Twee wereldoorlogen en de Holocaust

Veel landen namen deel aan de Eerste Wereldoorlog, ook wel Wereldoorlog I genoemd. Hij duurde van 1914 tot 1918. De strijd verspreidde zich over continenten en oceanen. Mensen die de oorlog meemaakten, noemden hem vaak de Grote Oorlog.

Spanningen vóór de aanslag

De machtige landen van Europa concurreerden al jaren met elkaar. Onthoud vier oorzaken met MAIN:

• Militarisme: landen bouwden sterkere legers en marines op en bereidden zich voor op oorlog. Groot-Brittannië en Duitsland wedijverden om slagschepen te bouwen.
• Allianties: landen beloofden elkaar te helpen. Frankrijk en Rusland hadden een militair bondgenootschap. Groot-Brittannië had vriendschappelijke afspraken met allebei. Samen werden ze de Triple Entente genoemd. De Britse afspraken verplichtten het land niet om te vechten.
• Imperialisme: landen breidden hun macht uit over andere gebieden en volken. Concurrentie om koloniën en handel maakte hun rivaliteit groter.
• Nationalisme: sterke trouw aan een natie kon vijandigheid tegenover anderen oproepen. Sommige volken wilden ook vrij zijn van de rijken die hen bestuurden.

Duitsland, Oostenrijk-Hongarije en Italië hoorden vóór 1914 bij de Triple Alliantie. Maar Italië vocht later aan de andere kant. Een afspraak vóór een oorlog vertelt je niet altijd wie er uiteindelijk samen vochten.

De aanleiding en de keuzes daarna

Op 28 juni 1914 schoot Gavrilo Princip aartshertog Franz Ferdinand en zijn vrouw Sophie dood in Sarajevo. Princip wilde dat Bosnië vrij werd van Oostenrijk-Hongarije. Oostenrijk-Hongarije gaf Servië de schuld en verklaarde het land op 28 juli de oorlog.

Volg hoe de kring groter werd. Rusland maakte zijn leger gereed om Servië te steunen. Duitsland steunde Oostenrijk-Hongarije en verklaarde eerst Rusland en daarna Frankrijk de oorlog. Duitse troepen trokken op 4 augustus het neutrale België binnen om Frankrijk aan te vallen. Neutraal betekent dat een land geen partij heeft gekozen. Groot-Brittannië verklaarde Duitsland na deze inval de oorlog; het had beloofd België te beschermen.

De aanslag was de aanleiding, de gebeurtenis die de crisis in gang zette. De rivaliteiten waren oorzaken op lange termijn: spanningen die zich jarenlang hadden opgebouwd. Als je alleen zegt “een aanslag veroorzaakte de oorlog”, laat je weg waarom andere regeringen zich erbij aansloten.

Wie vochten er?

Bij de Geallieerden hoorden Groot-Brittannië en zijn rijk, Frankrijk, Rusland, België en Servië. Italië sloot zich in 1915 aan en de Verenigde Staten in 1917. Bij de Centralen hoorden Duitsland, Oostenrijk-Hongarije, het Ottomaanse Rijk en Bulgarije. Ook koloniën leverden soldaten, arbeiders en goederen. Sommige landen, waaronder Zwitserland en Nederland, bleven neutraal.

Veel vrijwilligers verwachtten een korte oorlog. De strijd duurde uiteindelijk meer dan vier jaar.

Eind 1914 was de Duitse opmars in Frankrijk gestopt. Soldaten aan beide kanten groeven loopgraven, lange geulen die bescherming boden tegen vijandelijk vuur. Het westfront strekte zich uit van de Belgische kust tot Zwitserland. Er werd ook gevochten in Oost-Europa, Afrika, het Midden-Oosten en op zee.

Een loopgraaf was onderdeel van een stelsel

De voorste loopgraven lagen tegenover de vijand. Daarachter lagen ondersteunings- en reserveloopgraven. Verbindingsloopgraven verbonden de linies, zodat voorraden en soldaten zich konden verplaatsen. De loopgraven liepen in een zigzagpatroon, zodat er niet langs een hele linie kon worden geschoten.

Zandzakken verstevigden de randen. Houten vlonders bedekten delen van de modderige bodem. Schuilplaatsen boden beschutting. Tussen de vijandelijke linies lag niemandsland, gevaarlijk open terrein dat vaak met prikkeldraad was bedekt.

Het dagelijks leven bestond uit wachtlopen, voorraden dragen en wanden repareren. Bij zonsopgang en zonsondergang stonden soldaten klaar voor aanvallen. Veel werk gebeurde ’s nachts, wanneer het donker enige beschutting gaf. Ratten, luizen, natte kleren en kou maakten het leven ellendig. Door natte voeten konden soldaten loopgraafvoeten krijgen, een pijnlijke aandoening. Droge sokken hielpen de voeten beschermen.

Soldaten wisselden af tussen het front, de ondersteuningslinies en rustplaatsen. Brieven, voedselpakketten en tijd weg van het front waren heel belangrijk.

Waarom oprukken zo moeilijk was

Mitrailleurs schoten snel achter elkaar. Artillerie vuurde explosieve granaten af van grote afstand. Soldaten die hun beschutting verlieten, konden met beide te maken krijgen. Prikkeldraad vertraagde hen nog meer. Geen van beide legers kon gemakkelijk doorbreken: dit was een patstelling.

Vanaf 1915 kwam daar het gevaar van gifgas bij. Gasmaskers boden bescherming. In 1916 werden voor het eerst tanks ingezet in de strijd. Vliegtuigen hielden vijandelijke posities in de gaten en vochten later in de lucht.

Bij de Somme bombardeerden geallieerde kanonnen in 1916 de Duitse verdedigingswerken vóór een aanval. Volg waarom het plan op de eerste dag mislukte:

1. Veel Duitse soldaten overleefden in diepe schuilplaatsen.
2. Veel prikkeldraad bleef intact.
3. Aanvallende soldaten kwamen onder mitrailleurvuur te liggen terwijl ze open terrein overstaken.

Het Britse leger had die dag ongeveer 57.000 oorlogsslachtoffers; ongeveer 19.000 van hen sneuvelden. Tot de oorlogsslachtoffers behoren gewonden, vermisten en gevangengenomenen, net als degenen die zijn gesneuveld. Na maanden vechten waren de Geallieerden maar ongeveer 10 kilometer opgeschoven.

