Verhalen vertellen en navertellen

Navertellen betekent dat je een verhaal dat je eerder hebt gehoord in eigen woorden en in de juiste volgorde vertelt. Je kind onthoudt de gebeurtenissen en brengt ze onder woorden voor een luisteraar. Praten over een echt uitstapje vraagt om dezelfde vaardigheden.

Luister naar onthouden gebeurtenissen

Een kind kan zeggen: “De wolf blies twee huisjes omver. Het stenen huisje bleef staan.” Dat is een navertelling, ook al gebruikt het boek andere woorden. Een lievelingszin uit het hoofd opzeggen is meevertellen. Het is een nuttige eerste beurt, maar één zin vertelt nog niet wat er gebeurde.

Bij navertellen komen verschillende vaardigheden samen. Je kind moet begrijpen, onthouden, gebeurtenissen ordenen en woorden vinden. Zo ontwikkelt het luistervaardigheid en woordkennis die het later bij het lezen gebruikt. Een leerkracht kan om een navertelling vragen om te horen wat een kind heeft begrepen.

Kies de volgende kleine stap

Kinderen doorlopen vaak deze stappen:

• Rond 3 tot 4 jaar vertellen veel kinderen terugkerende zinnen mee en zeggen ze wat er hierna komt.
• Rond 4 tot 5 jaar vertellen veel kinderen met hulp verschillende gebeurtenissen, meestal in de juiste volgorde.
• Rond 5 tot 6 jaar vertellen veel kinderen het begin, midden en einde, waarbij ze mensen en plaatsen noemen en verhaalzinnen toevoegen.

De CDC noemt bij 4 jaar dat een kind kan zeggen wat er hierna komt in een vertrouwd verhaal en bij 5 jaar dat het een verhaal met twee of meer gebeurtenissen kan vertellen. De mijlpalen beschrijven wat de meeste kinderen, ongeveer drie op de vier, op een bepaalde leeftijd kunnen. Gebruik ze om te kiezen wat je hierna kunt oefenen.

Stel dat je kind de terugkerende zin van de wolf kan zeggen. Pauzeer de volgende keer dat je leest na die zin en vraag: “Wat deed de wolf?” Je kind voegt misschien toe: “Hij blies het huisje omver.” Zo heb je je kind geholpen de stap te zetten van onthouden woorden naar een onthouden gebeurtenis.

Houd het vertellen gezamenlijk en speels

Geef genoeg hulp voor het volgende deel en laat je kind dan verdergaan. Als het stopt, wacht dan even voordat je een kleine vraag stelt. Een glimlach, een verbaasd gezicht of “Dat stukje weet ik nog!” laat zien dat je meer wilt horen.

Een volledige navertelling vraagt tijd en veel keren luisteren. Als je kind heen en weer springt, waardeer dan wat het zich herinnert en help met één ontbrekend deel. Houd een vertelbeurt prettig en laat die ongeveer vijf tot tien minuten duren. Stop terwijl je kind nog een verhaal wil.

Drie delen helpen je kind om een heel verhaal samenhang te geven. Het begin introduceert wie en waar, vaak met iets wat een personage wil. Het midden vertelt wat er gebeurt. Het einde vertelt hoe het afloopt.

Zet drie delen bij elkaar

Gebruik “De drie bokjes” om de opbouw te horen:

1. Begin: drie bokjes willen het gras aan de overkant van een brug. Onder de brug woont een trol.
2. Midden: het kleine bokje steekt over en daarna het middelste bokje. Allebei zeggen ze tegen de trol dat hij op een groter bokje moet wachten. Het grote bokje komt op de brug.
3. Einde: het grote bokje stoot de trol de rivier in. De bokjes bereiken het gras en eten ervan.

In het midden gebeuren verschillende dingen. Help je kind ze op de vingers te tellen terwijl elk bokje aan de beurt komt. Eén afbeelding voor het midden kan je kind aan meer dan één gebeurtenis herinneren.

Het einde vertelt hoe het probleem afloopt. “Uit” laat de luisteraar weten dat die kan stoppen met luisteren, maar vertelt niet hoe het afliep. Vraag: “Hoe liep het af?” In “Goudlokje en de drie beren” betekent dat vertellen hoe Goudlokje wakker wordt, de beren ziet en wegrent.

Maak de opbouw gemakkelijk te volgen

Steek na een vertrouwd verhaal samen te hebben gelezen of verteld één vinger op en vraag: “Hoe begon het?” Steek er twee op bij “Wat gebeurde er in het midden?” Steek er drie op bij “Hoe liep het af?” Je kind kan tijdens het vertellen ook drie vellen papier aanwijzen.

Stel dat je kind begint met “De trol viel in de rivier!” Je kunt zeggen: “Dat was een grote plons! Hoe begon het verhaal?” Als je kind de bokjes en de brug heeft gevonden, help het dan terug te gaan naar de oversteekjes. Met een spannend einde beginnen komt vaak voor. Gebruik dat onthouden deel om de rest op te bouwen.

Als het midden ontbreekt, ga dan terug naar één duidelijk moment: “Wie stak er vóór het grote bokje over?” Vraag daarna naar het volgende oversteekje. Vraag je kind niet om voor elk ontbrekend stukje het hele verhaal opnieuw te beginnen.

Hoor dezelfde opbouw in het dagelijks leven

Een bezoek aan het zwembad heeft ook drie delen: “We kwamen bij het zwembad aan. We zwommen naar het trapje. We gingen eruit en aten iets lekkers.” Benoem het begin, wat er tijdens het bezoek gebeurde en hoe het afliep. De opbouw in drie delen werkt voor zowel een verhaal uit een boek als een echte ervaring.

