen binnen het gebruikelijke bereik vallen. Door de veranderingen bij Leila hoeft Rosa niet vóór een bepaalde tijd te beginnen.

Zelfs de volgorde kan verschillen. Borstknoppen zijn vaak de eerste verandering bij meisjes. Grotere zaadballen zijn vaak de eerste verandering bij jongens. Toch kan iemand eerst nieuwe beharing of snellere groei opmerken.

Er is geen prijs voor wie als eerste begint. Als iemand later begint binnen het gebruikelijke bereik, betekent dat niet dat diegene minder volwassen keuzes maakt of minder goed is op school.

Puberteit en adolescentie

De puberteit beschrijft veranderingen in je lichaam. De adolescentie is de bredere periode waarin je van kind naar volwassene groeit. Daar horen ook nieuwe gevoelens, veranderende vriendschappen en leren om meer keuzes te maken bij.

Langer worden is bijvoorbeeld een lichamelijke verandering. Je eigen kleren willen kiezen hoort bij groeien in zelfstandigheid. Beide kunnen tijdens de adolescentie gebeuren, maar beschrijven verschillende soorten veranderingen.

Wanneer kun je vragen stellen over het tijdstip?

Vertel het aan een ouder of verzorger en vraag het aan een huisarts als veranderingen bij een meisje vóór 8 jaar of bij een jongen vóór 9 jaar beginnen. Vraag het ook als borsten op 13-jarige leeftijd nog niet zijn begonnen te groeien of zaadballen op 14-jarige leeftijd nog niet zijn begonnen te groeien. Een huisarts kan controleren hoe het lichaam zich ontwikkelt en vragen beantwoorden.

Tijdens de puberteit krijgt ieder lichaam een groeispurt, nieuwe lichaamsbeharing en actievere zweet- en talgklieren. Ook worden stemmen lager. Misschien krijg je meer honger, ben je vaker moe of ben je je meer bewust van je gevoelens.

Snel groeien

Een groeispurt is een periode waarin je snel langer wordt. In het jaar waarin ze het snelst groeien, worden veel jongeren ongeveer 8–10 cm langer. Handen en voeten kunnen eerst groeien. Schoenen kunnen ineens strak aanvoelen en bewegen met een veranderend lichaam kan een tijdje onhandig voelen.

Aankomen is een gezond onderdeel van de puberteit. Langere botten, grotere spieren en een veranderende lichaamsvorm dragen allemaal bij aan je gewicht. Een groeiend lichaam heeft energie nodig. Dat helpt verklaren waarom je meer trek hebt.

Nieuw schaamhaar groeit rond de uitwendige geslachtsorganen, de lichaamsdelen tussen je benen. Ook onder de armen groeit haar. Haar op de armen en benen kan donkerder en dikker worden. De hoeveelheid haar verschilt per persoon.

Waarom zweet gaat ruiken

Zweetklieren maken zweet en worden actiever tijdens de puberteit. Vers zweet ruikt nauwelijks. Bacteriën op de huid breken het af en veroorzaken lichaamsgeur.

Na een warme middag buiten kunnen bijvoorbeeld je oksels en je shirt ruiken. Door te wassen verwijder je zweet en bacteriën van de huid. Door schone kleren aan te trekken, haal je de bezwete stof bij je huid weg.

Waardoor ontstaan puistjes?

Talgklieren maken talg aan, een vettige stof die de huid helpt beschermen. Tijdens de puberteit maken ze er meer van. Haar en huid kunnen er vettig uitzien.

Een porie is een kleine opening in de huid. Talg en dode huidcellen kunnen een porie verstoppen. Dan kunnen puistjes en open en gesloten mee-eters ontstaan. Deze huidaandoening heet acne. Je kunt er een paar of veel plekjes van krijgen op je gezicht, borst of rug.

Acne betekent niet dat iemand vies is. Harder schrobben stopt de extra talgproductie niet. Door voorzichtig te wassen verzorg je je huid zonder die te irriteren.

Een veranderende stem en hoeveelheid energie

Je strottenhoofd groeit tijdens de puberteit. Daardoor wordt je stem lager. De verandering is bij jongenslichamen meestal veel groter, maar ook meisjesstemmen worden een beetje lager.