Mensen uit de hele wereld

Soldaten kwamen uit India, Canada, Afrika, Australië, Nieuw-Zeeland en andere gebieden. Chinese arbeiders bouwden wegen en losten voorraden. ANZAC-soldaten uit Australië en Nieuw-Zeeland vochten in 1915 bij Gallipoli.

Sommige vijanden ontmoetten elkaar korte tijd vreedzaam tijdens het kerstbestand van 1914. Deze plaatselijke onderbrekingen maakten geen einde aan de oorlog.

Een soldaat had voedsel, kleding, wapens en vervoer nodig. Miljoenen soldaten hadden enorme voorraden nodig. Het thuisfront bestond uit de mensen en het werk buiten de slagvelden. Regeringen organiseerden fabrieken en boerderijen om hun legers te blijven bevoorraden. Dit was een totale oorlog, waarbij hele samenlevingen betrokken waren.

Nieuw werk en nieuwe gevaren

Vrouwen maakten granaten in munitiefabrieken, bestuurden bussen en trams en werkten op boerderijen. Verpleegkundigen verzorgden gewonde soldaten dicht bij de gevechten. Chemische stoffen en ongelukken in fabrieken maakten sommige banen gevaarlijk.

Door het werk van vrouwen kwamen oude ideeën over wat vrouwen konden doen ter discussie te staan. Veel vrouwen verloren hun oorlogsbaan toen mannen terugkeerden. Toch werd het kiesrecht na de oorlog in verschillende landen uitgebreid. Duitsland gaf vrouwen kiesrecht in 1918, Nederland in 1919 en de Verenigde Staten in 1920. De Britse verandering in 1918 gold voor veel vrouwen boven de 30, niet voor alle volwassen vrouwen.

Een leger bevoorraden kon thuis tekorten betekenen

De Britse marine hield voorraden tegen die naar Duitsland gingen. Duitse onderzeeërs, U-boten genoemd, vielen schepen aan die Groot-Brittannië bevoorradden. Een mislukte aardappeloogst maakte de winter van 1916–1917 in Duitsland extra zwaar. Mensen aten knollen in plaats van voedsel dat ze niet meer konden krijgen.

Rantsoenering beperkte hoeveel schaars voedsel iedereen kon kopen. Groot-Brittannië voerde in 1918 voedselrantsoenering in. Een vaste hoeveelheid was bedoeld om beperkte voorraden te verdelen; het betekende niet dat winkels helemaal geen voedsel hadden.

Boodschappen, kinderen en gezinnen

Regeringen gebruikten propaganda om steun aan te moedigen. Affiches konden mannen aansporen om bij het leger te gaan of gezinnen om zuinig met voedsel om te gaan. Een afbeelding en een korte leus konden trots of angst opwekken, terwijl moeilijke omstandigheden werden weggelaten.

Probeer een affiche stap voor stap te bekijken. Let eerst op wie het heeft gemaakt. Vraag je daarna af tot welke actie het wil aanzetten. Kijk ten slotte wat het weglaat. Een wervingsaffiche dat avontuur prijst, zegt misschien weinig over verwondingen of een lange tijd zonder familie.

Kinderen verzamelden materialen voor oorlogsvoorraden en wachtten op nieuws van familieleden. Sommige jongens logen over hun leeftijd om dienst te nemen. Sidney Lewis ging op zijn 12e bij het Britse leger en vocht op zijn 13e aan de Somme, voordat hij naar huis werd gestuurd.

Ook thuis kon het gevaarlijk zijn. Duitse luchtschepen, zeppelins genoemd, bombardeerden Britse steden. Door de bezetting kwamen burgers in België en Noord-Frankrijk onder vijandelijk bestuur te staan. Veel Belgen sloegen op de vlucht. In het bezette Brussel hielp verpleegkundige Edith Cavell geallieerde soldaten ontsnappen. De Duitse autoriteiten executeerden haar in 1915.

De gevechten stopten in 1918. Het duurde langer om afspraken over de vrede te maken. Twee woorden helpen je deze gebeurtenissen uit elkaar te houden: wapenstilstand en verdrag.

Waarom Duitsland niet kon blijven vechten

De Verenigde Staten sloten zich in april 1917 aan bij de Geallieerden. In 1918 kwamen grote aantallen verse Amerikaanse troepen aan. Rusland verliet de oorlog na een revolutie en sloot in maart 1918 vrede met Duitsland.

De Duitse aanval in het voorjaar van 1918 slaagde er niet in de oorlog te winnen. Vanaf augustus dreven de Geallieerden het Duitse leger terug. Duitslands bondgenoten gaven zich over, voorraden raakten op en mensen kwamen in opstand. Keizer Wilhelm II deed afstand van de troon. Duitsland werd een republiek, zonder koning of keizer.

Een wapenstilstand is een afspraak om te stoppen met vechten. Deze ging in op 11 november 1918 om 11 uur ’s ochtends. Een vredesverdrag legt de voorwaarden na een oorlog vast.

Wat Versailles eiste

De overwinnaars kwamen in 1919 bijeen in Parijs. De leiders van Frankrijk, Groot-Brittannië en de Verenigde Staten hadden het meeste te zeggen. Duitsland mocht niet over de voorwaarden onderhandelen. Het ondertekende op 28 juni 1919 het Verdrag van Versailles.

Onthoud vier belangrijke voorwaarden: schuld, betalen, land en leger.

Het Rijnland moest vrij blijven van Duitse troepen. De herstelbetalingen werden in 1921 vastgesteld op 132 miljard goudmark. Duitsland verloor ongeveer 13 procent van zijn grondgebied in Europa. Elzas-Lotharingen ging terug naar Frankrijk; andere gebieden gingen naar België en Polen.

Veel Fransen wilden bescherming nadat er zoveel was verwoest. Veel Duitsers voelden zich vernederd door voorwaarden waarover ze niet hadden mogen meebeslissen. Die verschillende ervaringen helpen het meningsverschil te verklaren.

Een veranderde wereld

Ongeveer 10 miljoen militairen waren gestorven, naast miljoenen burgers. Gewonde overlevenden hadden zorg nodig. Sommigen hadden geestelijke verwondingen die toen shellshock werden genoemd. Huizen, landbouwgrond en steden lagen in puin.

Het Duitse, Oostenrijks-Hongaarse, Russische en Ottomaanse Rijk vielen uiteen. Landen zoals Polen en Tsjecho-Slowakije verschenen op de nieuwe kaart. De Volkenbond begon in 1920 om geschillen vreedzaam op te lossen. De Verenigde Staten werden nooit lid.