Je kind moet genoeg details geven zodat een luisteraar een verhaal kan volgen. Begin met alledaagse vragen: “Wie was erbij? Waar waren ze? Wat ging er mis?” Gebruik bij die vragen verhaalwoorden zodat je kind vertrouwd raakt met hun betekenis.

Vind de mensen, de plaats en het probleem

De personages zijn de mensen, dieren of wezens in een verhaal. De hoofdpersoon is degene over wie het vooral gaat. De plaats en tijd van het verhaal geven aan waar en wanneer het gebeurt. Een huisje in het bos en “lang geleden” vertellen allebei iets over de plaats en tijd.

Een probleem is wat er misgaat of wat iemand wil. De afloop vertelt hoe het uitpakt. In “Het rode kippetje” helpt niemand het kippetje de tarwe te verbouwen en te verwerken of het brood te bakken. Als het brood klaar is, wil iedereen ervan eten. Het kippetje eet het met haar kuikens op omdat de anderen niet hebben geholpen.

Na “Het peperkoekmannetje” kun je samen een kort verhaal opbouwen:

• “Over wie gaat het vooral?” “Het Peperkoekmannetje.”
• “Waar rende hij?” “Langs de weg en toen naar een rivier.”
• “Waarom rende hij?” “Iedereen wilde hem opeten.”
• “Wat gebeurde er met de vos?” “De vos bedroog hem en at hem op.”

Gebruik de dieren uit de versie die je hebt gelezen. Verhalen kunnen verschillende details hebben.

Houd de details die het verhaal duidelijk maken

Een belangrijke gebeurtenis is iets wat de luisteraar nodig heeft om het verhaal te begrijpen. Een belangrijk detail is een belangrijk feit binnen een gebeurtenis. De materialen van de huisjes van de biggetjes doen ertoe omdat de wolf stro en takken kan omverblazen, maar stenen niet. De kleur van de kleren van een biggetje verklaart die afloop niet.

Vraag jezelf af: “Zou het verhaal zonder dit nog te volgen zijn?” Help je kind een ontbrekende belangrijke gebeurtenis toe te voegen voordat je om een extra beschrijving vraagt.

Vraag naar redenen en vergelijk verhalen

“Wat deed de wolf bij het stenen huisje?” nodigt meer uit tot praten dan “Was de wolf slecht?” Vraag daarna naar een reden of gevoel: “Waarom kon hij het niet omverblazen?” of “Hoe voelde het biggetje zich?”

Als je kind twee verhalen kent, vergelijk dan steeds één kenmerk. Zowel de biggetjes als de bokjes krijgen met gevaar te maken en komen met drieën om de beurt aan bod. De biggetjes zijn afhankelijk van een stevig huisje; de bokjes van het grootste bokje. Je kind kan het verschil in eigen woorden uitleggen. Laat je kind de begrippen leren door over het verhaal te praten; herhaaldelijk woordjes overhoren voegt weinig toe.

Een lievelingsverhaal is een goed begin. Je kind wil het al opnieuw horen en is begonnen het te onthouden. Zoek een kort verhaal met een paar personages, een duidelijke volgorde en iets wat wordt herhaald.

Kijk of gebeurtenissen ergens toe leiden

Probeer de belangrijkste gebeurtenissen in minder dan een minuut voor jezelf te vertellen. Hoor je een begin, midden en einde? Drie tot zes belangrijke gebeurtenissen geven een eerste navertelling een overzichtelijke opbouw.

“Het rode kippetje” heeft een duidelijk verloop. Ze vindt tarwe, vraagt hulp terwijl ze die verwerkt, bakt brood en beslist wie het mag eten. De herhaalde verzoeken om hulp verbinden de delen. Elke keer dat de dieren antwoorden, krijgt je kind nog een kans om mee te vertellen.

Andere geschikte keuzes zijn “De drie biggetjes”, “Goudlokje en de drie beren”, “De drie bokjes” en “Het peperkoekmannetje”. Een prentenboek met een duidelijke reeks gebeurtenissen werkt ook. Het lievelingsverhaal van je kind kan je keuze bepalen.

Laat herhaling helpen bij het onthouden

Terugkerende zinnen geven een kind woorden die het meteen kan zeggen. Terugkerende gebeurtenissen helpen je kind te weten wat er hierna komt. Nadat één biggetje de wolf heeft ontmoet, voelt de beurt van het volgende biggetje vertrouwd. Je kind kan het patroon volgen en tegelijk onthouden wat er verandert.

Een boek over dieren of letters kan heel leuk zijn om samen te bekijken, maar bevat soms geen samenhangende gebeurtenissen. Een leeuw, een beer en een kikker benoemen levert een kind geen verhaal op om na te vertellen. Kies voor deze activiteit een boek waarin dingen gebeuren en tot andere dingen leiden.

Maak een groter verhaal overzichtelijk

Kies bij een langer lievelingsverhaal de belangrijkste gebeurtenissen of vertel steeds één deel. Houd de belangrijke verbanden erin zodat de luisteraar het kan volgen. Je kunt zeggen: “Laten we het deel vertellen waarin ze het huisje binnengaat.” Afbeeldingen kunnen helpen het begin en einde daarvan te vinden.

Mondeling vertelde verhalen werken net zo goed als boeken. Vertel samen een volksverhaal of een verhaal waarmee je in je familie bent opgegroeid. Vertel het in de taal waarin je gemakkelijk woorden vindt.