Groeien kost energie, dus misschien heb je meer eten en rust nodig. Ook sterkere gevoelens en een grotere behoefte aan privacy komen vaak voor. Je kunt leren ermee om te gaan terwijl je lichaam verandert.

Met de juiste namen voor lichaamsdelen kun je een vraag, jeuk of pijn uitleggen. De uitwendige geslachtsorganen zijn de lichaamsdelen tussen de benen. Het zijn privédelen en ze hebben gewone namen, net als knieën en longen.

Onderdelen van jongenslichamen

De penis is een lichaamsdeel aan de buitenkant. Daarachter hangt de balzak, een huidzakje met daarin twee zaadballen. Tijdens de puberteit beginnen de zaadballen zaadcellen te maken. Deze kleine cellen zijn nodig om een baby te maken.

De urinebuis is de buis die urine, of plas, uit het lichaam afvoert. Bij een jongenslichaam loopt die door de penis.

Onderdelen van meisjeslichamen

De delen aan de buitenkant vormen samen de vulva. Daarbij horen huidplooien die de schaamlippen heten. Er zijn aparte openingen voor urine en voor de vagina.

De vagina is een rekbare buis binnen in het lichaam. Die loopt van de vulva naar de baarmoeder. De baarmoeder is een hol orgaan met spieren, waarin tijdens een zwangerschap een baby kan groeien. Bij een volwassene is die ongeveer zo groot als een peer.

Twee eierstokken bevatten duizenden kleine eicellen. Tijdens de puberteit beginnen de eierstokken eicellen af te geven, meestal ongeveer één per maand.

De urinebuis van een meisje heeft een eigen kleine opening in de vulva. Die staat los van de vagina. Urine verlaat het lichaam via de urinebuis. Menstruatiebloed verlaat het lichaam via de vagina.

Koppel een naam aan een taak

Stel dat je leest: “het huidzakje waarin de zaadballen zitten”. Begin bij de taak: het bevat de zaadballen, dus de naam is balzak. De zaadballen daarin hebben een andere taak: zaadcellen maken.

Lees nu: “het orgaan waarin een baby kan groeien”. Dat is de baarmoeder. De eierstokken bevatten eicellen en de vagina verbindt de baarmoeder met de buitenkant. Onderdelen die dicht bij elkaar liggen, kunnen heel verschillende taken hebben.

Gebruik duidelijke namen als je iets vraagt

Het woord “vagina” wordt soms gebruikt voor het hele gebied aan de buitenkant. Het juiste woord voor dat gebied is “vulva”. Als je het verschil kent, kun je precies zeggen waar iets pijn doet.

Je kunt zeggen: “Ik heb jeuk aan mijn vulva” of “Ik heb een vraag over mijn zaadballen”. Een ouder, verzorger, verpleegkundige of huisarts kan je helpen begrijpen wat er gebeurt.

Bij meisjes begint de puberteit vaak met borstknoppen. Dat zijn kleine, stevige bultjes onder de tepels. Ze verschijnen meestal tussen 8 en 13 jaar en kunnen gevoelig zijn of jeuken.

Veranderingen kosten tijd

Borsten groeien gedurende meerdere jaren. De ene kan een tijdje sneller groeien dan de andere. Borsten zijn er in allerlei maten en vormen. Een beha of zacht kort topje is een keuze voor wat prettig zit.

Schaamhaar en okselhaar beginnen te groeien. Haar op de armen en benen kan donkerder worden. De groeispurt komt vaak vroeg, rond 10–12 jaar. De heupen worden breder en op de bovenbenen, billen en borsten komt vet erbij. Deze veranderingen in lichaamsvorm zijn een gezond onderdeel van de puberteit.

Een gebruikelijke volgorde is borstknoppen, nieuwe beharing, snellere groei, bredere heupen, afscheiding en de eerste menstruatie. Verschillende veranderingen kunnen tegelijk plaatsvinden. Zweet, lichaamsgeur en puistjes kunnen op verschillende momenten verschijnen.

Afscheiding vóór de menstruatie

Veel meisjes zien een heldere of witte vloeistof in hun ondergoed. Dit is vaginale afscheiding. Die begint vaak ongeveer zes maanden tot een jaar vóór de eerste menstruatie.