De voorwaarden van het verdrag voedden de woede die Hitler later gebruikte. Maar een vredesverdrag alleen kan de volgende oorlog niet verklaren. Economische crises, de doelen van de nazi’s en latere beslissingen speelden ook een rol.

Na 1918 konden Duitsers stemmen voor hun parlement, de Rijksdag. Hun nieuwe democratie werd bekend als de Weimarrepubliek, genoemd naar de stad waar de grondwet werd geschreven. Zowel mannen als vrouwen van 20 jaar en ouder mochten stemmen.

Schuld en een onwaar verhaal

Veel mensen gaven democratische leiders de schuld omdat zij Versailles hadden aanvaard. Volgens een ander verhaal was het Duitse leger thuis verraden. Dit was een mythe, een onwaar verhaal dat veel mensen geloofden. Joden en socialisten kregen ten onrechte de schuld. De Duitse legerleiders hadden zelf om een wapenstilstand gevraagd omdat Duitsland niet kon blijven vechten.

Een moeilijke situatie kan een eenvoudig verhaal over schuld aantrekkelijk maken. Maar een groep de schuld geven verklaart niet wat er werkelijk is gebeurd.

Toen geld zijn waarde verloor

Inflatie betekent dat prijzen blijven stijgen. Hyperinflatie betekent dat ze extreem snel stijgen. In 1923 bezetten Franse en Belgische troepen het Ruhrgebied nadat Duitsland niet aan zijn herstelbetalingen had voldaan. De Duitse regering drukte enorme hoeveelheden geld bij. De waarde ervan stortte in.

Stel je voor dat je spaargeld nog steeds uit hetzelfde aantal mark bestaat. Gisteren kon je er voor meerdere dagen voedsel mee kopen. Vandaag kun je er veel minder mee kopen. Het aantal is hetzelfde gebleven, maar de koopkracht is gedaald.

Het voorbeeld van de broodprijs laat zien hoe groot de verandering was: een brood in Berlijn dat in januari 1923 ongeveer 250 mark kostte, kostte in november ongeveer 200 miljard mark. Arbeiders haastten zich om hun loon uit te geven voordat de prijzen weer stegen. Een nieuwe munt hielp in november 1923 een einde te maken aan deze crisis.

Een tweede crisis bracht massawerkloosheid

De Duitse economie verbeterde tussen 1924 en 1929, mede dankzij Amerikaanse leningen. De Grote Depressie, een wereldwijde economische crisis, begon na de beurskrach van 1929. Amerikaanse banken eisten hun leningen terug. Duitse fabrieken sloten en arbeiders verloren hun baan. In 1932 waren ongeveer zes miljoen Duitsers werkloos.

Houd de twee crises in de juiste volgorde. Het probleem in 1923 was dat geld snel zijn waarde verloor. De latere Depressie zorgde ervoor dat bedrijven sloten en banen verdwenen. De crises vonden jaren na elkaar plaats.

Terwijl gezinnen het moeilijk hadden, maakten partijen in het parlement ruzie over oplossingen. Meer kiezers steunden extreme partijen die een einde wilden maken aan de democratie. De nazi’s beloofden werk en nationale kracht. Ook communisten kregen meer steun.

Door de moeilijke tijden waren mensen eerder bereid naar de nazi’s te luisteren. Maar daardoor hoefde Duitsland nog geen dictatuur te worden. Kiezers en politieke leiders maakten nog steeds keuzes, en die keuzes deden ertoe.

Adolf Hitler leidde de nazipartij. Hij beloofde een sterk Duitsland en een einde aan Versailles. De ideeën van de nazi’s combineerden agressief nationalisme, racisme en haat tegen Joden. Antisemitisme betekent vooroordelen tegen of haat jegens Joden. De beweringen van de nazi’s dat sommige “rassen” superieur waren, waren onjuist.

Steun winnen en tegenstanders bang maken

Hitlers poging om in München de macht te grijpen mislukte in 1923. Later probeerden de nazi’s stemmen te winnen. Ze gebruikten affiches, radio, enorme bijeenkomsten en leuzen die banen beloofden. Hun SA-knokploegen vielen politieke tegenstanders aan.

In juli 1932 wonnen de nazi’s 37,3 procent van de stemmen. Ze werden de grootste partij, maar dat is minder dan de helft. De nazi’s wonnen nooit een meerderheid bij vrije landelijke verkiezingen.

Op 30 januari 1933 benoemde president Hindenburg Hitler tot rijkskanselier, het hoofd van de regering. Conservatieve politici dachten dat ze hem onder controle konden houden. Die benoeming gaf Hitler niet het recht om de democratie te vernietigen. Hij gebruikte zijn positie om dat toch te doen.

Manieren om hem tegen te spreken wegnemen

Volg de stappen:

1. Na de Rijksdagbrand in februari 1933 nam een noodwet vrijheden weg, waaronder de vrijheid van meningsuiting.
2. In maart gaf de Machtigingswet Hitler de mogelijkheid om zonder het parlement wetten te maken.
3. Vrije vakbonden werden in mei opgeheven. In juli waren alle politieke partijen behalve de nazipartij verboden.
4. Na de dood van Hindenburg in augustus 1934 voegde Hitler de leiderschapsfuncties samen en noemde hij zichzelf Führer, wat leider betekent.

Elke stap nam een manier weg om je tegen hem te verzetten. Zonder vrije kranten konden mensen officiële beweringen niet openlijk tegenspreken. Zonder concurrerende partijen konden kiezers niet voor een andere regering kiezen.

Democratie en dictatuur

Als je Hitler een “gekozen dictator” noemt, haal je verschillende gebeurtenissen door elkaar. Tijdens de Depressie steunden meer kiezers de nazi’s. Daarna benoemde Hindenburg Hitler tot rijkskanselier. Hitler en zijn aanhangers vernietigden vervolgens de democratische vrijheden.

De plannen van de nazi’s reikten ook verder dan Duitsland. Hitler wilde land in Oost-Europa veroveren. Hij gebruikte de term “leefruimte” om te rechtvaardigen dat hij andere mensen hun huis en vrijheid afnam.

De nazi’s wilden bepalen wat mensen deden en geloofden. Ze gebruikten zowel angst als zorgvuldig gekozen boodschappen. Kinderen kwamen die boodschappen tegen op school en in jeugdgroepen.