Traditionele verhalen hebben verschillende versies. In het ene einde rent een wolf misschien weg en in het andere valt hij in een pot. Houd het bij één versie terwijl je kind de volgorde leert en accepteer ook de vertrouwde versie van school. Als je kind beide goed kent, praat dan samen over de verschillende eindes.

Door een verhaal verschillende keren te horen, onthoudt je kind zowel de woorden als de volgorde. Beleef het samen op verschillende dagen. Zodra je kind vertrouwde zinnen meevertelt en weet wat er hierna komt, nodig je het uit meer van het verhaal te vertellen.

Geef een klein stukje van het verhaal uit handen

Laat je kind bij een eerste keer lezen genieten van je stem en de afbeeldingen. Laat bij latere keren lezen open plekken waar het antwoord gemakkelijk te onthouden is. Je kunt bijvoorbeeld voor het laatste woord pauzeren bij “Wie loopt daar trip, trap over mijn...?” Je kind kan “Brug!” aanvullen.

Als de zin vertrouwd wordt, laat dan ruimte voor de hele zin. Een terugkerende zin geeft je kind een prettige beurt zonder dat het alles eromheen hoeft te vertellen. Als een woord op de verkeerde plek komt, ga dan door en zeg het op de juiste manier voor wanneer het opnieuw voorkomt.

Vraag wat er hierna komt voordat je een bladzijde omslaat. Geef je kind tijd om te antwoorden en lees dan samen verder. Als je kind het volgende deel van een bekend verhaal onthoudt, laat dat zien dat het al een deel van de volgorde in gedachten houdt.

Verken de prenten

Sla de bladzijden om zonder de woorden voor te lezen. Laat je kind vertellen wat er op elke afbeelding gebeurt. De afbeeldingen houden de gebeurtenissen zichtbaar terwijl je kind er woorden voor vindt.

Als je kind zegt “Kleine Beer verdrietig”, kun je antwoorden: “Ja, Kleine Beer is verdrietig. Zijn stoel is kapot.” Laat daarna ruimte voor je kind om iets toe te voegen. Een kort antwoord bouwt voort op de woorden van je kind zonder het vertellen over te nemen.

Een paar dagen met een lievelingsverhaal

Bij “Goudlokje en de drie beren” kan het vertellen zich zo ontwikkelen:

1. Lees het verhaal met expressie en geniet van de afbeeldingen.
2. Lees het opnieuw en pauzeer voor een vertrouwde zin van een beer.
3. Laat een voorspelbaar woord weg, zoals “heet” of “koud”.
4. Sla de bladzijden om terwijl je kind vertelt aan de hand van de afbeeldingen.
5. Nodig je kind uit kort na te vertellen, met de afbeeldingen in de buurt.

Volg waar je kind aan toe is om mee te vertellen. Sommige schoolaanpakken, waaronder Talk for Writing, gebruiken een week of twee elke dag hetzelfde verhaal. Thuis geven verschillende ontspannen momenten met een lievelingsverhaal je kind dezelfde kans om het goed te leren kennen.

Woorden zoals “eerst”, “daarna”, “dan”, “vervolgens” en “aan het einde” helpen een luisteraar gebeurtenissen te volgen. Deze volgordewoorden laten zien wanneer iets gebeurt. “Voordat” en “nadat” helpen je kind ook de ene gebeurtenis naast de andere te plaatsen.

Geef woorden aan een bekende volgorde

Begin met een vertrouwd verhaal. Vertel de belangrijkste gebeurtenissen en voeg een paar woorden toe die het verloop aangeven:

“Eerst gingen de biggetjes van huis. Daarna bouwde een biggetje een huisje van stro en de wolf blies het omver. Toen bouwde een ander biggetje een huisje van takken en de wolf blies dat ook omver. Vervolgens kwam het stenen huisje. De wolf kon het niet omverblazen. Aan het einde was het biggetje binnen veilig.”

“Eerst” hoort bij het begin. “Daarna”, “dan” en “vervolgens” helpen bij het midden. “Ten slotte” en “aan het einde” leiden de afloop in. Een verhaal kan verschillende gebeurtenissen in het midden hebben, dus er kunnen verschillende plekken zijn voor “dan”.

Geef je kind een zichtbaar geheugensteuntje

Steek tijdens het vertellen voor elke gebeurtenis een vinger op. Of wijs langs vier vakjes waarop “eerst”, “daarna”, “dan” en “als laatste” staat. Vertel bij elk vakje één gebeurtenis. Je kind kan het samen met jou proberen en daarna een beurt nemen terwijl jij wijst.

Als je kind halverwege “ten slotte” gebruikt, vraag dan: “Was het verhaal daar afgelopen? Wat gebeurde er daarna?” Als een gebeurtenis op de verkeerde plek staat, vraag dan of die voor of na een andere gebeurtenis kwam die je kind zich herinnert. Controleer zowel de gebeurtenissen als de woorden: “daarna” zeggen herstelt een verkeerde volgorde niet.

Bouw voort op “en toen”

Veel kinderen verbinden alles met “en toen”. Dit laat zien dat ze gebeurtenissen in de tijd beginnen te verbinden. Doe één nieuwe uitdrukking voor: “Daarna ging hij naar het stenen huisje.” Laat je kind die in een paar vertellingen horen voordat je verwacht dat het de uitdrukking gebruikt.

Twee of drie goed geplaatste volgordewoorden kunnen genoeg zijn. Je kind kan gebeurtenissen ook verbinden met “en”, “maar” en “dus”. Een nieuw tijdsaanduidend woord aan het begin van elke zin is niet nodig.