Afscheiding is een normale verandering van het lichaam. Vertel het aan een ouder of huisarts als de afscheiding jeukt, sterk ruikt of groen of grijs is.

Wat begint er binnen in het lichaam?

Het baarmoederslijmvlies begint zich in cycli op te bouwen en af te breken. Bloed en weefsel die via de vagina de baarmoeder verlaten, vormen een menstruatie, ook wel ongesteldheid genoemd.

Ook beginnen de eierstokken eicellen af te geven. Een menstruatie kan optreden zonder dat er een eicel vrijkomt, vooral in de eerste jaren. Deze veranderingen in het lichaam hangen samen, maar in de eerste jaren komt niet in elke cyclus een eicel vrij.

De eerste menstruatie begint meestal rond 12 jaar, vaak twee tot drie jaar na het verschijnen van borstknoppen. Als die op 15-jarige leeftijd of binnen drie jaar na het verschijnen van de borstknoppen nog niet is begonnen, vertel het dan aan een ouder en vraag het aan een huisarts.

Betekent een eerste menstruatie dat je bent uitgegroeid?

Nadia heeft haar eerste menstruatie en denkt dat haar schoenmaat nu wel definitief zal zijn. Een eerste menstruatie betekent niet dat elke verandering voorbij is. De groei in de lengte gaat daarna meestal langzamer, maar de meeste meisjes groeien nog een paar centimeter. Ook de borsten en lichaamsvorm kunnen zich verder ontwikkelen.

Bij jongens begint de puberteit meestal met het groter worden van de zaadballen, vaak tussen 9 en 14 jaar. De huid van de balzak wordt donkerder en dunner. Later wordt de penis langer en breder.

Haar, lengte en stem

Bij de penis begint schaamhaar te groeien. Daarna volgt okselhaar en vaak later gezichtshaar. Sommige mensen krijgen meer borsthaar en haar op hun armen en benen dan andere. Scheren is een keuze; nieuwe beharing betekent niet dat je je moet scheren.

De groeispurt komt vaak rond 12–15 jaar, later dan bij meisjes in de puberteit. De schouders en borst worden breder en de spieren worden groter.

Terwijl het strottenhoofd groeit, kan je stem tussen hoge en lage klanken verspringen. Dit heet de stemwisseling. Het kan klinken alsof je stem overslaat of piept. Tijdens de verdere verandering wordt de stem blijvend lager. Het groeiende strottenhoofd kan zichtbaar zijn als een bult in de hals: de adamsappel.

Zaadcellen, sperma en zaadlozing

De zaadballen beginnen zaadcellen te maken, kleine cellen die nodig zijn om een baby te maken. De aanmaak van zaadcellen gaat normaal gesproken door tijdens het volwassen leven. Zaadcellen mengen zich met andere vloeistoffen en vormen zo sperma, een witte, kleverige vloeistof.

Wanneer sperma via de penis naar buiten komt, is dat een zaadlozing. De cellen, de vloeistof en het vrijkomen ervan hebben verschillende namen:

Erecties en natte dromen

Een erectie ontstaat wanneer extra bloed de penis vult en stijf maakt. Erecties kunnen tijdens de puberteit vanzelf ontstaan. Ze gaan ook vanzelf weer weg.

Een natte droom, of nachtelijke zaadlozing, is een zaadlozing tijdens het slapen. Iemand kan bijvoorbeeld wakker worden met sperma op de pyjama. Sperma is iets anders dan urine, dus dit is geen bedplassen. Sommige mensen hebben natte dromen en andere niet. Allebei is normaal.

Sommige jongens krijgen ook zwelling of gevoeligheid rond de tepels. Dit komt vaak voor en gaat meestal binnen één tot twee jaar over.

Leer ook over andere lichamen

Iedereen heeft er baat bij om menstruaties en natte dromen te begrijpen. Als een klasgenoot hulp nodig heeft, kun je vriendelijk reageren. Houd vragen over het lichaam van een ander privé en maak geen grappen over iemands stem, beharing of groei.

Een menstruatie, of ongesteldheid, is bloed en weefsel van het baarmoederslijmvlies dat via de vagina naar buiten komt. Het is een normaal proces in het lichaam. Het bloed komt niet van een verwonding.