Angst en controle over informatie

De Gestapo, de geheime politie, kon mensen zonder rechtszaak arresteren. De nazi’s openden in maart 1933 concentratiekamp Dachau. Tot de eerste gevangenen behoorden communisten, sociaaldemocraten en vakbondsleden. Mensen konden worden opgesloten omdat ze zich tegen het nazibewind verzetten.

Joseph Goebbels leidde het ministerie van propaganda. Dat had de controle over kranten, radio en films. Propaganda verspreidde boodschappen van de nazi’s. Censuur hield ongewenste ideeën bij mensen weg. Ze werkten samen: het ene verspreidde de goedgekeurde boodschap, het andere hield kritiek tegen.

In mei 1933 verbrandden nazi’s en studenten in het openbaar boeken van Joodse schrijvers en andere auteurs tegen wie ze waren. Dankzij goedkope radio’s bereikten toespraken van de regering veel huishoudens.

Het leven van kinderen vormgeven

Op school werd Hitler geprezen en kregen kinderen onjuiste ideeën over menselijke “rassen” onderwezen. Leraren die het er niet mee eens waren, konden hun baan verliezen. De Hitlerjugend voor jongens en de Bund Deutscher Mädel voor meisjes combineerden kamperen en sport met onderwijs in de ideeën van de nazi’s. Jongens werden voorbereid op het soldatenleven; meisjes werden gestuurd richting moederschap en huishoudelijk werk. In 1939 werd lidmaatschap verplicht.

Sommige jongeren verzetten zich. De Edelweisspiraten wezen de controle van de nazi’s af, kwamen in het geheim bijeen en zongen verboden liederen. Hun daden laten zien dat niet iedereen ervoor koos mee te doen.

Verschillende ervaringen in hetzelfde land

Bouwprojecten van de overheid en wapenproductie leverden banen op. Sommige Duitsers steunden Hitler omdat hun eigen leven verbeterde. Maar arbeiders verloren hun onafhankelijke vakbonden en openlijke kritiek werd gevaarlijk.

Joden en andere groepen die werden uitgekozen als doelwit verloren hun baan, toegang tot plaatsen en basisrechten. De nazi’s vervolgden ook Roma en Sinti, zwarte Duitsers, mensen met een beperking, Jehova’s getuigen, homoseksuele mannen en politieke tegenstanders.

Denk aan een school eind 1938. Een niet-Joodse leerling kon misschien nog steeds naar school en deelnemen aan officiële activiteiten. Een Joods kind mocht na 15 november niet meer naar Duitse openbare scholen. Aparte Joodse scholen bleven bestaan totdat de nazi’s ze in 1942 sloten. De schoolregel was vervolging, gesteund door de macht van de overheid.

Sommige Duitsers waren het met de nazi’s eens, sommigen profiteerden ervan, sommigen waren bang en sommigen verzetten zich. Die verschillen zijn belangrijk als je het gedrag van mensen verklaart. “Iedere Duitser was een nazi” verbergt die verschillen.

Hitler wilde Versailles ongedaan maken en land veroveren. De Tweede Wereldoorlog, ook wel Wereldoorlog II genoemd, groeide uit die doelen en uit het feit dat de agressie niet werd tegengehouden. Meestal wordt 1939 tot 1945 als tijdvak genoemd, al begon de oorlog in Azië eerder.

Stap voor stap meer innemen

Duitsland verliet de Volkenbond in 1933. In 1935 bouwde Hitler openlijk strijdkrachten op die door Versailles waren verboden. Duitse troepen trokken in 1936 het Rijnland binnen. Duitsland nam Oostenrijk in maart 1938 over.

Daarna eiste Hitler het Sudetenland op, een deel van Tsjecho-Slowakije waar veel Duitstalige mensen woonden. In München stemden Groot-Brittannië, Frankrijk en Italië er in september 1938 mee in dat Duitsland het gebied mocht innemen. Tsjecho-Slowakije werd van de bijeenkomst buitengesloten.

Dit beleid was appeasementpolitiek: een agressief land tegemoetkomen om oorlog te voorkomen. Veel mensen herinnerden zich de vreselijke verliezen van 1914–1918. Groot-Brittannië en Frankrijk hadden ook tijd nodig om hun strijdkrachten voor te bereiden. Sommige leiders vonden dat de afspraken van Versailles te streng waren geweest.

In maart 1939 bezette Duitsland de rest van de Tsjechische gebieden. Hitlers daden lieten zien dat zijn eisen verder gingen dan het verenigen van Duitstaligen. Groot-Brittannië en Frankrijk beloofden nu Polen te verdedigen.

Polen wordt binnengevallen

Duitsland en de Sovjet-Unie sloten in augustus 1939 een niet-aanvalsverdrag. In het openbaar beloofden ze elkaar niet aan te vallen. In het geheim spraken ze af Polen te verdelen.

Volg de datums:

1. 1 september: Duitsland viel Polen vanuit het westen binnen.
2. 3 september: Groot-Brittannië en Frankrijk verklaarden Duitsland de oorlog.
3. 17 september: de Sovjet-Unie viel Polen vanuit het oosten binnen.

Polen werd verslagen en verdeeld. De oorlog in Europa was begonnen.

Verder kijken dan Europa

Japan nam in 1931 Mantsjoerije in China in en begon in 1937 een grootschalige oorlog tegen China. Italië viel Ethiopië binnen in 1935. De Volkenbond slaagde er niet in deze aanvallen te stoppen. Deze gebeurtenissen helpen verklaren waarom dit een wereldoorlog werd.

Om de oorzaken te verklaren, verbind je verschillende ideeën met elkaar. Versailles veroorzaakte woede die de nazi’s gebruikten. De Depressie verzwakte het vertrouwen in regeringen. Nazi-ideeën moedigden verovering aan. De appeasementpolitiek en een zwakke Volkenbond slaagden er niet in de agressie te stoppen. Toch koos Hitler er zelf voor om binnen te vallen.

Pearl Harbor komt later op de tijdlijn. Door de Japanse aanval van december 1941 raakten de Verenigde Staten betrokken bij een oorlog die al aan de gang was.

De belangrijkste Asmogendheden waren Duitsland, Italië en Japan. Hun tegenstanders waren de Geallieerden. Groot-Brittannië, Frankrijk, Polen en China hoorden bij de Geallieerden. De Sovjet-Unie sloot zich aan nadat Duitsland haar in juni 1941 had aangevallen. De Verenigde Staten sloten zich in december 1941 aan.

