Micro-organismen en de indeling van organismen

Een tijger en een leeuw lijken op elkaar. Een tijger en een kever zien er heel verschillend uit. Indeling helpt je deze patronen te beschrijven met gemeenschappelijke eigenschappen, die kenmerken heten.

Waarom wetenschappers organismen indelen

Wetenschappers hebben meer dan een miljoen soorten organismen een naam gegeven. Groepen helpen hen ontdekkingen op naam te brengen, informatie te delen en verwantschappen te onderzoeken. Een bruikbaar kenmerk kan een wervelkolom zijn of een manier van voeden. Op dezelfde plek leven is een slechte aanwijzing: in een vijver leven planten, insecten en vissen.

Carl Linnaeus was een Zweedse wetenschapper die leefde van 1707 tot 1778. Zijn boek Systema Naturae verscheen voor het eerst in 1735. Hij deelde organismen in groepen binnen groepen in. Zijn naamgevingsmethode met twee delen werd in de jaren 1750 de standaard. Wetenschappers gebruiken die nog steeds, maar passen groepen aan als er nieuw bewijs komt.

Volg een leeuw door de niveaus

De zeven hoofdniveaus, van breed naar nauw, zijn rijk, stam, klasse, orde, familie, geslacht, soort. Onthoud ze met “Rijke Studenten Komen Op Feestjes Graag Samen.” Linnaeus gebruikte vijf van deze niveaus; stam en familie kwamen later.

Een tijger, Panthera tigris, deelt het geslacht van de leeuw. Een huiskat, Felis catus, deelt zijn familie maar niet zijn geslacht. De leeuw is nauwer verwant aan de tijger. Elke kleinere groep brengt organismen samen die meer gemeen hebben.

Geef één soort een duidelijke naam

Een soort is een bepaalde groep organismen. Bij dieren en planten die zich met een partner voortplanten, kunnen leden samen jongen krijgen die zelf ook jongen kunnen krijgen. Een paard en een ezel kunnen een muildier krijgen. Muildieren krijgen bijna nooit jongen, dus paarden en ezels zijn afzonderlijke soorten. Bacteriën splitsen zich in tweeën; wetenschappers gebruiken gemeenschappelijke kenmerken en genetische informatie om hun soort te bepalen.

Een wetenschappelijke naam bestaat uit twee woorden. Schrijf het geslacht met een hoofdletter, het tweede woord met een kleine letter en druk beide cursief: Homo sapiens. Onderstreep beide woorden als je ze met de hand schrijft. Beide woorden samen benoemen de soort; het tweede woord alleen is onvolledig. Een gewoon zevenstippelig lieveheersbeestje heeft wereldwijd één wetenschappelijke naam: Coccinella septempunctata. Gewone namen kunnen per taal verschillen.

Een paddenstoel groeit uit de grond, net als een plant. Kijk hoe hij aan voedsel komt om hem in een groep te plaatsen. Waar hij groeit, is niet genoeg.

Vergelijk de hoofdgroepen

Planten maken met zonlicht voedsel uit water en koolstofdioxide. Dit heet fotosynthese. Een groene stof die bladgroen heet, vangt licht op. Planten groeien ook en planten zich voort. Sommige maken zaden, andere maken sporen.

Dieren kunnen geen voedsel maken met fotosynthese. Ze eten planten, dieren of allebei. Meestal nemen ze veranderingen waar en reageren ze snel. Beweging helpt om veel dieren te herkennen, maar sommige volwassen dieren zitten vast. Een zeepok die vastzit op een rots vangt en eet nog steeds voedsel.

Tot de schimmels behoren paddenstoelen, draadschimmels en gisten. Een schimmel heeft geen bladgroen. Hij geeft verteringssappen af aan het materiaal om hem heen. Daarna neemt hij het opgeloste voedsel op. Veel schimmels groeien als een netwerk van fijne draden. Een paddenstoel is het sporenvormende deel van een veel grotere schimmel.

Geef een reden voor je indeling

Bekijk deze drie voorbeelden:

• “Een eik is een plant omdat hij met zonlicht voedsel maakt.”
• “Een regenworm is een dier omdat hij dode bladeren eet.”
• “Broodschimmel is een schimmel omdat hij voedsel uit brood verteert en opneemt.”

Een paddenstoel is geen plant. Door zijn manier van voeden hoort hij bij de schimmels. Sporen alleen zouden dit niet beslissen: varens en mossen maken ook sporen. Wetenschappers deelden schimmels vroeger bij de planten in. Bewijs over voeding en andere kenmerken veranderde die indeling. Schimmels zijn nauwer verwant aan dieren dan aan planten.