Wat gebeurt er tijdens de cyclus?

De baarmoeder bouwt een dikkere slijmvlieslaag op, voor het geval er een zwangerschap begint. Een eierstok geeft tijdens de cyclus meestal een eicel af. In de eerste cycli kunnen menstruaties optreden zonder dat er een eicel vrijkomt.

Als er geen zwangerschap begint, wordt het dikke slijmvlies afgebroken en verlaat het tijdens de menstruatie het lichaam. Daarna groeit er nieuw slijmvlies. Dit terugkerende patroon is de menstruatiecyclus.

Een menstruatie duurt meestal 2–7 dagen, vaak ongeveer vijf. Het bloedverlies is meestal het hevigst in de eerste twee dagen. Over de hele menstruatie verlies je in totaal ongeveer 20–90 milliliter bloed.

Tel van de ene eerste dag tot de volgende

Dag 1 is de eerste dag van het bloedverlies. De cyclus eindigt op de dag vóór de volgende menstruatie. De volgende begindatum is dag 1 van een nieuwe cyclus.

Menstruaties beginnen op 2 april, 30 april en 1 juni:

1. Van 2 april tot 30 april is 28 dagen. De eerste cyclus eindigt op 29 april.
2. Van 30 april tot 1 juni is 32 dagen. De volgende cyclus eindigt op 31 mei.

Tel alle dagen van de cyclus, ook de dagen zonder bloedverlies. Een menstruatie van vijf dagen is geen cyclus van vijf dagen.

Bij volwassenen duurt een cyclus meestal 21–35 dagen. Bij jongeren duren cycli vaak ongeveer 21–45 dagen. In het eerste jaar of de eerste twee jaar verschilt de tijd ertussen vaak.

Gebruik datums als richtlijn

Markeer elke eerste dag op een kalender. Als een menstruatie op 3 maart begint en de cycli ongeveer 28 dagen duren, kom je door 28 dagen op te tellen uit op 31 maart als geschatte volgende begindatum. Een menstruatie van vijf dagen die op 3 maart begint, duurt tot en met 7 maart.

Een voorspelling helpt je om spullen in te pakken. Ze kan je niet de precieze datum vertellen, vooral niet als cycli nog veranderen.

Verzorging en hulp op menstruatiedagen

Menstruatiekrampen zijn pijnen in de onderbuik of rug. Een warm warmtekussen, rust, water en rustig bewegen kunnen helpen. Gebruik alleen pijnstillers als een ouder of huisarts dat goedvindt. Je kunt tijdens een menstruatie douchen, zwemmen met een geschikt product en sporten.

Vertel het aan een volwassene die je vertrouwt en vraag medische hulp als het bloedverlies langer dan zeven dagen duurt, als een maandverband of tampon elke één of twee uur doorweekt raakt of als je door de pijn je normale bezigheden niet kunt doen. Vraag ook hulp als er meer dan 90 dagen tussen menstruaties zitten, zelfs als dat maar één keer gebeurt.

Menstruatieproducten nemen het bloed op of vangen het op. Je kunt kiezen wat prettig voelt en leren hoe je het gebruikt. Veel mensen beginnen met maandverband.

Vier belangrijke producten

Een dun inlegkruisje kan helpen bij afscheiding of heel weinig bloedverlies. Herbruikbaar stoffen maandverband kun je wassen en opnieuw gebruiken.

Verwissel maandverband overdag ongeveer elke 3–4 uur, of eerder als het vol of vochtig is. Kies een maat die bij het bloedverlies past, zo nodig ook nachtverband.

Gebruik bij tampons het laagste absorptievermogen dat voldoende is voor het bloedverlies. Verwissel ze elke 4–8 uur en laat een tampon nooit langer dan acht uur zitten. Dit helpt het risico op het toxischeshocksyndroom te verminderen, een zeldzame maar ernstige ziekte. Krijg je tijdens het gebruik van een tampon plotseling koorts, moet je overgeven, voel je je flauw of krijg je uitslag die op zonnebrand lijkt? Verwijder de tampon, vertel het aan een volwassene en zoek onmiddellijk medische hulp.

