Spreekwoorden, gezegden en beeldspraak

„Ik heb een berg huiswerk”, zucht Ilias. Op zijn bureau liggen schriften. Er staat geen echte berg. Met het beeld laat hij merken hoeveel werk hij heeft.

Precies zo, of met een beeld?

Bij letterlijke taal betekenen woorden precies wat er staat. „De kat zit in de boom” vertelt waar een echte kat zit. Bij figuurlijke taal bedoelt iemand iets anders met een beeld. „Ik kijk de kat uit de boom” betekent dat je eerst afwacht en goed kijkt.

Figuurlijke taal is geen leugen. De ander begrijpt dat je een beeld gebruikt. Zo kun je iets kort en levendig zeggen. Je hoort zulke taal iedere dag.

De situatie helpt je kiezen

Vraag je af: zijn deze woorden hier letterlijk bedoeld? Soms kan het beeld helemaal niet echt gebeuren. Bij „Het regent pijpenstelen” valt er gewoon water. Het regent heel hard.

Soms kunnen de woorden wél letterlijk waar zijn. Lees dan wat er gebeurt:

Ook „met de mond vol tanden staan” kan letterlijk. Toch gaat die uitdrukking over niet weten wat je moet zeggen. Een mond met tanden vertelt op zichzelf weinig over een spannend gesprek.

Ook één woord kan een beeld geven

Een „warm welkom” voelt vriendelijk en hartelijk. Het gaat niet over de temperatuur. Een „koude blik” is onvriendelijk. Iemand met „een gouden hart” is heel lief en behulpzaam. In een woordenboek staat bij zo'n betekenis vaak „fig.” of „figuurlijk”.

Neem je het beeld letterlijk, dan mis je de boodschap. „Een appeltje voor de dorst” kan gespaard geld voor later betekenen. Je hoeft dan geen appel te zoeken. Kent iemand de uitdrukking niet? Leg de betekenis uit in gewone woorden.

Het woord „letterlijk” beslist niet

„Ik ging letterlijk dood van het lachen” is toch figuurlijk. Die persoon leeft nog. Gebruik „letterlijk” zelf als iets echt precies zo gebeurde.

Elke taal heeft eigen beelden. Het Nederlandse „Het regent pijpenstelen” heet in het Engels „It's raining cats and dogs”. Dat beeld gaat over katten en honden. Vertaal een uitdrukking daarom als geheel: zoek wat iemand bedoelt.

Een onbekende uitdrukking kun je stap voor stap onderzoeken. Je kijkt naar het beeld én naar wat eromheen gebeurt.

Vijf stappen die je helpen

1. Vraag of de woorden hier letterlijk bedoeld zijn.
2. Stel je het beeld voor.
3. Lees de zinnen ervoor en erna.
4. Zoek wat het beeld en de situatie gemeen hebben.
5. Vervang het beeld door gewone woorden. Past je uitleg?

De zinnen eromheen heten de context. Daarin staat vaak wat iemand doet of voelt. Ook de afloop kan een aanwijzing geven.

Samen een betekenis uitzoeken

Lees: „Noor had haar spreekbeurt goed geoefend. Voor de klas stond ze met de mond vol tanden. Ze wist niets meer.”

Stap 1: letterlijk heeft Noor natuurlijk tanden. Maar daar gaat haar spreekbeurt niet over. De woorden zijn hier figuurlijk.

Stap 2: stel je iemand voor met een open mond, zonder woorden.

Stap 3: de laatste zin helpt: „Ze wist niets meer.”

Stap 4: het beeld past bij niet kunnen bedenken wat je moet zeggen.

Stap 5: vervang de uitdrukking: „Voor de klas wist Noor niet wat ze moest zeggen.” Dat past bij de rest.

Neem de hele groep woorden

Lees: „Sem had niet geleerd en hoopte dat niemand het merkte. Bij de eerste vraag viel hij door de mand.” Sem verborg iets. Door de vraag werd dat duidelijk. „Door de mand vallen” betekent hier betrapt worden.