Grootte kan een tweede aanduiding geven

Een micro-organisme, of microbe, is te klein om afzonderlijk zonder microscoop te zien. Deze aanduiding beschrijft de grootte, niet één tak van het leven. Gist is een schimmel en een micro-organisme. Een paddenstoel is een schimmel, maar groot genoeg om te zien.

Sommige organismen kunnen je in eerste instantie op het verkeerde been zetten. Een venusvliegenvanger vangt insecten voor extra voedingsstoffen, maar maakt nog steeds voedsel met fotosynthese. Dat maakt hem een plant. Koraal kan op een plant lijken, maar de piepkleine dieren waaruit het bestaat, vangen voedsel met tentakels.

Een walvis zwemt en een vleermuis vliegt. Hun leefomgeving en bewegingen maken hen geen vissen of vogels. Gebruik de kenmerken die elke groep bepalen.

Dieren met een wervelkolom

Gewervelde dieren hebben een wervelkolom. Ongewervelde dieren niet. De meeste benoemde diersoorten zijn ongewerveld; alleen al insecten vormen meer dan de helft.

Een walvis ademt met longen en voedt zijn jongen met melk. Een vleermuis heeft een vacht en voedt zijn jongen met melk. Beide zijn zoogdieren. Vliegen is niet het bepalende kenmerk voor vogels: pinguïns kunnen niet vliegen maar hebben veren. Levende jongen krijgen is niet het bepalende kenmerk voor zoogdieren: vogelbekdieren en mierenegels leggen eieren.

Dieren zonder wervelkolom

Volwassen insecten hebben zes poten en drie lichaamsdelen: kop, borststuk en achterlijf. Spinachtigen, zoals spinnen, hebben acht poten en twee hoofdlichaamsdelen. Tot de kreeftachtigen behoren krabben, garnalen en pissebedden die op het land leven. Ze hebben een hard pantser en veel poten. Veelpotigen, zoals duizendpoten, hebben een lang lichaam met veel poten. Deze vier groepen hebben poten met gewrichten en een hard uitwendig skelet.

Weekdieren hebben een zacht lichaam. Veel hebben een schelp of huisje, maar naaktslakken en octopussen laten zien dat dat niet nodig is. Regenwormen hebben een lang, zacht lichaam zonder poten. Mensen en wormen behoren allebei tot de dieren.

Planten met zaden of sporen

Bloemplanten vormen zaden in vruchten. Grassen en eiken horen hierbij, ook als hun bloemen gemakkelijk over het hoofd worden gezien. Naaldbomen, zoals dennen, vormen zaden in kegels. Varens en mossen maken sporen in plaats van zaden. Varens hebben wortels, stengels en bladeren. Mossen zijn kleine, zachte planten zonder echte wortels.

Volg een sleutel stap voor stap

Een determinatiesleutel gebruikt duidelijke vragen om iets op naam te brengen. Hier is een sleutel voor vier tuindieren:

1. Heeft het poten? Ja: ga naar 2. Nee: ga naar 3.
2. Heeft het zes poten? Ja: lieveheersbeestje. Nee, het heeft er acht: spin.
3. Heeft het een huisje? Ja: slak. Nee: regenworm.

Begin voor een slak bij 1: geen poten. Ga naar 3: een huisje. Je komt uit bij “slak”. Begin elke keer bij het begin. “Is het mooi?” zou een slechte vraag voor een sleutel zijn, omdat mensen daarover van mening kunnen verschillen.

Je handen kunnen er schoon uitzien terwijl er micro-organismen op zitten. Afzonderlijke micro-organismen zijn te klein om alleen met je ogen te zien. Grote aantallen kunnen samen zichtbaar worden.

Meet een piepklein organisme

Een micrometer, geschreven als µm, is een piepkleine lengte-eenheid. Er gaan 1.000 µm in 1 mm. Veel bacteriën zijn ongeveer 1–2 µm lang. Stel je voor dat je 500 bacteriën van elk 2 µm lang op een rij legt:

De rij zou 1.000 µm lang zijn, of slechts 1 mm. Een griepvirus is nog kleiner: ongeveer 0,1 µm breed.

Een microscoop laat een beeld groter lijken. Dit heet vergroting. Bij ×400 is het beeld van een bacterie van 2 µm 800 µm lang, of 0,8 mm. De bacterie zelf is niet gegroeid. Met een lichtmicroscoop op school kun je veel micro-organismen zien. Voor virussen zijn veel krachtigere elektronenmicroscopen nodig, omdat ze te klein zijn voor lichtmicroscopen.