Snelle overwinningen in Europa

Duitsland gebruikte Blitzkrieg, wat bliksemoorlog betekent: vliegtuigen, tanks en troepen vielen snel en gezamenlijk aan. In 1940 viel Duitsland Denemarken en Noorwegen binnen en daarna Nederland, België, Luxemburg en Frankrijk.

Bij Duinkerke evacueerden schepen en kleine boten ongeveer 338.000 Britse en Franse militairen. Het was belangrijk dat zij werden gered, maar het was een terugtocht. Frankrijk tekende in juni 1940 een wapenstilstand. De Vrije Franse strijdkrachten van Charles de Gaulle bleven met de Geallieerden meevechten.

Een bezet land staat onder de macht van een vijandelijk leger. Veel Europeanen leefden nu onder Duitse bezetting en kregen te maken met tekorten, harde regels en vervolging.

Groot-Brittannië houdt stand

In de Slag om Engeland probeerde de Duitse luchtmacht de Britse luchtmacht te verslaan. Radar hielp naderende vliegtuigen op te sporen. Piloten uit veel landen hielpen de Britse luchtmacht weerstand te bieden. Duitsland slaagde er niet in het luchtruim te beheersen en zag af van de geplande invasie.

De bombardementen op Britse steden, de Blitz genoemd, duurden van september 1940 tot mei 1941. Later verwoestten geallieerde bombardementen ook huizen in Duitse en Japanse steden en kwamen daar burgers om.

Twee nieuwe geallieerde mogendheden

Duitsland verbrak op 22 juni 1941 zijn verdrag met de Sovjet-Unie door haar binnen te vallen. De Sovjet-Unie vocht daarna aan de zijde van de Geallieerden. In december viel Japan Pearl Harbor en andere gebieden in Azië en rond de Stille Oceaan aan. De Verenigde Staten verklaarden Japan de oorlog. Duitsland en Italië verklaarden al snel de oorlog aan de Verenigde Staten.

Tot de belangrijkste geallieerde leiders behoorden Churchill in Groot-Brittannië, Roosevelt in de Verenigde Staten en Stalin in de Sovjet-Unie. Er werd nu gevochten in Europa, Afrika en Azië en op beide grote oceanen.

Keerpunten

Een keerpunt verandert de richting van een strijd. Drie geallieerde overwinningen verzwakten de Asmogendheden:

• Midway, juni 1942: de Amerikaanse marine hield de Japanse opmars in het midden van de Stille Oceaan tegen.
• El Alamein, eind 1942: strijdkrachten onder Britse leiding versloegen troepen van de Asmogendheden in Egypte.
• Stalingrad, februari 1943: een omsingeld Duits leger gaf zich over aan Sovjettroepen.

Deze overwinningen maakten niet direct een einde aan de oorlog. Ze maakten een verdere opmars van de Geallieerden mogelijk. In 1943 landden de Geallieerden op Sicilië. Italië gaf zich in september van dat jaar over, al bleven Duitse troepen in Italië doorvechten.

Een kind kon ver van een slagveld zijn en toch met oorlog te maken krijgen. Bombardementen verwoestten huizen. Voedsel werd schaars. Gezinnen raakten van elkaar gescheiden. In de Tweede Wereldoorlog stierven meer burgers dan soldaten.

Voorbereiden op luchtaanvallen

Een luchtaanval is een aanval door vliegtuigen. Sirenes waarschuwden mensen om te schuilen. Britse gezinnen gebruikten schuilplaatsen in hun tuin, kelders of metrostations. Verduistering betekende dat ramen werden afgedekt en straatverlichting ’s nachts uitging. Door het donker konden vijandelijke vliegtuigen steden moeilijker vinden.

Groot-Brittannië deelde gasmaskers uit, waaronder speciale uitrusting voor baby’s. Er werd geen gifgas op Britse steden gegooid, maar mensen hadden zich op dat gevaar voorbereid.

Kinderen naar een andere plek brengen

Bij evacuatie werden mensen van gevaarlijke plekken naar veiligere gebieden gebracht. De georganiseerde Britse evacuatie begon in september 1939. In de eerste dagen verhuisden ongeveer 1,5 miljoen mensen, onder wie ongeveer 800.000 schoolkinderen. De meeste schoolkinderen reisden met leraren en lieten hun ouders achter. Gastgezinnen op het platteland zorgden voor hen.

Een veiligere omgeving betekende niet dat ieder kind gelukkig was. Sommigen genoten van nieuwe vriendschappen; anderen hadden heimwee of werden slecht behandeld. Ook kinderen op andere plaatsen verhuisden. Veel Finse kinderen werden naar Zweden gestuurd.

Stel je een kind uit een havenstad voor dat bij een gastgezin op het platteland verblijft. Als het kind ver van de haven slaapt, is het risico op bombardementen kleiner. Toch doet het pijn om je thuis te missen. Beide ervaringen kunnen tegelijk waar zijn.

Schaarse voorraden delen

In distributiebonnenboekjes zaten bonnen voor beperkte hoeveelheden producten. Om een gerantsoeneerd product te kopen, had je geld en de juiste bon nodig. Groot-Brittannië rantsoeneerde vanaf januari 1940 spek, boter en suiker. De Verenigde Staten rantsoeneerden in 1942 producten zoals suiker en benzine en voegden in maart 1943 vlees toe.

Gezinnen verbouwden groenten in tuinen en parken. Ze repareerden kleding en verzamelden herbruikbare materialen. Rantsoenering was bedoeld om schaarse voorraden te verdelen; een bon zorgde niet voor extra voedsel.

Oorlogswerk en ongelijke gevaren

Vrouwen bouwden vliegtuigen en schepen, werkten op boerderijen, verzorgden zieken en gewonden en werkten als chauffeur, radio-operator en codekraker. Vrouwen uit de Sovjet-Unie dienden ook als soldaat en piloot. Kinderen verzamelden oud metaal en papier, breiden kleding en spaarden voor de oorlogsinspanning.

De bezetting bracht avondklokken, arrestaties en dwangarbeid met zich mee. Joodse kinderen werden vervolgd omdat ze Joods waren. Kinderen in Duitsland en Japan hadden ook te lijden onder bombardementen en honger. Als je die ervaringen van burgers begrijpt, verandert dat niet wie agressie of vervolging plande.