Gebruik dezelfde woorden tijdens dagelijkse routines: “Eerst wassen we onze handen. Daarna drogen we ze af. Dan eten we.” Later, wanneer je kind vertelt wat er is gebeurd, hebben de woorden al een vertrouwde functie.

Met afbeeldingen kan je kind gebeurtenissen zien terwijl het er woorden voor zoekt. Begin met drie kaarten die het begin, midden en einde van een verhaal laten zien. Gebruik vier tot zes kaarten voor de belangrijkste gebeurtenissen naarmate je kind meer onthoudt.

Orden, vertel en controleer

Teken samen snel afbeeldingen; eenvoudige vormen zijn genoeg. Voor “Goudlokje en de drie beren” kunnen vier kaarten de pap, een kapotte stoel, een bed en de beren die Goudlokje vinden laten zien.

1. Leg de kaarten door elkaar en vraag: “Wat gebeurde er eerst?”
2. Laat je kind die kaart kiezen en neerleggen.
3. Vraag wat er daarna gebeurde tot de rij compleet is.
4. Nodig je kind uit te vertellen terwijl het langs de rij wijst.
5. Blader samen terug door het boek om te controleren.

Een navertelling kan zijn: “Goudlokje proefde de pap. Toen maakte ze de kleine stoel kapot. Daarna sliep ze in het bed. De beren kwamen terug en ze rende weg.”

Ordenen en vertellen zijn aparte beurten. Een goed geordende rij heeft nog steeds woorden nodig voor de gebeurtenissen. Als het bed vóór de pap komt, vraag dan: “Wat deed ze toen ze net binnenkwam?” Laat de kaart liggen zodat je kind die kan verplaatsen nadat het zich de volgorde heeft herinnerd of die heeft gecontroleerd. Als je zelf ongemerkt de rij verbetert, mis je die kans.

Teken een pad op één vel

Een verhaalschema brengt de geheugensteuntjes samen op één bladzijde. Teken een pad met bij elke belangrijke gebeurtenis een kleine afbeelding. Begin voor “Het peperkoekmannetje” bij de oven, volg de achtervolging langs de weg en eindig bij de rivier met de vos.

Laat je kind vertellen terwijl jij tekent, of teken samen. Je kind kan tijdens het spreken met een vinger langs het pad gaan. De tekening moet de gebeurtenis in herinnering brengen, dus poppetjes van streepjes en ruwe schetsen werken goed. Verhaalschema’s worden ook gebruikt bij Talk for Writing.

Verminder de geheugensteuntjes geleidelijk

Probeer eerst de afbeeldingen van het boek, dan kaarten of een schema. Als het verhaal gemakkelijk gaat, laat dan alleen de eerste en laatste kaart zichtbaar. Probeer later zonder afbeeldingen te vertellen. Als je kind vastloopt, geef dan weer het geheugensteuntje dat het nodig heeft en probeer een andere keer minder hulp te geven.

Foto’s kunnen hetzelfde doen voor echte gebeurtenissen. Kies er een paar van één activiteit, leg ze op volgorde en nodig je kind uit te vertellen over de momenten die erop staan.

Een speelgoedfiguur of een eenvoudige beweging kan een vertrouwde gebeurtenis in herinnering brengen. Kies een paar voorwerpen die bij het verhaal horen. Houd ze binnen handbereik zodat je kind ze tijdens het vertellen kan bewegen.

Zet het verhaal klaar

Rekwisieten stellen dingen uit het verhaal voor: speelgoeddieren, kommen of een blauwe sjaal voor water. Een tas of mand met het boek en de bijbehorende voorwerpen is een verteltas of vertelmand. Met speelpoppen kan je kind de sprekers vasthouden en bewegen.

Bouw voor het vertellen een eenvoudige omgeving. Blokken kunnen huisjes worden; een schoenendoos kan het huisje van de beren zijn. Leg voor een kleine brug een liniaal over een strook blauw papier. Praat over welke plaats eerst komt en waar de personages daarna naartoe gaan.

Zet de personages klaar in de volgorde waarin ze verschijnen. Je kind pakt er één op wanneer diens deel begint, spreekt en beweegt het personage en zet het neer wanneer diens rol voorbij is. Een tafel of kartonnen doos kan het podium zijn.

Doorloop één vertrouwde beurt

Gebruik voor “Het rode kippetje” een speelgoedkip, de dieren uit jouw versie, zaadjes en een brood of een afbeelding van brood. Je kind tilt het kippetje op en zegt: “Het kippetje vond tarwe. Ze vroeg wie haar zou helpen die te planten.” Je kind tilt elk dier op voor zijn antwoord: “‘Ik niet’, zei de hond.”

De zaadjes herinneren je kind eraan wat het kippetje wil doen. De speelgoeddieren herinneren je kind eraan wiens antwoord hierna komt. Ga later terug naar het kippetje voor de volgende taak. De voorwerpen ondersteunen de volgorde van het vertrouwde verhaal.

Voeg beweging en stemmen toe

Spreek één gebaar af bij een belangrijke zin. Tik met je vingers bij het “trip, trap” van de bokjes, klop voor de wolf aan de deur of blaas je wangen op voor zijn geblaas. Gebaren en gesproken woorden kunnen samen worden onthouden.

Je kind kan ook de oversteekjes van de bokjes spelen met kleine, middelgrote en grote stemmen terwijl jij de trol speelt. Speel de oversteekjes op de vloer, zonder te klimmen of te duwen. Wissel van rol zodat jullie allebei een vertelbeurt krijgen.