Kleine exemplaren, zichtbare groepen

Een pluizige schimmelplek bevat veel microscopische draden. Een kolonie is een groep micro-organismen die samen groeit. Een zichtbare bacterievlek bevat enorme aantallen bacteriën. Ook een korrel gedroogde gist bevat veel afzonderlijke gistorganismen.

Micro-organismen leven in de bodem, het water en de lucht en op oppervlakken. Ze leven ook op en in jou. Een snufje aarde kan honderden miljoenen bacteriën bevatten. In je darmen leven er biljoenen. De meeste veroorzaken geen ziekte. Een micro-organisme dat ziekte veroorzaakt, noemen we een ziekteverwekker.

Eén wordt twee

Levende micro-organismen voeden zich, groeien, planten zich voort, geven afvalstoffen af en reageren op omstandigheden. Veel bacteriën planten zich voort door zich in tweeën te splitsen. Sommige kunnen zich elke 20 minuten splitsen als er genoeg warmte, vocht en voedsel is.

Begin met één bacterie. Verdubbel het totaal na elke splitsing:

1 → 2 → 4 → 8 → 16 → 32 → 64 → 128 → 256 → 512.

In drie uur passen negen perioden van 20 minuten. Dat levert in dit voorbeeld 512 bacteriën op. De groei vertraagt als het voedsel opraakt of afvalstoffen zich ophopen; verdubbeling kan niet eeuwig doorgaan.

De meeste micro-organismen hebben voedsel, vocht, geschikte warmte en tijd nodig om te groeien. Kou vertraagt de groei. Invriezen stopt die zonder de meeste micro-organismen te doden. Grote hitte doodt de meeste. Een microbe is geen andere naam voor een insect. Sommige piepkleine vijverdieren, zoals raderdiertjes, zijn ook micro-organismen.

“Microbe” betekent niet “bacterie”. Verschillende groepen bevatten piepkleine leden. Als je de groep kent, begrijp je beter hoe een micro-organisme leeft.

Bacteriën en microscopische schimmels

Bacteriën zijn heel kleine organismen met een eigen grote groep. Sommige lijken op staafjes, bolletjes of spiralen. Sommige helpen ons: Lactobacillus-bacteriën helpen yoghurt maken. Andere veroorzaken ziekte: Salmonella kan voedselvergiftiging veroorzaken. De vorm of de aanduiding “bacterie” vertelt je niet of een bacterie schadelijk is.

Gist en draadschimmel behoren tot de schimmels. Eén gistorganisme is microscopisch klein, maar een pakje bevat er enorme aantallen. Draadschimmel laat fijne draden over voedsel groeien. Je ziet de pluizige plek zodra er genoeg draden en sporen bij elkaar zijn. Paddenstoelen behoren tot dezelfde grote groep, al zijn ze veel groter.

Protisten

Protisten vormen een gemengde groep van meestal piepkleine organismen. Het zijn geen dieren, planten, schimmels of bacteriën. Een amoebe verandert van vorm terwijl hij beweegt en voedsel opslokt. Piepkleine algen, waaronder kiezelwieren, maken voedsel met zonlicht. Ook de parasiet die malaria veroorzaakt, is een protist. Leden van deze groep kunnen zich op heel verschillende manieren voeden.

Waarom virussen anders zijn

Een virus maakt alleen kopieën in het organisme dat het infecteert. Buiten een gastheer kan het zich niet voeden, groeien of voortplanten. De meeste wetenschappers rekenen virussen daarom niet tot de organismen. Wetenschappers onderzoeken ze wel samen met micro-organismen. Verkoudheid, griep, mazelen en waterpokken worden door virussen veroorzaakt.

Sommige bacteriën hebben ook een gastheer nodig. Het belangrijke verschil is dat elk virus er een nodig heeft om kopieën te maken.

Geef beide aanduidingen als ze passen

Zeg: “Gist is een micro-organisme en een schimmel.” De eerste aanduiding vertelt je iets over de grootte. De tweede vertelt je bij welke biologische groep gist hoort. Zeg: “Een amoebe is een micro-organisme en een protist.” Draadschimmel wordt geen plant als de plek groot genoeg wordt om te zien. Door zijn manier van voeden hoort hij nog steeds bij de schimmels.

Micro-organismen doen meer dan ziekten veroorzaken. Veel helpen je elke dag. Andere hebben geen nuttig of schadelijk effect dat je opmerkt; die noemen we neutraal.