De Holocaust, ook wel de Sjoa genoemd, was de vervolging van en moord op ongeveer zes miljoen Europese Joden door nazi-Duitsland, met hulp van zijn bondgenoten en collaborateurs. De Holocaust ontwikkelde zich tussen 1933 en 1945. Hij begon met uitsluiting en het afnemen van rechten, vóór de massamoord tijdens de oorlog.

Joods leven vóór het nazibewind

Vóór de Holocaust woonden er ongeveer 9,5 miljoen Joden in Europa. Ze hadden veel verschillende talen, beroepen, geloofsovertuigingen en manieren van leven. Gezinnen woonden in steden en dorpen. Kinderen gingen naar school, maakten vrienden en speelden spelletjes. Polen had de grootste Joodse gemeenschap van Europa.

Joden zijn een volk met een gedeelde geschiedenis, cultuur en godsdienst. Ze zijn geen apart menselijk “ras”, zoals de nazi’s ten onrechte beweerden. Ongeveer 100.000 Duitse Joden hadden Duitsland gediend in de Eerste Wereldoorlog. Met hun verhalen over schuld vielen de nazi’s hun eigen buren en medeburgers aan.

Vervolging werd overheidsbeleid

Vervolging is herhaalde wrede en oneerlijke behandeling van mensen om wie zij zijn. In april 1933 organiseerden de nazi’s een boycot van Joodse winkels. Ze zetten klanten onder druk om weg te blijven. Joden begonnen hun baan bij de overheid en in het onderwijs te verliezen.

De Neurenberger wetten van 1935 ontnamen Joden het Duitse staatsburgerschap en verboden huwelijken tussen Joden en niet-Joden. Borden sloten Joden uit van openbare plaatsen. Door wetten kregen vooroordelen de kracht van de overheid achter zich.

In de nacht van 9 op 10 november 1938 organiseerden nazi’s aanvallen in heel Duitsland en Oostenrijk. Dit was de Kristallnacht, genoemd naar de gebroken ruiten. Aanvallers vernielden winkels en huizen, staken synagogen in brand, vermoordden Joden en stuurden ongeveer 30.000 Joodse mannen naar concentratiekampen.

Op 15 november mochten Joodse kinderen niet meer naar Duitse openbare scholen. Aparte Joodse scholen bleven bestaan totdat de nazi’s ze in 1942 sloten.

Waarom ontsnappen moeilijk was

Om te vertrekken hadden mensen geld, papieren en toestemming nodig om een ander land binnen te komen. Door regels van de nazi’s verloren gezinnen hun bezittingen. Veel landen weigerden meer vluchtelingen op te nemen. Gezinnen die wilden vertrekken, konden vast komen te zitten.

Het schip St. Louis vertrok in mei 1939 uit Duitsland met 937 passagiers, bijna allemaal Joodse vluchtelingen. Cuba liet er maar een paar toe. Ook de Verenigde Staten en Canada weigerden de passagiers op te nemen. Het schip keerde terug naar Europa, waar Groot-Brittannië, Frankrijk, België en Nederland hen opnamen. Door de veroveringen van de nazi’s zaten velen later opnieuw vast; 254 passagiers werden tijdens de Holocaust vermoord.

Een omstander ziet dat er kwaad wordt gedaan en doet niets. Veel mensen keken weg terwijl de vervolging toenam. Ambtenaren en andere mensen maakten in elke fase keuzes. De overgang van haatdragende boodschappen naar wetten en geweld was geen onvermijdelijk natuurlijk proces.

Anne Frank werd op 12 juni 1929 geboren in Frankfurt in Duitsland. Haar ouders waren Otto en Edith; Margot was haar oudere zus. Toen de vervolging door de nazi’s toenam, verhuisde het gezin naar Amsterdam. Anne voegde zich daar begin 1934 bij hen. Ze hield van school, vrienden, lezen en schrijven.

De bezetting veranderde haar leven

Duitsland viel Nederland binnen in mei 1940. Er volgden anti-Joodse regels. Joden verloren toegang tot openbare plaatsen en vervoer. Anne moest in 1941 naar een aparte Joodse school. Vanaf mei 1942 moesten Joden van zes jaar en ouder een gele ster dragen.

Voor haar dertiende verjaardag kreeg Anne een boek dat ze als dagboek gebruikte. Later richtte ze veel dagboekteksten aan een denkbeeldige vriendin, Kitty.

Toen Margot een oproep kreeg om zich te melden voor een zogenaamd werkkamp, dook het gezin onder. Op 6 juli 1942 gingen ze naar kamers achter Otto’s bedrijf. Deze kamers werden bekend als het Achterhuis. Een draaibare boekenkast verborg later de ingang.

Het leven in de onderduik en hulp van buiten

Uiteindelijk deelden acht mensen de schuilplaats: het gezin Frank, de familie Van Pels en Fritz Pfeffer. Ze moesten tijdens werktijd stil zijn en konden niet naar buiten. Anne studeerde, maakte ruzie, sloot vriendschappen en schreef over haar gedachten en dromen.

Helpers onder wie Miep Gies, Bep Voskuijl, Johannes Kleiman en Victor Kugler brachten voedsel, boeken en nieuws. Door te helpen liepen ze het risico gearresteerd te worden. De onderduikers waren afhankelijk van deze voortdurende steun.

In 1944 hoorde Anne op de radio een oproep om oorlogsdagboeken te bewaren. Ze begon haar dagboek te herschrijven als boek. Ze hoopte schrijfster te worden en haar werk uit te geven.

Arrestatie en het bewaarde dagboek

De politie ontdekte het Achterhuis op 4 augustus 1944. Waarom ze het vonden, blijft onzeker. De acht werden gearresteerd en naar kampen gebracht. Anne en Margot gingen via Westerbork en Auschwitz-Birkenau naar Bergen-Belsen. Beiden stierven daar in februari 1945 aan vlektyfus. Anne was 15. Edith stierf in Auschwitz.

Otto was de enige van de acht die het overleefde. Miep had Annes papieren bewaard en gaf ze later aan hem. Hij gaf het dagboek uit in 1947. Lezers over de hele wereld kunnen nu Annes eigen stem horen.