Blijf vertellen

Als het speelgoed afleidt van het verhaal, leg dan extra voorwerpen weg en vraag: “Waar gaat het kippetje nu naartoe?” Bewaar vrij spelen voor daarna. Probeer ook enkele keren zonder voorwerpen te vertellen. In een onderzoek in de klas leidden voorwerpen tot meer bijvoeglijke naamwoorden, maar niet tot vollediger navertellingen. Je kind moet nog steeds oefenen met het onthouden en vertellen van de gebeurtenissen.

Een pauze geeft je kind tijd om zich iets te herinneren en woorden te vinden. Tel na een vraag in je hoofd langzaam tot vijf voordat je meer hulp geeft. Luister wat je kind met die ruimte kan vertellen.

Geef steeds één kleine stap meer hulp

Begin met zo weinig hulp als nodig is. Als je kind nog vastzit, ga dan naar de volgende vorm van hulp:

1. Open verteluitnodiging: “Wat gebeurde er daarna?”
2. Aanwijzing met een afbeelding of voorwerp: wijs een bruikbaar geheugensteuntje aan.
3. Begin van een aanvulzin: “Toen ging de wolf naar het huisje van...”
4. Keuze: “Was het het huisje van takken of het huisje van stenen?”
5. Taalvoorbeeld: “Hij ging naar het huisje van takken. Wat deed hij daar?”

Wacht tussen de stappen. Een kind dat alleen tijd nodig had, kan al verder voordat je een keuze geeft. Als je zelf een gebeurtenis vertelt, geef dan het volgende deel terug zodat je kind verder vertelt.

Hoor het in een kort gesprek

Je vraagt: “Hoe begon het verhaal van de bokjes?” Je kind zegt “Bokjes” en pauzeert. Je wacht en vraagt dan: “Wat wilden ze?” Je kind zegt: “Gras, aan de overkant van de brug. Er was een trol!”

Je kunt dat begin samenvatten: “De bokjes wilden het gras aan de overkant van de brug, maar er woonde een trol onder.” Vraag dan: “Wat gebeurde er toen het kleine bokje overstak?” Het kind heeft een startpunt voor de volgende gebeurtenis.

Wissel vragen af met opmerkingen. “Die trol klonk mopperig!” laat ruimte voor je kind om iets toe te voegen. Een lange reeks vragen kan als een overhoring gaan voelen.

Doe iets meer taal voor

Een correctieve herformulering herhaalt wat je kind bedoelt met de gebruikelijke woordvorm. Kind: “De wolf blaasde.” Jij: “Ja, de wolf blies!” Vormen zoals “blaasde” laten zien dat een kind een geleerde regel gebruikt. Laat het verhaal doorgaan terwijl je de vorm aanbiedt die je kind opnieuw kan horen.

Een zinsuitbreiding gaat een kleine stap verder dan de woorden van je kind. “Bokje op brug” kan worden: “Het bokje staat op de brug.” Voeg een andere keer “kleine” toe. Een lange zin van een volwassene is moeilijker te verwerken en te gebruiken.

Geef een compliment over iets wat je kind deed: “Je herinnerde je alle drie de huisjes in de juiste volgorde.” Begin de volgende keer met minder hulp. Een korte notitie, zoals “kaarten en twee verteluitnodigingen”, kan je helpen op te merken wanneer je kind meer zelf begint te vertellen.

Verteltaal omvat de zinnen en patronen die we gebruiken wanneer we verhalen vertellen. Een openingsformule, een terugkerende zin of een personagestem kan je kind een vertrouwd beginpunt geven.

Geef het verhaal een kader

Openingsformules zoals “Er was eens”, “Heel, heel lang geleden” en “Op een dag” laten weten dat er een verhaal begint. Slotformules zoals “Uit” of “En ze leefden nog lang en gelukkig” geven aan dat het voorbij is. Help je kind te vertellen hoe de gebeurtenissen aflopen voordat het een slotformule toevoegt.

Een navertelling kan deze vertrouwde woorden mengen met de eigen zinnen van je kind. Je kind kan beginnen met “Er was eens een gezin van drie beren” en daarna de wandeling van de beren op een eigen manier beschrijven. Letterlijke terugkerende zinnen en eigen woorden kunnen samen in één vertelling voorkomen.

Geniet van de terugkerende delen

Een refrein is een zin die steeds terugkomt. De zin van de wolf “Biggetje, biggetje, laat me binnen!” geeft je kind een deel om te onthouden. De terugkerende ontdekking van de berenfamilie, “Er heeft iemand van mijn pap gegeten!”, biedt nog een duidelijk patroon.

Pauzeer waar een vertrouwde zin hoort. Je kind kan die zeggen en dan verdergaan met de volgende gebeurtenis. Gebruik een stem die bij elke spreker past: een klein stemmetje voor het kleinste bokje, een diepe, brommende stem voor het grootste. Woorden zoals “zei”, “vroeg” en “riep” laten ook zien wie er spreekt.

Bijvoorbeeld: “‘Wie helpt me?’, vroeg het kippetje. ‘Ik niet’, zei de hond.” Door de naam van de spreker kan een luisteraar het gesprek volgen, ook zonder het speelgoed of de afbeeldingen te zien.

Laat patronen en expressie helpen

Veel verhalen gebruiken drie personages of drie terugkerende beurten. De derde beurt verandert de situatie vaak: het stenen huisje blijft staan nadat de andere huisjes zijn omgevallen. Vraag wat je kind bij die derde beurt verwacht. Het terugkerende patroon helpt je kind het verhaal te onthouden.

Fluisteren kan spanning opbouwen; een pauze kan uitnodigen tot een refrein. Een sneller tempo kan passen bij een achtervolging. Je kind kan de expressie overnemen die het bij jou zo prettig vond om te horen.