Voedsel gemaakt met micro-organismen

Gist voedt zich met suiker. Tijdens gisting maakt hij koolstofdioxidegas en alcohol. Het gas vormt bellen die in brooddeeg blijven zitten, waardoor het rijst. Door het bakken gaat de gist dood en verdwijnt de alcohol. Gaatjes in een snee brood laten zien waar gasbellen zaten.

Voor yoghurt worden juist bacteriën gebruikt. Ze zetten melksuiker om in melkzuur. Door dit zuur wordt melk dikker en krijgt ze een zure smaak. Bacteriën helpen ook kaas maken. Voor sommige kazen worden geselecteerde onschadelijke draadschimmels gebruikt, zoals de blauwe schimmel in blauwaderkaas. Micro-organismen helpen ook zuurkool, sojasaus en azijn maken.

Voedingsstoffen terug naar de bodem

Veel schimmels en bacteriën zijn reducenten. Ze breken dode organismen en afval af tot eenvoudigere stoffen. Voedingsstoffen keren terug naar de bodem, waar planten ze kunnen opnemen. Zonder deze kringloop zou dood materiaal zich ophopen en zou de bodem voedingsstoffen verliezen.

Denk aan een compostbak. Daarin zitten fruitschillen, groenteresten en dode bladeren. Houd de inhoud vochtig en schep die om zodat er lucht bij kan. Bacteriën en schimmels voeden zich met de resten. In de loop van maanden helpen ze donkere, kruimelige compost maken. In een heel koude of droge bak verandert de inhoud langzamer omdat reducenten langzamer groeien.

Helpers in je lichaam

Nuttige darmbacteriën breken een deel van het voedsel af dat je lichaam niet alleen kan verteren, waaronder sommige voedingsvezels. Ze maken bepaalde vitaminen, zoals vitamine K. Door ruimte in te nemen maken ze het ook moeilijker voor schadelijke micro-organismen om zich te vestigen. Als je elke bacterie zou proberen te verwijderen, zou je ook helpers verwijderen.

Van micro-organismen naar geneesmiddelen

In 1928 merkte Alexander Fleming iets op rond een Penicillium-schimmel. Vlakbij groeiden geen bacteriën meer. Deze ontdekking leidde tot penicilline, het eerste veelgebruikte antibioticum. Het werd in de jaren 1940 in grote hoeveelheden geproduceerd. Veel antibiotica komen van micro-organismen. Wetenschappers gebruiken ook speciaal veranderde micro-organismen om geneesmiddelen zoals insuline te maken.

Bacteriën hebben nog meer nuttige taken. Waterzuiveringsinstallaties gebruiken ze om afvalstoffen af te breken. Bacteriën in kleine knobbeltjes op de wortels van bonen- en erwtenplanten zetten stikstof uit de lucht om in een vorm die planten kunnen gebruiken. Of een micro-organisme helpt of schade veroorzaakt, hangt af van de soort en wat het doet.

Een ziekteverwekker veroorzaakt een ziekte. Je kunt die ook een ziektekiem noemen. Een infectieziekte begint wanneer een ziekteverwekker je lichaam binnenkomt en zich daar vermenigvuldigt.

Koppel de oorzaak aan de ziekte

Een parasiet leeft op of in een gastheer, haalt daar voedsel uit en brengt hem schade toe. Sommige parasieten zijn microscopisch klein. Andere, waaronder luizen en lintwormen, zijn groot genoeg om te zien. “Parasiet” beschrijft een manier van leven en overlapt dus met andere groepen. De malariaparasiet is een protist.

Veel infecties verspreiden zich tussen mensen of dieren. Sommige komen uit de omgeving. Tetanusbacteriën kunnen vanuit de bodem een wond binnendringen. Astma en diabetes zijn geen infecties; je kunt ze niet van een ander oplopen.

Een overbrenger is niet altijd de oorzaak

Een dier dat een ziekteverwekker tussen gastheren overbrengt, is een vector. Bepaalde vrouwelijke muggen dragen malariaparasieten bij zich. Een mug kan parasieten oppikken als ze een geïnfecteerd persoon steekt. Bij een latere steek kan ze die doorgeven. De mug is de overbrenger; de parasiet veroorzaakt malaria. Malaria verspreidt zich niet door gewoon aanraken of hoesten. Muggen kunnen ook denguevirussen bij zich dragen. Teken kunnen de bacteriën bij zich dragen die de ziekte van Lyme veroorzaken.

Symptomen zijn veranderingen zoals koorts, hoesten of huiduitslag. Verschillende ziekten kunnen hetzelfde symptoom hebben. Een arts heeft soms onderzoeken nodig om de oorzaak te vinden. Koud weer veroorzaakt zelf geen verkoudheid: verkoudheidsvirussen doen dat.