Houd haar reis in de juiste volgorde: Duitsland → Amsterdam → onderduiken → arrestatie → kampen. Anne stierf in Bergen-Belsen, niet in Auschwitz. Haar dagboek laat de ervaringen, dromen en angsten van één persoon zien. Andere Joodse mensen maakten andere dingen mee en velen hadden geen kans om onder te duiken.

Toen Duitsland meer landen veroverde, kwamen nog miljoenen Joden onder de macht van de nazi’s. Vervolging werd georganiseerde massamoord. De nazi’s en hun helpers vermoordden ongeveer zes miljoen Joden. Ieder van hen was een mens met een naam, een familie en een leven.

Getto’s en moord in bezet Europa

De nazi’s dwongen Joden naar getto’s: overvolle gebieden die van de rest van een stad waren afgesloten. Voedsel was schaars en ziekten verspreidden zich. In het getto van Warschau zaten meer dan 400.000 mensen.

Nadat Duitsland in juni 1941 de Sovjet-Unie was binnengevallen, vermoordden Duitse eenheden en plaatselijke collaborateurs Joodse gezinnen dicht bij hun huis. In januari 1942 kwamen nazifunctionarissen bijeen bij de Wannsee om de moord op de Joden in Europa te organiseren. Hun term “Endlösung” verborg een plan voor massamoord dat al werd uitgevoerd.

Deportatie betekende gedwongen wegvoering. Treinen brachten Joodse mensen weg uit hun huizen en getto’s naar kampen en vernietigingskampen.

Verschillende plaatsen hadden verschillende doelen

Deze doelen konden binnen een groter kampenstelsel overlappen. Auschwitz omvatte zowel concentratiekampen als het vernietigingskamp Birkenau. Andere vernietigingskampen waren Chełmno, Bełżec, Sobibór en Treblinka, allemaal in het door Duitsland bezette Polen. De nazi’s vermoordden daar mensen in gaskamers. Ook elders, buiten kampen, werden veel mensen vermoord.

Het verhaal van Hana Brady

Hana Brady werd in 1931 geboren in Tsjecho-Slowakije. Haar ouders hadden een winkel. De vervolging door de nazi’s haalde haar gezin uit elkaar. Hana en haar broer George werden in 1942 naar het getto van Terezín gestuurd. Ze volgde geheime tekenlessen; enkele tekeningen zijn bewaard gebleven.

In oktober 1944 werd Hana naar Auschwitz gedeporteerd en op 13-jarige leeftijd vermoord. George overleefde en woonde later in Canada. In 2000 ontving een educatiecentrum in Tokio een kopie van Hana’s koffer. De directeur, Fumiko Ishioka, onderzocht haar naam en vond George. Een naam op een voorwerp hielp mensen het verhaal van een kind terug te vinden.

Andere slachtoffers en verantwoordelijkheid

De nazi’s vervolgden en vermoordden ook Roma en Sinti en mensen met een beperking. Ze doodden miljoenen Poolse burgers en burgers van de Sovjet-Unie. Krijgsgevangenen uit de Sovjet-Unie kregen te maken met een behandeling waaraan velen stierven. Politieke tegenstanders, Jehova’s getuigen en homoseksuele mannen werden opgesloten en vervolgd.

Genocide betekent daden die bedoeld zijn om een nationale, etnische, raciale of religieuze groep geheel of gedeeltelijk te vernietigen. Nazifunctionarissen planden de Holocaust; politieagenten, soldaten, ambtenaren en collaborateurs hielpen hem uitvoeren. Verantwoordelijkheid hangt samen met de daden en keuzes van mensen, niet met iedere persoon met één bepaalde nationaliteit.

Verzet betekende dat je tegen het nazibewind in handelde. Redding betekende dat je vervolgde mensen hielp ontsnappen of overleven. Beide konden gevaarlijk zijn. De meeste mensen werden geen redders; degenen die hielpen, vormden een minderheid.

Kinderen ontsnappen

Het Kindertransport bracht tussen december 1938 en september 1939 ongeveer 10.000 kinderen naar Groot-Brittannië. De meesten waren Joods. Ze reisden zonder hun ouders en verbleven bij pleeggezinnen of in opvanghuizen. Velen zagen hun ouders nooit meer terug.

Nicholas Winton hielp bij het organiseren van treinen uit Praag die in 1939 669 kinderen naar Groot-Brittannië brachten. Andere mensen regelden documenten, onderdak, geld en vervoer. Voor de redding was praktisch werk van veel mensen nodig.

Hulp in verschillende vormen

Mensen verborgen gezinnen, deelden voedsel, maakten valse identiteitspapieren en hielpen vluchtelingen de grens over. Miep Gies en de andere helpers van het Achterhuis voorzagen acht mensen meer dan twee jaar van benodigdheden.

In oktober 1943 werden de Joden in Denemarken gewaarschuwd voordat geplande arrestaties plaatsvonden. Denen hielpen ongeveer 7.200 Joden het neutrale Zweden te bereiken, velen met een vissersboot. In Frankrijk boden mensen in en rond Le Chambon-sur-Lignon Joodse kinderen en volwassenen onderdak. De Japanse diplomaat Chiune Sugihara gaf in Litouwen reisvisa af die Joden hielpen te ontsnappen.

Yad Vashem, het Israëlische Holocaustmonument, eert niet-Joden die hun leven waagden om Joden te redden als Rechtvaardigen onder de Volkeren. Met de titel worden bepaalde daden erkend waarmee mensen zijn gered.

Joods verzet

Joodse mensen verzetten zich op veel manieren. Strijders in het getto van Warschau kwamen in april 1943 tegen de Duitsers in opstand en hielden bijna vier weken stand. Gevangenen kwamen in Treblinka en Sobibór in opstand. Partizanen vochten vanuit de bossen.

Geheime lessen, gebed, tekeningen en dagboeken beschermden ook de cultuur en waardigheid van mensen. Dit wordt vaak geestelijk verzet genoemd. Hana’s kunst en Annes schrijfwerk laten je vormen van verzet zien waarbij geen wapens werden gebruikt. Door het onderwijs van een kind voort te zetten, ging je in tegen een systeem dat de toekomst van dat kind wilde vernietigen.

Ook sommige Duitsers verzetten zich. De studenten van de Witte Roos, onder wie Hans en Sophie Scholl, verspreidden pamfletten tegen Hitler. De autoriteiten van de nazi’s pakten hen op en executeerden hen in 1943. Legerofficieren probeerden Hitler in juli 1944 te doden; hun poging mislukte.