Verhalen worden meestal in de verleden tijd verteld: “Het kippetje vond tarwe.” Als je kind zegt “Het kippetje vindt tarwe”, gebruik dan “vond” op een natuurlijke manier in je antwoord. Blijf luisteren naar de gebeurtenissen en sprekers terwijl je de woorden van het verhaal vriendelijk voordoet.

Een verhaal geeft je kind een reden om een nieuw woord te proberen. Kies één of twee bruikbare woorden en laat ze bij later lezen terugkomen. De eigen woorden van je kind blijven het verhaal dragen.

Leg uit, laat zien en gebruik opnieuw

Stel dat het boek een brommerige stem beschrijft. Zeg: “Brommerig betekent dat iemand op een ruwe, mopperige toon praat, zo” en probeer dan een lage, grommende stem. Gebruik “brommerig” opnieuw wanneer de trol terugkomt. Je kind hoort de betekenis en het geluid samen.

Andere verhaalwoorden hebben misschien een eenvoudige uitleg of afbeelding nodig: “Een huisje is een klein huis.” “Enorm betekent heel groot.” Met een korte uitleg kun je terug naar de gebeurtenissen terwijl het woord nog van pas komt.

Nodig je kind uit een detail toe te voegen wanneer het daaraan toe is: “Vertel me meer over de trol.” Als je kind “groot” zegt, kun je toevoegen: “Een grote, mopperige trol.” Voeg steeds één idee toe zodat je kind ruimte heeft om het te proberen.

Geef woorden aan gevoelens en redenen

Een gevoelswoord helpt een handeling verklaren. Een bokje kan bang zijn als de trol verschijnt; Kleine Beer kan verdrietig zijn om zijn kapotte stoel. Vraag: “Hoe voelde hij zich?” Bied een woord aan als je kind dat nodig heeft en verbind het met wat er gebeurde.

Voegwoorden verbinden ideeën. “En” voegt iets toe; “maar” geeft een verandering of tegenstelling aan; “omdat” geeft een reden; “dus” leidt tot een resultaat. Hoor het verschil:

“Het huisje was stevig. De wolf kon het niet omverblazen.”

“De wolf kon het huisje niet omverblazen omdat het stevig was.”

De tweede vertelling maakt de reden duidelijk. Je kunt het verband in een antwoord voordoen en daarna de beurt teruggeven.

Waardeer de manier waarop een kind iets zegt

“De wolf was gemeen en wilde de biggetjes opeten” laat begrip zien in alledaagse woorden. Vraag wat hij daarna deed zodat de uitleg aansluit op de gebeurtenissen. Een navertelling heeft zowel handelingen als beschrijvingen van de personages nodig.

Als je kind zegt “De wolf blaasde het omver”, antwoord dan met “De wolf blies het omver.” Houd de betekenis vast en laat het gesprek doorgaan. Als je op een woord uit het boek blijft aandringen of elke grammaticale fout verbetert, kan er weinig ruimte overblijven om te vertellen. Merk op wanneer een nieuw woord helpt: “Je zei ‘enorm’, nu kan ik me die trol voorstellen!”

Een echte gebeurtenis kan een klein verhaal worden: wie erbij was, waar het gebeurde, wat er gebeurde en hoe je kind zich voelde. Rond 4 jaar kunnen veel kinderen minstens één ding over hun dag vertellen. Begin met een moment dat je kind graag wil delen.

Vraag naar iets wat je gemakkelijk voor je kunt zien

“Hoe was je dag?” kan moeilijk te beantwoorden zijn. Probeer “Wat heb je met de blokken gemaakt?” of “Naast wie zat je?” Je kunt beginnen met je eigen kleine gebeurtenis: “Ik zag vandaag een enorme hond bij de winkel. Wat heb jij gezien?”

Geef je kind na school tijd als het die nodig heeft. Misschien wil je kind eerst iets eten en uitrusten voordat het praat. Tijdens het avondeten, in bad of onderweg in een ontspannen sfeer komen soms meer woorden dan bij een vraag tijdens het ophalen.

Volg het detail dat de aandacht van je kind trekt. Een worm op het schoolplein geeft je kind misschien meer te vertellen dan een bijzonder uitstapje waarover jij hoopte te horen.

Haal samen een herinnering op

Na een bezoek aan het park kun je vragen: “Wat deden we eerst?” Je kind zegt: “Schommelen.” Antwoord: “Ja, je ging schommelen. Wie duwde je?” Je kind voegt toe: “Oma. Hoog!”

Vraag dan hoe het voelde. “Leuk en eng” voegt de kijk van het kind op de gebeurtenis toe. “Wat gebeurde er na het schommelen?” nodigt uit tot het volgende deel. Een opmerking zoals “Ik weet nog dat het begon te regenen” kan je kind helpen vertellen hoe jullie terug naar de auto renden.

Onderzoeken leggen een verband tussen deze manier van samen herinneringen ophalen en uitgebreidere verhalen van kinderen.

Help met tijd en echte gebeurtenissen

Jonge kinderen leren nog tijdsaanduidende woorden. “Gisteren” kan voor elke dag in het verleden staan. Als je kind vorige week bedoelt, zeg dan: “Ja, vorige week bij oma.” Zo hoort je kind de juiste woorden terwijl de herinnering centraal blijft staan. Rond 5 jaar gebruiken veel kinderen woorden als “gisteren”, “morgen”, “ochtend” en “nacht”.