Bedorven voedsel en onveilig voedsel

Micro-organismen kunnen de kleur, geur, smaak of structuur van voedsel veranderen. Op brood en fruit groeit schimmel. Melk kan zuur en klonterig worden. Toch veroorzaken sommige bacteriën die voedselvergiftiging veroorzaken geen zichtbare verandering of vieze geur. Voedsel is niet vanzelf veilig omdat het er goed uitziet en goed ruikt.

Als er schimmel op brood of ander zacht voedsel groeit, gooi dan het hele product weg. Fijne schimmeldraden groeien verder dan de zichtbare plek. Ruik er niet aan; sporen kunnen je luchtwegen irriteren. Schimmel die voor het maken van kaas is gekozen, verschilt van ongewenste schimmel die op bewaard voedsel groeit.

De meeste soorten E. coli leven onschadelijk in de darm. Sommige soorten veroorzaken ernstige ziekte als ze in voedsel of water terechtkomen. De naam van een micro-organisme vertelt niet altijd het hele verhaal.

Voedsel conserveren helpt om voedsel langer veilig te bewaren. Verschillende methoden veranderen wat micro-organismen kunnen doen. Sommige vertragen de groei, sommige doden micro-organismen en sommige houden nieuwe buiten.

Kou en hitte werken verschillend

Een koelkast op 4 °C of lager vertraagt de groei van de meeste micro-organismen. Een vriezer op −18 °C stopt de groei. De meeste micro-organismen overleven invriezen en kunnen na het ontdooien weer actief worden. Sommige schadelijke bacteriën kunnen in een koelkast nog langzaam groeien, dus gekoeld voedsel blijft niet eeuwig goed.

Voedsel goed gaar maken doodt de meeste schadelijke micro-organismen. Bij pasteuriseren wordt melk of sap een bepaalde tijd tot een bepaalde temperatuur verhit en daarna snel afgekoeld. Dit doodt de meeste schadelijke micro-organismen zonder de melk of het sap te koken. Inblikken combineert verhitting met een afgesloten verpakking die daarna nieuwe micro-organismen buitenhoudt.

Verander de hoeveelheid water of de zuurgraad

Rozijnen en droge rijst blijven goed omdat er weinig water beschikbaar is. Een grote hoeveelheid suiker helpt jam conserveren. Een beetje suiker heeft een ander effect: gist kan zich ermee voeden. De hoeveelheid en de omstandigheden zijn van belang.

Ook verpakking heeft een taak

Een afgesloten verpakking houdt nieuwe micro-organismen buiten. Sommige verpakkingen verwijderen ook lucht. Ze verwijderen geen micro-organismen die al binnenin zitten. Sommige soorten brood bevatten conserveermiddelen die de groei van schimmel vertragen. Volg de bewaaraanwijzingen op een verpakking. Veel datums op voedsel beschrijven de kwaliteit; een datum alleen kan de veiligheid na verkeerd bewaren niet garanderen.

Vergelijk drie broden. Een open brood kan uitdrogen maar ook sporen opvangen. Een brood in een zak blijft zachter, maar in de warme, vochtige zak kan schimmel groeien. Invriezen stopt de groei van schimmel tijdens het bewaren. Koelen vertraagt schimmel, al wordt brood daar sneller oud.

Gebruik de methoden samen

Schone handen helpen ziekteverwekkers bij voedsel vandaan te houden. Houd rauw vlees apart van voedsel dat zonder verhitting wordt gegeten. Maak voedsel goed gaar en zet restjes binnen twee uur in de koelkast. Zet restjes ook op warme dagen binnen twee uur in de koelkast. Een afgesloten broodtrommel vervangt het koel bewaren van bederfelijk voedsel niet.

Een pakje gedroogde gist bevat levende maar niet-actieve gist. Water, voedsel en warmte helpen hem actief worden. De koolstofdioxide die hij afgeeft, geeft je iets om te meten.

Stel een vraag en doe een voorspelling

Probeer: “Welke invloed heeft de watertemperatuur op het gas dat gist maakt?” Een voorspelling bevat een reden: “Ik voorspel dat warme gist meer gas maakt omdat kou zijn activiteit vertraagt.”

Gebruik identieke flessen en ballonnen. Doe gelijke hoeveelheden gist, suiker en water in elke fles. Verander de watertemperatuur. Vang het gas op in ballonnen en meet elke ballon rondom het breedste deel. Deze afstand is de omtrek. Noteer de toename elke tien minuten gedurende dertig minuten.