„Het gaat om een mand” legt de betekenis niet uit. „Door een mand vallen” herhaalt alleen het beeld. Een bruikbare uitleg vertelt wat er met Sem gebeurt, zonder dat beeld.

Als het beeld je niet helpt

Sommige beelden zijn oud of lastig. Je hoeft niet te weten hoe pijpenstelen eruitzien om de zin te begrijpen. De context kan genoeg zijn. Blijf je twijfelen? Zoek de uitdrukking op in een woordenboek.

Probeer een belangrijk woord, vaak een zelfstandig naamwoord. „De kat uit de boom kijken” zoek je bij „kat”. Vind je niets, probeer dan „boom”. Lees de uitleg van de hele uitdrukking. De losse betekenis van „kat” helpt hier niet.

Bij „een kat in de zak kopen” zoek je dus geen informatie over dieren. De uitdrukking betekent iets kopen dat tegenvalt, doordat je niet goed keek. Controleer de gevonden betekenis door hem in je zin te zetten.

„Niet opgeven”, zegt je vriend als je nieuwe truc mislukt. „Oefening baart kunst!” Hij bedoelt dat je door oefenen ergens goed in wordt. Zijn zin is een spreekwoord: een vaste, korte zin met een les over het leven.

Een les die vaker past

De les gaat over mensen en situaties. Leg dus uit wat het beeld voor mensen betekent. „De appel valt niet ver van de boom” gaat over kinderen die op hun ouders lijken. Alleen vertellen dat een appel naar beneden valt, verklaart de les niet.

Bij „Twee honden vechten om een been, de derde loopt ermee heen” kun je zo denken:

1. Het beeld: twee honden maken ruzie, een derde krijgt het been.
2. De les: door ruzie kunnen twee mensen iets aan een derde verliezen.
3. Een situatie: twee kinderen ruziën over de schommel. Intussen gaat een derde erop zitten.

De zin blijft heel

De vaste woorden en hun volgorde blijven gelijk. Ook in een verhaal over gisteren zeg je: „Ik dacht: oefening baart kunst.” Je maakt er geen „Oefening baarde kunst” van.

Een spreekwoord is een mededeling, geen vraag. Soms ontbreekt een werkwoord. „Oost west, thuis best” zegt dat je het thuis het fijnst vindt. „Geen rook zonder vuur” geeft de gedachte weer dat er iets waar is van rondgaande praatjes.

Spreekwoorden om te kennen

Je kiest een spreekwoord omdat zijn les bij de situatie past. Zo kun je iemand moed geven, waarschuwen of kort zeggen wat er gebeurde.

„De kat uit de boom kijken” is een vaste uitdrukking. Je gebruikt hem als je eerst afwacht. Om iets over gisteren te vertellen, zeg je: „Gisteren keek ik eerst de kat uit de boom.” Het beeld blijft staan, het werkwoord past zich aan.

Vaste woorden, een passende vorm

Een uitdrukking is een vaste groep woorden met een figuurlijke betekenis. Spreekwoorden en gezegden horen daar ook bij. Een gezegde geeft geen algemene levensles. Het vertelt iets over iemand of een situatie. Je bouwt het in je eigen zin.

In een lijst staat vaak het hele werkwoord. Er kan „iemand” of „iets” bij staan. Die woorden zijn lege plekken die je zelf invult.

Neem „iemand een hart onder de riem steken”. Dat betekent iemand moed geven. Je wilt vertellen over Emma, die gisteren zenuwachtig was:

1. Wie kreeg moed? Emma: „haar” vult „iemand” in.
2. Wie gaf moed? Haar broer.
3. Wanneer? Gisteren: „steken” wordt „stak”.
4. De zin wordt: „Haar broer stak haar een hart onder de riem.”

Je verandert de vaste woorden van het beeld niet in „een hart onder de jas”.

Welke uitdrukking bedoel je?

Woordgroepen zonder werkwoord

Sommige uitdrukkingen zet je als één blokje in een zin. „Een koud kunstje” betekent iets heel makkelijks. Bijvoorbeeld: „Die puzzel was voor Sara een koud kunstje.”