Als er een verzonnen detail in een verhaal over een echte gebeurtenis komt, vraag dan vriendelijk: “Was dat een echt stukje of een verzonnen stukje?” Help je kind de twee uit elkaar te houden zonder te mopperen. Je kunt plezier hebben om het verzonnen idee en teruggaan naar wat er echt gebeurde.

Een luisteraar die er niet bij was, heeft wat achtergrondinformatie nodig. Help je kind de mensen en de plaats te noemen voordat het de belangrijkste gebeurtenissen vertelt. Eén korte ervaring is gemakkelijker te volgen dan alles wat er de hele dag is gebeurd.

Kies een kleine gebeurtenis

Vraag: “Wat was het leukste? Laten we daarover vertellen.” Pannenkoeken bakken, een spel op een feestje of iets vinden tijdens een wandeling kan elk een paar samenhangende gebeurtenissen opleveren.

Gebruik dezelfde driedelige opbouw als bij een verhaal uit een boek:

• Begin: wie erbij was, waar en wanneer.
• Midden: wat er gebeurde, in de juiste volgorde.
• Einde: hoe het afliep en hoe je kind zich voelde.

Als je kind begint met “Hij duwde me!”, vraag dan wie en waar. “Mijn neef duwde me op de schommel in het park” geeft iemand die er niet bij was een aanknopingspunt.

Gebruik foto’s om de stappen te onthouden

Drie of vier foto’s kunnen vertelkaarten worden. Kies na het pannenkoeken bakken foto’s van het mengen, schenken, omdraaien en eten. Laat je kind ze op volgorde leggen voordat het vertelt.

Een kort verhaal kan in stappen groeien:

1. “We bakten pannenkoeken met papa in de keuken.” Dit noemt wie en waar.
2. “Eerst mengden we alles. Toen schonk papa wat in de pan.” Dit zijn de eerste handelingen.
3. “Hij draaide een pannenkoek om en die viel bijna!” Dit voegt het bijzondere moment toe.
4. “Aan het einde aten we ze met bananen. Ze waren lekker.” Dit sluit af met het resultaat en gevoel.

Een foto is een geheugensteuntje, dus je kind herinnert zich misschien ook iets wat niet op de foto staat. Luister naar de woorden van je kind terwijl je naar de afbeeldingen kijkt.

Geef het verhaal een echte luisteraar

Nodig je kind uit het te vertellen aan een familielid dat niet bij de activiteit was. Blijf in de buurt en geef zo nodig een korte verteluitnodiging. Laat de luisteraar het verhaal van je kind horen voordat je zelf details toevoegt.

Dezelfde voorbereiding kan helpen bij nieuwtjes op school of de vertelkring. Kies één gebeurtenis en probeer twee of drie zinnen. Bijvoorbeeld: “Ik ging zaterdag naar het feestje van mijn neef. We deden stoelendans. Ik won een sticker!”

Als het verhaal een lange opsomming met “en toen” wordt, ga dan terug naar de gekozen gebeurtenis: “Laten we over het spel vertellen.” Help de ontbrekende persoon of plaats toe te voegen in plaats van meer losse activiteiten te noemen.

Familieverhalen geven je kind waargebeurde gebeurtenissen die het opnieuw kan vertellen. Kies er één over de eerste jaren van je kind of het verleden van een familielid. Een foto, oud stuk speelgoed of bewaard kaartje kan je kind helpen zich het verhaal voor te stellen en te onthouden.

Vertel één herinnering met een duidelijk einde

Beperk het verhaal tot drie of vier gebeurtenissen. Noem wie en wanneer, vertel wat er gebeurde en leg uit hoe het afliep. Kies een herinnering die je kind van jou aan anderen mag doorvertellen.

Een ouder die zich herinnert hoe die als kind verdwaalde, kan zeggen: “Toen ik vijf was, verdwaalde ik in een grote winkel. Ik was bang en huilde. Een aardig iemand hielp me de kassa te bereiken, waar mijn moeder stond te wachten. Ik hield haar hand vast op weg naar huis.” De gebeurtenissen lopen van verdwaald zijn tot weer samen zijn.

Vertel een echte herinnering uit je eigen familie in die korte vorm. Geef je kind tijd om naar de mensen en gebeurtenissen te vragen. Nodig het dan uit de herinnering aan een ander familielid door te vertellen. Je kind kan eigen woorden gebruiken en jou noemen als degene die het meemaakte.

Laat een voorwerp de herinnering oproepen

Houd tijdens het vertellen een foto of voorwerp vast en laat je kind het daarna voor de eigen beurt gebruiken. Wijs de persoon of plaats aan die je daardoor onthoudt. Een voorwerp geeft een beginpunt; jouw vertelde herinnering levert de gebeurtenissen eromheen.

Als je kind alles op de foto benoemt maar daar stopt, vraag dan: “Wat gebeurde er die dag?” Die vraag helpt de stap van benoemen naar vertellen te zetten. Een kleine verteluitnodiging over de volgende gebeurtenis kan het verhaal op gang houden.

Praat over toen en nu

Een opa of oma kan vertellen over naar school lopen, knikkeren of het leven zonder tablet. Gebruik “lang geleden” of “toen ik klein was” om de herinnering in het verleden te plaatsen. Vraag wat vandaag hetzelfde of anders is, aan de hand van de eigen ervaring van het familielid.

Luister naar het verhaal voordat je meer familiegeschiedenis toevoegt. Verschillende generaties, zijverhalen en lange beschrijvingen kunnen moeilijk te onthouden zijn. Eén korte herinnering geeft je kind een verhaal dat het kan delen. Bewaar persoonlijke of erg verdrietige familie-ervaringen voor een gesprek dat past bij de leeftijd en behoeften van je kind.