Door de andere omstandigheden gelijk te houden, kun je het resultaat aan de temperatuur verbinden. Verschillen in hoe rekbaar ballonnen zijn, kunnen de metingen beïnvloeden, dus gebruik gelijke ballonnen. Met de omtrek vergelijk je de gasproductie; het is geen directe meting van het gasvolume.

Voeg een controlevergelijking toe

Een fles met suiker en warm water maar zonder gist controleert of gist het gas veroorzaakt. Een andere fles met gist en warm water maar zonder toegevoegde suiker onderzoekt het effect van toegevoegd voedsel. Bij de controleproeven ontbreken verschillende ingrediënten, dus ze beantwoorden elk een andere vraag.

Bij een proef van een klas waren de ballonnen na dertig minuten 1 cm groter in omtrek bij 10 °C, 18 cm bij 40 °C en 0 cm bij 70 °C. Bij de fles zonder suiker was de toename 0 cm. De warme fles maakte het meeste gas. Kou vertraagde de gist; heel heet water doodde hem. Gist begint rond 55–60 °C te sterven.

Herhaal en bereken een gemiddelde

Drie warme flessen gaven toenames van 17, 18 en 19 cm. Tel de metingen op en deel door het aantal proeven:

De gemiddelde toename was 18 cm. Controleer een resultaat dat sterk afwijkt van de andere en herhaal de proef als dat nodig is. Vergelijk de resultaten met je voorspelling.

Je kunt ook hoeveelheden suiker onderzoeken terwijl je de temperatuur gelijk houdt. Bloem levert langzamer bruikbare suikers doordat stoffen in de bloem zetmeel afbreken. Veel zout vertraagt gist. Bij praktisch werk gaat een volwassene met heet water om; drink de mengsels niet.

Piepkleine schimmelsporen komen op brood terecht. Onder geschikte omstandigheden groeien er draden uit die voedsel uit het brood opnemen.

Maak één duidelijke vergelijking

Je kunt vocht, temperatuur, licht of het soort brood onderzoeken. Kies er één. Om vocht te onderzoeken vergelijk je vochtige en droge sneetjes van hetzelfde brood. Houd de temperatuur, het licht, de grootte van de sneetjes en de waarnemingstijd gelijk. Als je warm, vochtig brood met koud, droog brood vergelijkt, verander je twee dingen tegelijk.

Sluit bij praktisch werk elk sneetje af in een eigen doorzichtige zak met een etiket. Bekijk het brood door de zak en open die nooit. Sporen kunnen ademhalingsproblemen veroorzaken. Mensen met astma of een schimmelallergie mogen de zakken niet aanraken. Een volwassene gooit ze nog steeds afgesloten weg en iedereen wast daarna zijn handen.

Tel de bedekking elke dag op dezelfde manier

Leg een doorzichtig rooster over elke zak. Tel de gelijke vakjes die voor meer dan de helft met schimmel bedekt zijn. Gebruik elke dag dezelfde telregel. Als 18 van de 50 vakjes als bedekt tellen:

Ongeveer 36% van het sneetje is bedekt. Dit is een schatting omdat de plekken niet precies binnen de randen van de vakjes passen. Noteer de dagelijkse resultaten in een tabel. Teken een lijndiagram met de dagen onderaan en de bedekking langs de zijkant.

Een klas vond na zeven dagen deze resultaten: bij vochtig brood op kamertemperatuur waren 41 van de 50 vakjes bedekt, ofwel 82%. Bij droog brood op kamertemperatuur waren dat er 7 van de 50, ofwel 14%. Bij vochtig brood in de koelkast was geen enkel vakje bedekt. Het paar op kamertemperatuur laat zien dat vocht de groei van schimmel bevorderde. Het vochtige paar laat zien dat kou die vertraagde.

Schimmel haalt voedsel uit brood en kan dus zonder licht groeien. Een zonnige vensterbank kan warmer zijn dan een donkere kast. Om licht eerlijk te onderzoeken, moet je ook de temperaturen gelijk houden.

Wat blijft er in de zak?

Een afgesloten zak werkt als een gesloten systeem. Materiaal blijft binnen, al kunnen warmte en licht erdoorheen. Het brood verandert doordat de schimmel zich ermee voedt. Binnenin kunnen waterdruppels ontstaan. Weeg de hele afgesloten zak aan het begin en aan het eind. De massa blijft bijna gelijk omdat materiaal van vorm verandert zonder de zak te verlaten.

Ziekteverwekkers hebben een route nodig om een ander te bereiken. Hygiëne helpt die routes te onderbreken. Op handen en voorwerpen die er schoon uitzien, kunnen nog steeds micro-organismen zitten.