Leeg, spoel en reinig een cup volgens de aanwijzingen op de verpakking. Spoel gebruikt menstruatieondergoed uit met koud water en was het daarna. Voor verschillende producten gelden verschillende verzorgingsinstructies.

Plan wanneer je overdag verwisselt

Stel dat je om 07:30 maandverband indoet. Je kunt dan plannen om het om 11:00 en daarna om 14:30 te verwisselen. Er zit steeds drieënhalf uur tussen. Als het maandverband eerder vol aanvoelt, verwissel je het eerder.

Was je handen voor en na het verwisselen van producten. Wikkel gebruikt maandverband of gebruikte tampons in en gooi ze in een prullenbak. Als je ze doorspoelt, kunnen de leidingen verstopt raken.

Wees voorbereid als je niet thuis bent

Pak een klein tasje in met twee of drie maandverbandjes of andere producten, extra ondergoed en een zakje voor gebruikte kleding. Je kunt het al vóór je eerste menstruatie in je rugzak bewaren.

Als je onverwacht ongesteld wordt, vraag dan een juf, meester of andere medewerker op school om een product. Opgevouwen toiletpapier kan korte tijd helpen totdat je een product hebt. Eerste menstruaties kunnen licht zijn en er bruin uitzien.

Als er bloed op je kleding lekt, vraag dan om hulp en trek schone kleding aan zodra dat kan. Een trui die je om je middel knoopt, kan een vlek bedekken. Spoel de vlek later uit met koud water.

Persoonlijke hygiëne betekent dat je je lichaam schoon en gezond houdt. Tijdens de puberteit maak je meer zweet en talg aan, dus misschien moet je je routine aanpassen.

Was je huid en trek schone kleren aan

Douche of baad elke dag of op de meeste dagen en na een activiteit waarbij je hebt gezweet. Was je oksels, liezen en voeten met water en zeep. Trek elke dag schoon ondergoed en schone sokken aan. Was sportkleding na elk gebruik.

Deodorant vermindert of verbergt lichaamsgeur. Antitranspirant vermindert het zweten; sommige producten doen allebei. Breng het aan op schone, droge oksels. Wassen blijft belangrijk, want een geur verwijdert geen zweet en bacteriën.

Na het basketballen doucht Theo, maar trekt hetzelfde bezwete shirt weer aan. Het shirt kan nog steeds ruiken omdat er zweet in de stof zit. Een schoon shirt aantrekken hoort er dus ook bij als je schoon wilt worden.

Verzorg huid en haar voorzichtig

Was je gezicht twee keer per dag en na het zweten voorzichtig. Gebruik warm water en een mild reinigingsmiddel. Knijp puistjes niet uit en krab er niet aan, want dat kan vlekjes of littekens achterlaten. Vraag een huisarts of apotheker om advies over acne die pijn doet of waar je last van hebt.

Haar kan in de puberteit sneller vet worden. Was het zo vaak als nodig is, misschien elke dag of om de dag. Haartypen verschillen, dus zoek een routine die voor jouw haar werkt.

Was privédelen veilig

Was de buitenkant van de geslachtsorganen elke dag met warm water. Je kunt eventueel een milde zeep zonder parfum gebruiken. De vagina reinigt zichzelf: was de binnenkant niet en gebruik daar geen geparfumeerde sprays.

Als je een voorhuid hebt, trek die dan voorzichtig terug, niet verder dan gemakkelijk gaat. Spoel eronder en schuif de voorhuid weer terug op zijn plaats. Forceer niets.

Scheren is een persoonlijke keuze. Als je ervoor kiest je te scheren, vraag dan een volwassene die je vertrouwt om te laten zien hoe het moet. Gebruik je eigen schone scheermesje en deel het niet.

Pas verzorging in je dag in

Een routine maakt het gemakkelijker om taken te onthouden. Bijvoorbeeld:

• Ochtend: was je gezicht, gebruik eventueel deodorant, trek schoon ondergoed en schone sokken aan en poets je tanden.
• Na een activiteit waarbij je hebt gezweet: was je, trek schone kleren aan en doe gebruikte sportkleding in de was.
• Avond: was je gezicht voorzichtig en poets je tanden.