Een paar plezierige minuten passen in een dag die je toch al samen doorbrengt. Probeer op de meeste dagen ongeveer vijf tot tien minuten. Een wandeling, bad of bedtijd kan een ontspannen moment bieden om te luisteren.

Deel het vertellen

Laat je kind een lievelingsverhaal kiezen, ook als het dat opnieuw kiest. Je kunt de ene dag vertellen en de volgende luisteren. Of vertel om de beurt een deel van een verhaal: jij begint, je kind vertelt het volgende deel en jullie delen het einde.

Probeer op verschillende manieren naar een bekend verhaal terug te keren. Lees het de ene dag samen. Laat je kind een andere dag vertellen aan de hand van afbeeldingen. Gebruik later speelgoed of nodig een nieuwe luisteraar uit. Je kunt dit afwisselen met een gesprek over de dag of foto’s van een uitstapje.

Bij een vertrouwd verhaal hoeft je kind minder opnieuw te onthouden. Het kan meer aandacht besteden aan woorden vinden en een einde toevoegen, of proberen met minder hulp te vertellen.

Geef het verhaal een luisteraar

Een opa of oma in een videogesprek, een broer of zus of een rij knuffelberen kan het de moeite waard maken het verhaal opnieuw te vertellen. Blijf in de buurt voor een verteluitnodiging, maar laat de vertelbeurt bij je kind.

Je kunt een kort verhaal opnemen en er samen naar luisteren. Merk een concreet deel op: “Je wist nog wat er gebeurde nadat de stoel kapotging.” De opname geeft je kind ook nog een kans om van het eigen verhaal te genieten.

Als je kind liever luistert dan vertelt, probeer dan een speels foutje in een bekend verhaal. “Toen vlogen de beren naar de maan!” kan leiden tot “Nee, ze gingen wandelen!” Door jouw gekke versie te verbeteren krijgt je kind een korte vertelbeurt.

Gebruik de talen die je gezin kent

Vertel verhalen in elke taal die je gezin spreekt. Gebruik de taal waarin je je het gemakkelijkst en rijkst kunt uitdrukken. Gebeurtenissen ordenen en personages benoemen zijn vaardigheden die je kind in verschillende talen kan gebruiken.

Misschien vertelt je kind gemakkelijker in de ene taal dan in de andere. Laat in elke taal even duidelijk merken dat je graag naar je kind als verteller luistert, met vertrouwde mensen, verhalen en korte beurten.

Een luisterverhaal of video kan een nieuw verhaal introduceren. Maak daarna ruimte om te praten over wat er gebeurde en het verhaal van je kind te horen. Een opname beluisteren biedt een verhaal; samen praten geeft je kind oefening in het vertellen ervan.

Vooruitgang kan een duidelijker begin, een extra gebeurtenis of één verteluitnodiging minder zijn. Vergelijk het vertellen van je kind met eerdere vertelbeurten van je kind zelf. Een vertrouwd lievelingsverhaal levert misschien meer woorden op dan een nieuw verhaal en de ene taal kan gemakkelijker voelen dan de andere.

Maak een korte notitie

Schrijf na een vertelling een paar dingen op die je zijn opgevallen:

• Begon je kind bij het begin en vertelde het de afloop?
• Welke belangrijke gebeurtenissen kwamen aan bod en stonden ze in de juiste volgorde?
• Waren de personages en de plaats duidelijk?
• Kwamen er tijdsaanduidende woorden of verhaalzinnen in voor?
• Welke hulp was nodig: vragen, keuzes, afbeeldingen of voorwerpen?

Je kunt bij een eerste poging noteren: “drie gebeurtenissen, kaarten, veel verteluitnodigingen”. Later kan hetzelfde verhaal zijn: “vijf gebeurtenissen op volgorde, geen kaarten, één verteluitnodiging, ‘daarna’.” Dat laat zowel meer verhaal als minder hulp zien. Een langere vertelling op zichzelf vertelt je niet hoeveel ondersteuning je kind nodig had.

Kies één volgende stap, zoals het einde onthouden. Vertel de leerkracht van je kind wat werkte. Leerkrachten horen vaak navertellingen om het begrip te controleren; een lievelingsverhaal van thuis kan hun een bruikbaar startpunt geven.

Vraag advies als je je zorgen maakt

Praat met de leerkracht van je kind, de huisarts of een logopedist wanneer je je zorgen maakt. In Vlaanderen kunnen kinderen en jongeren voor een luisterend oor ook terecht bij Awel (102). Voorbeelden die je kunt bespreken zijn:

• Rond 4 jaar gebruikt je kind nog geen zinnen van vier of meer woorden, of kan het je niet één ding over de dag vertellen.
• Rond 5 jaar kan je kind geen twee gebeurtenissen in een kort verhaal vertellen of eenvoudige vragen beantwoorden over een verhaal dat jullie samen hebben gelezen.
• Mensen buiten je gezin hebben vaak moeite je kind te verstaan.
• Je kind verliest spreekvaardigheden die het eerder wel had.

Deel een concreet voorbeeld en vertel welke hulp je hebt geboden. Neem bij verlies van vaardigheden snel contact op met de huisarts van je kind. Je kunt vroeg advies vragen; je hoeft niet op een volgende verjaardag te wachten.

Houd oefenen prettig

Herhaaldelijk meerdere keren per dag oefenen kan ervoor zorgen dat je kind minder graag praat. Blijf met plezier samen boeken lezen en praten terwijl je hulp zoekt of de volgende kleine stap probeert. Geef een compliment over iets concreets, zoals het onthouden van het einde, en laat de beurt afronden.