Volg de route

Ziekteverwekkers kunnen zich door de lucht verplaatsen als mensen ademen, praten, hoesten of niezen. Ze kunnen ook door aanraking overgaan. Een hand kan ziekteverwekkers van een deurklink oppikken en ze daarna naar de ogen, neus of mond brengen. Voedsel, water, bloed en beten zijn andere routes. Verschillende ziekteverwekkers gebruiken verschillende routes.

Stel je voor dat Lotte in haar handen niest en een deur opent. Tom raakt de deurklink aan en wrijft daarna in zijn ogen. Lotte kan deze keten doorbreken met een zakdoek of haar elleboog. Haar handen wassen zou ook helpen. Tom kan zijn handen wassen voordat hij zijn gezicht aanraakt.

Was alle delen van je handen

Hygiëne betekent gewoonten waarmee je jezelf en je omgeving schoonhoudt om de verspreiding van ziekteverwekkers te verminderen. Handen wassen is een van die gewoonten:

1. Maak je handen nat met schoon stromend water en doe er zeep op.
2. Wrijf over je handpalmen, de rug van je handen, tussen je vingers en onder je nagels.
3. Wrijf minstens 20 seconden.
4. Spoel af onder schoon stromend water en droog je handen met een schone handdoek of laat ze aan de lucht drogen.

Zeep maakt vet, vuil en ziekteverwekkers los, zodat water ze kan wegspoelen. Ze breekt ook sommige virussen af. Na een snelle spoeling met water blijft er meer achter. Was je handen voordat je eet of eten klaarmaakt, nadat je naar de wc bent geweest, nadat je hebt gehoest of je neus hebt gesnoten en nadat je dieren, uitwerpselen of afval hebt aangeraakt.

Als er geen water en zeep zijn, doodt een handdesinfectiemiddel met minstens 60% alcohol veel ziekteverwekkers. Het werkt slecht op zichtbaar vuile of vettige handen. Water en zeep zijn dan de betere keuze.

Kies de gewoonte die bij de route past

Houd een zakdoek voor je mond en neus als je hoest of niest, gooi die weg en was je handen. Gebruik je elleboog als je geen zakdoek hebt. Door thuis te blijven als je ziek bent, heb je minder contact waarbij een infectie zich kan verspreiden. Schoon voedsel, veilig water, voedsel gaar maken en koelen helpen de route via voedsel en water te onderbreken.

Als de plaatselijke autoriteiten een kookadvies voor water geven, kan een volwassene hun aanwijzingen opvolgen. Koken doodt ziekteverwekkers; volg die aanwijzingen voor hoelang het water moet koken. Koken verwijdert geen schadelijke chemische stoffen.

Gebruik insectenwerend middel, lange mouwen, een lange broek en klamboes op plaatsen waar beten ziekten verspreiden. Verwijder stilstaand water waarin muggen eitjes leggen. Controleer op teken nadat je in het bos of hoog gras bent geweest.

Je lichaam heeft verschillende verdedigingsmiddelen die tegelijk werken. Sommige voorkomen dat ziekteverwekkers binnenkomen. Andere bestrijden ziekteverwekkers die toch binnenkomen. Samen vormen ze je afweersysteem.

Barrières bij de ingangen

Je huid is een stevige barrière waar de meeste ziekteverwekkers niet doorheen kunnen. Een snijwond opent een weg naar binnen. Bloed stolt en vormt een korstje dat helpt de opening af te sluiten terwijl de huid geneest. Een snijwond schoonmaken en afdekken helpt ziekteverwekkers buiten te houden.

Je neusharen vangen stof en sommige ziekteverwekkers op. Kleverig slijm vangt er nog meer in de neus en luchtwegen. Piepkleine haartjes in de luchtwegen vegen het slijm naar de keel. Je slikt het door of hoest het op. Hoesten en niezen helpen materiaal af te voeren, al kunnen ziekteverwekkers die daarbij vrijkomen zich naar anderen verspreiden.

Tranen spoelen je ogen schoon. Speeksel spoelt je mond schoon. Beide bevatten stoffen die sommige bacteriën vernietigen. Sterk maagzuur doodt veel ingeslikte ziekteverwekkers. Nuttige darmbacteriën maken het ook moeilijker voor schadelijke micro-organismen om zich te vestigen. Deze verdedigingsmiddelen verminderen het binnendringen, maar vangen niet elke ziekteverwekker.

Afweer binnenin

Witte bloedcellen reizen in je bloed. Sommige omsluiten ziekteverwekkers, slokken ze op en breken ze daarna af. Andere maken antistoffen. Deze stoffen hechten zich aan bijpassende kenmerken op ziekteverwekkers en helpen het lichaam ze te bestrijden.