Let bij het bestuderen van een redding op drie onderdelen: welke hulp werd gegeven, wat die mogelijk maakte en welk risico de helper liep. Om iemand onderdak te bieden waren een schuilplaats, voedsel en voortdurende bescherming nodig. Na één moedige daad waren vaak nog veel meer daden nodig om iemand in leven te houden.

De Geallieerden rukten vanuit verschillende richtingen op naar Duitsland. Bevrijding betekende dat mensen of plaatsen werden vrijgemaakt van vijandelijk gezag. Een einde maken aan het nazibewind was dringend nodig, maar vrijheid herstelde het leven van mensen niet meteen.

Het laatste jaar in Europa

Op D-day, 6 juni 1944, bereikten ongeveer 156.000 geallieerde soldaten Normandië in Frankrijk. Ongeveer 133.000 landden op de stranden; ongeveer 23.000 kwamen met een parachute of zweefvliegtuig verder landinwaarts aan. De invasie opende een belangrijke route naar West-Europa. Parijs werd in augustus bevrijd en Brussel in september. Sovjettroepen rukten op vanuit het oosten.

Geallieerde soldaten bereikten de kampen. Sovjettroepen bevrijdden Auschwitz op 27 januari 1945. Britse en Amerikaanse troepen bevrijdden die lente andere kampen. Overlevenden hadden vaak dringend medische zorg nodig. Velen hadden familieleden, hun huis en hele gemeenschappen verloren.

Sovjettroepen trokken in april Berlijn binnen. Hitler maakte op 30 april een einde aan zijn leven. De onvoorwaardelijke overgave van Duitsland ging in op 8 mei 1945: de Dag van de Overwinning in Europa. Onvoorwaardelijke overgave betekende dat de verslagen regering geen eigen voorwaarden kon eisen.

De oorlog ging door in Azië

Japan vocht nog steeds. In augustus gooiden de Verenigde Staten atoombommen op Hiroshima en Nagasaki. Daarbij kwamen zeer veel mensen om, de meesten burgers. De Sovjet-Unie verklaarde Japan op 8 augustus de oorlog.

Japan kondigde zijn overgave op 15 augustus aan. De officiële ondertekening vond plaats op 2 september 1945. Houd beide eindes voor ogen: in mei eindigde de oorlog in Europa; met de overgave van Japan eindigde de oorlog als geheel. V-J Day wordt in verschillende landen op verschillende datums herdacht.

Volgens de meeste schattingen stierven in de oorlog tussen ongeveer 60 en 85 miljoen mensen. De meesten waren burgers. Bombardementen, honger, vervolging en genocide veroorzaakten verschrikkelijke verliezen.

Recht en een andere toekomst

Belangrijke nazi’s moesten in 1945–1946 in Neurenberg terechtstaan voor internationale rechtbanken. De processen behandelden onder meer misdrijven tegen de menselijkheid, zoals de grootschalige moord op en vervolging van burgers. De nederlaag maakte de verantwoordelijkheid voor die misdrijven niet ongedaan.

Miljoenen mensen waren ontheemd. Duitsland werd verdeeld in vier geallieerde bezettingszones. De latere verdeling van Europa tussen westerse democratieën en communistische landen in het oosten begon vorm te krijgen.

In 1945 richtten 51 landen de Verenigde Naties op om zich in te zetten voor vrede. In 1948 namen de Verenigde Naties de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens aan, die rechten erkent die voor ieder mens gelden. Een internationaal verdrag maakte dat jaar ook genocide tot een misdrijf. Vanaf 1948 bood het Marshallplan Amerikaanse hulp voor de wederopbouw van West-Europa, waaronder West-Duitsland.

Herdenking betekent dat je mensen eert die stierven of leden en leert wat er is gebeurd. Dat kan op veel manieren: met namen op een monument, een familieverhaal, een museum of een moment van stilte.

Namen en plaatsen

Op oorlogsmonumenten staan vaak de namen van mensen uit de omgeving die zijn omgekomen. Op begraafplaatsen bij voormalige slagvelden liggen soldaten uit veel landen. Tyne Cot in België telt bijna 12.000 graven. Sommige grafstenen markeren het graf van mensen van wie de naam niet kon worden achterhaald.

Monumenten voor een onbekende soldaat eren degenen van wie de identiteit nooit is vastgesteld. Groot-Brittannië, Frankrijk en de Verenigde Staten hebben er elk een. Bij de Menenpoort in Ieper spelen hoornblazers elke avond de Last Post.

Probeer een monument zorgvuldig te bekijken. Kijk eerst naar de datums. Lees daarna de afzonderlijke namen. Twee groepen datums kunnen laten zien dat namen uit een tweede oorlog zijn toegevoegd. Een naam verbindt de grote omvang van een oorlog met één persoon en gemeenschap.

Verschillende dagen hebben verschillende betekenissen

In Nederland worden op 4 mei tijdens de Dodenherdenking oorlogsslachtoffers herdacht; op 5 mei wordt op Bevrijdingsdag de vrijheid gevierd. Joodse gemeenschappen en Israël herdenken in het voorjaar Jom Hasjoa. Landen en gemeenschappen verbinden herdenking met hun eigen geschiedenis.

De rode klaproos groeide na de Eerste Wereldoorlog uit tot een herdenkingssymbool. John McCrae schreef over klaprozen op de slagvelden in “In Flanders Fields”. Moina Michael hielp het gebruik om er een te dragen te verspreiden. Het eert mensen die zijn gestorven; het is geen viering van de oorlog.

Joodse levens en geschiedenis in beeld houden

Het Anne Frank Huis, Yad Vashem en het United States Holocaust Memorial Museum bewaren de verhalen van mensen. Kleine messing plaatjes in de stoep, struikelstenen genoemd, noemen slachtoffers bij hun vroegere huis. Een naam, geboortedatum en wat er met iemand is gebeurd, helpen een persoon weer een plaats in een buurt te geven.

Dagboeken, foto’s, officiële documenten, bewijsmateriaal uit rechtszaken en verslagen van overlevenden leggen de Holocaust vast. Holocaustontkenning verspreidt onjuiste beweringen die dit bewijs afwijzen of verdraaien.

Herdenken betekent ook leren hoe vooroordelen en uitsluiting toenamen en letten op de keuzes die mensen maakten. Opgenomen stemmen en bewaarde voorwerpen geven die verhalen door aan mensen die lang na de oorlogen zijn geboren.