Bewaar de spullen die je gebruikt op een plek waar je ze kunt vinden. Als je zeep, schone sokken of menstruatieproducten bijna op zijn, vertel het dan aan een verzorger voordat je ze nodig hebt.

Een groeiend lichaam heeft rust, eten, water en beweging nodig. Deze gewoonten helpen je ook om je te concentreren, met stress om te gaan en van je dag te genieten.

Neem genoeg tijd om te slapen

Kinderen van 6–12 jaar hebben elke nacht ongeveer 9–12 uur slaap nodig. Teenagers van 13–18 jaar hebben ongeveer 8–10 uur nodig. Tijdens de slaap groeit en herstelt het lichaam zich.

Misschien word je later op de avond slaperig dan vroeger. Toch kan je wekker 's ochtends nog steeds op dezelfde tijd staan. Tel terug vanaf de tijd waarop je opstaat om een bedtijd te vinden waarop je genoeg slaap krijgt.

Als je om 06:45 opstaat en tien uur wilt slapen:

1. Tel zes uur en 45 minuten terug tot middernacht.
2. Tel de resterende drie uur en 15 minuten terug.
3. Dan kom je uit op 20:45 om het licht uit te doen.

Voor negen uur slaap gaat het licht om 21:45 uit. Neem daarvoor de tijd om je klaar te maken en tot rust te komen. Houd vaste tijden aan om te slapen en op te staan, ook in het weekend. Schermen ongeveer een uur voor het slapengaan uitzetten kan je hersenen helpen tot rust te komen.

Eet en drink gedurende de dag

Eet regelmatig maaltijden met verschillende soorten voedsel. Fruit, groenten, volkorenproducten en eiwitrijke voeding ondersteunen allemaal de groei. Eiwitrijke voeding bestaat bijvoorbeeld uit bonen, eieren, vis en vlees. Melk, yoghurt en verrijkte alternatieven leveren calcium voor je botten. IJzerrijke voeding helpt het ijzer aan te vullen dat je tijdens menstruaties verliest.

Een maaltijd kan bijvoorbeeld bestaan uit rijst, bonen, groenten en yoghurt of een verrijkt alternatief. Geen enkel voedingsmiddel doet alles. Drink gedurende de dag water, vooral als het warm is en als je beweegt.

Meer honger hebben tijdens een groeispurt is normaal. Als je maaltijden overslaat om te voorkomen dat je in de puberteit aankomt, kun je moe worden en je moeilijk concentreren.

Beweeg elke dag

Probeer elke dag minstens 60 minuten te bewegen. Je kunt die tijd verdelen over verschillende activiteiten. Stevig wandelen, fietsen, dansen en actieve spelletjes zijn allemaal manieren om te bewegen.

Beweging helpt sterke botten en spieren op te bouwen. Ook kun je er beter door slapen en je beter door voelen. Kies activiteiten die je leuk vindt, zodat ze vanzelf in je dag passen.

De puberteit kan sterkere emoties en snellere stemmingswisselingen met zich meebrengen. Je kunt je vrolijk voelen en dan ineens chagrijnig of beschaamd. Deze stemmingswisselingen komen vaak voor terwijl de hersenen zich ontwikkelen en het lichaam verandert.

Vermoeidheid, honger en stress kunnen gevoelens sterker maken. Misschien wil je ook meer privacy of maak je je vaker zorgen of je erbij hoort.

Pauzeer voordat je kiest hoe je reageert

Een gevoel benoemen kan je helpen bepalen wat je doet. Probeer: “Ik maak me zorgen”, “Ik schaam me” of “Ik ben boos”. Neem dan een korte pauze en adem rustig en prettig. Een wandeling, een rustgevende bezigheid, iets opschrijven of een gesprek kan ook helpen.

De stem van Joris slaat over tijdens een antwoord in de klas. Een vriend lacht en Joris wil terugschreeuwen.

1. Joris benoemt het gevoel: “Ik schaam me en ben boos.”
2. Joris pauzeert en ademt een paar keer rustig.
3. Joris bedenkt dat een groeiend strottenhoofd een overslaande stem kan veroorzaken.
4. Als Joris rustiger is, zegt hij: “Wil je alsjeblieft stoppen met grappen over mijn stem?”