Een antistof is als een sleutel die op een bepaald slot past. Verschillende ziekteverwekkers hebben verschillende kenmerken, dus één antistof past niet op alles. Na een infectie kan het afweersysteem de ziekteverwekker onthouden. Als die terugkomt, kan het lichaam sneller reageren, vaak voordat je je ziek voelt. Deze bescherming heet immuniteit. Mensen krijgen waterpokken meestal niet opnieuw nadat ze ervan zijn genezen.

Tekenen van een reactie

Een snijwond kan rood, warm en gezwollen worden als de afweer reageert. Bij een verkoudheid kan extra slijm ontstaan. Koorts is een temperatuur van ongeveer 38 °C of hoger. De lichaamstemperatuur wisselt; ongeveer 37 °C is een veelgebruikte referentiewaarde. Koorts is vaak een teken dat het lichaam een infectie bestrijdt. Koorts kan de afweer helpen werken en sommige ziekteverwekkers vertragen.

Genezen van één verkoudheid beschermt je niet tegen elke verkoudheid. Meer dan 200 verschillende virussen kunnen verkoudheid veroorzaken. De herinnering aan één ervan dekt niet alle andere. Om dezelfde reden moet het afweersysteem veel verschillende ziekteverwekkers herkennen.

Preventie werkt voordat een ziekte begint. Behandeling helpt iemand die al ziek is. Vaccins en geneesmiddelen hebben verschillende taken, dus de oorzaak van een ziekte is van belang.

Vaccins bereiden je afweer voor

Een vaccin biedt een veilige manier om een ziekteverwekker te leren herkennen. Het kan een verzwakte of gedode ziekteverwekker, een onschadelijk stukje ervan of instructies om een onschadelijk stukje te maken bevatten. Je afweersysteem reageert en onthoudt de ziekteverwekker. Later kan het sneller op de echte ziekteverwekker reageren. Vaccins beschermen tegen ziekte zonder dat je die eerst hoeft te krijgen; de bescherming is niet volmaakt.

De meeste vaccins worden als prik gegeven. Sommige worden ingeslikt of in de neus gespoten. Je kunt een dag of twee last hebben van een pijnlijke arm, vermoeidheid of lichte koorts. Ernstige reacties zijn heel zeldzaam. Geen bijwerkingen hebben betekent niet dat het vaccin niet heeft gewerkt.

Bij infecties die zich tussen mensen verspreiden, kan vaccinatie de verspreiding verminderen. Doordat minder mensen geïnfecteerd raken, hebben ziekteverwekkers minder routes door de gemeenschap. Deze groepsimmuniteit helpt mensen die bepaalde vaccins niet kunnen krijgen. Dit geldt niet voor elke ziekte: tetanus komt uit de omgeving.

Een ontdekking die de gezondheid veranderde

In 1796 gebruikte Edward Jenner materiaal uit een koepokkenzweertje om de achtjarige James Phipps te vaccineren. Later onderzocht Jenner zijn bescherming tegen pokken. Het woord “vaccin” komt van vacca, Latijn voor koe. Na wereldwijde vaccinatie verklaarde de Wereldgezondheidsorganisatie de pokken in 1980 uitgeroeid. Het is de enige mensenziekte die wereldwijd is uitgeroeid.

Kies een geneesmiddel dat bij de oorzaak past

Antibiotica doden bacteriën of stoppen hun groei. Ze kunnen verkoudheid of griep door virussen niet genezen. Een arts kan een antibioticum voorschrijven bij keelontsteking door streptokokken. Antischimmelmiddelen behandelen schimmelinfecties zoals voetschimmel. Antivirale middelen behandelen sommige virusinfecties. Pijnstillers verlichten symptomen zonder ziekteverwekkers te doden. Rust en drinken helpen bij veel infecties terwijl je afweer zijn werk doet.

Sommige bacteriën hebben kenmerken waardoor ze een antibioticum overleven. Als gevoelige bacteriën doodgaan, kunnen resistente bacteriën overleven, zich vermenigvuldigen en verspreiden. Dit is antibioticaresistentie. De bacteriën zijn resistent; je lichaam is niet resistent geworden tegen het geneesmiddel. Onnodig of onjuist gebruik van antibiotica versnelt het probleem.

Neem een geneesmiddel alleen als een ouder, verzorger, arts of apotheker het je geeft. Gebruik voorgeschreven antibiotica precies zoals aangegeven; deel ze nooit met anderen en gebruik geen restjes.