Als het plagen doorgaat, vertelt Joris het aan een juf of meester. Rustig worden helpt Joris om duidelijk te praten; het maakt het plagen niet goed.

Gevoelens over mensen en uiterlijk

Verliefdheid is een bijzonder gevoel waarbij je iemand leuk vindt. Sommige mensen worden op jouw leeftijd verliefd en andere niet. Een gevoel hebben betekent niet dat je er iets mee hoeft te doen.

Je lichaamsbeeld is hoe je over je lichaam denkt en wat je erbij voelt. Als je jouw veranderende lichaam met dat van iemand anders vergelijkt, kun je je zorgen gaan maken. Mensen groeien op verschillende momenten. Ook kunnen reclames en online foto's zijn bewerkt of gefilterd, waardoor de huid, lichaamsvorm of andere kenmerken veranderen.

Een foto waarop de huid helemaal glad lijkt, kan bijvoorbeeld puistjes verbergen met een filter. Zo'n foto is geen eerlijke maatstaf voor hoe een huid eruit hoort te zien. Je lichaam helpt je ook bewegen, leren, rusten en van dingen genieten, los van hoe het eruitziet.

Wanneer gevoelens meer steun vragen

Vertel het aan een volwassene die je vertrouwt als verdriet, zorgen of boosheid wekenlang blijven, te groot voelen om ermee om te gaan of ervoor zorgen dat je niet meer kunt slapen, eten of genieten. Je kunt om hulp vragen voordat je precies weet hoe je het gevoel moet noemen.

Opgroeien kan vriendschappen en het gezinsleven veranderen. Misschien krijg je nieuwe interesses of wil je meer keuzes maken. Goede relaties laten ruimte voor die veranderingen en voor je gevoelens.

Respect en druk van vrienden

Goede vrienden respecteren je keuzes. Groepsdruk betekent dat leeftijdsgenoten je onder druk zetten om iets te doen. Misschien hoor je: “Iedereen maakt die grap, dus jij moet dat ook doen.” Je kunt nee zeggen, over iets anders beginnen of weglopen.

Lichamen, stemmen, puistjes en menstruaties zijn geen redenen om iemand te plagen. Houd persoonlijke informatie privé. Als een vriend of vriendin je over een eerste menstruatie vertelt, kun je hulp aanbieden zonder het aan de rest van de klas te vertellen.

Meer zelfstandigheid thuis

Meer privacy willen komt vaak voor. Praat rustig met je verzorgers over wat zou helpen. Luister naar hun zorgen en spreek een regel af, zoals kloppen voordat je een slaapkamer binnenkomt.

Meer zelfstandigheid brengt meer verantwoordelijkheid met zich mee. Misschien pak je je schooltas in, regel je je wasroutine of help je meer in huis. Als je zelf voor deze taken zorgt, kan dat vertrouwen opbouwen. Je kunt nog steeds bij mensen terecht als je steun nodig hebt.

Controleer informatie voordat je die gelooft

Een volwassene die je vertrouwt luistert, helpt je veiligheid te bewaken en geeft betrouwbare antwoorden. Dat kan een verzorger, familielid, juf, meester, vertrouwenspersoon op school of huisarts zijn.

Ga met gezondheidsvragen naar mensen met kennis van gezondheid en naar websites van kinderziekenhuizen of gezondheidsdiensten van de overheid. Geruchten, grapjes en reclames kunnen onjuiste ideeën verspreiden. Dat een video populair is, betekent niet dat het advies erin klopt.

Sam hoort: “Van scheren groeit haar dikker terug.” Sam vraagt het aan de huisarts en raadpleegt de website van een kinderziekenhuis. Door scheren krijgt het haar een stompe punt die stugger kan aanvoelen. De dikte van het haar verandert niet. Door de uitleg te controleren begrijpt Sam waarom het gerucht geloofwaardig klinkt.

Begin een gesprek

Je kunt zeggen: “Mag ik je iets vragen over opgroeien?” Als praten ongemakkelijk voelt, schrijf de vraag dan op. Praten tijdens een wandeling of een andere gezamenlijke activiteit kan gemakkelijker voelen. Kies iemand die luistert en je helpt een duidelijk antwoord te vinden.