„Een appeltje voor de dorst” is geld dat je voor later spaart. „Met hart en ziel” betekent met veel inzet en liefde. „Een open deur” is iets wat iedereen al weet. „Een storm in een glas water” betekent veel ophef om iets kleins.

Ook vaste vergelijkingen zijn uitdrukkingen. „Zo trots als een pauw” betekent heel trots. „Slapen als een roos” is rustig en goed slapen. Wie er „als een haas vandoor gaat”, loopt heel snel weg.

Je kent nu vaste zinnen en woordgroepen. Om ze uit elkaar te houden, kijk je naar hun vorm én hun betekenis.

Twee vragen stellen

Vraag eerst: is het een hele, vaste zin die op zichzelf staat? Vraag daarna: geeft die zin een les over het leven? Twee keer ja betekent: een spreekwoord.

Moet je de woorden in je eigen zin inbouwen? Dan heb je een gezegde of een andere uitdrukking. Uitdrukking is ook de naam voor de hele familie. Een spreekwoord is dus óók een uitdrukking.

Kijk verder dan één kenmerk

In een lijst begint een spreekwoord vaak met een hoofdletter. Er staat een punt achter. Een gezegde begint vaak met een kleine letter. Het heeft meestal het hele werkwoord: „uit de lucht vallen”. Dat helpt bij het zoeken, maar de twee vragen beslissen.

Een dier in de zin zegt nog niets over de soort. „Als de kat van huis is, dansen de muizen op tafel” geeft een les. „De kat uit de boom kijken” moet je inbouwen. Ze gaan allebei over een kat, maar hun vorm en bedoeling verschillen.

Ook een werkwoord is geen vaste eis voor een spreekwoord. „Oost west, thuis best” heeft er geen. Het is wel een hele uitspraak met een algemene wijsheid.

Boeken gebruiken soms andere namen

Sommige taalboeken noemen een aanpasbare uitdrukking met een werkwoord een zegswijze. Ze bewaren „gezegde” voor woordgroepen zonder werkwoord, zoals „met hart en ziel”. Je kunt die indeling dus tegenkomen. Kijk bij het woord altijd hoe het boek het uitlegt.

Bij het ontleden van zinnen heeft „gezegde” nog een andere betekenis. Het werkwoordelijk of naamwoordelijk gezegde is een zinsdeel. Dat gaat over hoe een zin is gebouwd. Bij vaste uitdrukkingen gaat het om een figuurlijke betekenis.

Dieren, eten, je lichaam en het weer komen vaak voor in uitdrukkingen. Door zulke woorden bij elkaar te zetten, kun je ze makkelijker onthouden. De betekenis leer je steeds bij de hele uitdrukking.

Dieren

• „Een kat in de zak kopen”: iets kopen dat tegenvalt.
• „Iemand voor aap zetten”: iemand belachelijk maken, zodat anderen lachen.
• „Een ezelsbruggetje”: een trucje om iets te onthouden.
• „Een bok schieten”: een domme fout maken.
• „Slapende honden wakker maken”: iets onder de aandacht brengen, waardoor juist problemen ontstaan.

De kat uit de boom kijken en een kat in de zak kopen hebben allebei „kat”. Toch betekenen ze iets anders: afwachten of een miskoop doen.

Je lichaam

Eten

„Door de zure appel heen bijten” betekent dat je iets vervelends toch doet. Je weet dat het daarna beter wordt. „Met de gebakken peren zitten” betekent dat jij de vervelende gevolgen moet oplossen.

Bij „een koekje van eigen deeg krijgen” krijg je zelf hetzelfde nare terug dat je een ander aandeed. „Het onderste uit de kan willen” betekent dat je zo veel mogelijk wilt krijgen, tot het uiterste.

Het weer en de natuur

„Het regent pijpenstelen” betekent dat het heel hard regent. Wie „de wind van voren krijgt”, krijgt flink op zijn kop. „Als een donderslag bij heldere hemel” betekent heel plotseling en onverwacht.

„Hoge bomen vangen veel wind” is een spreekwoord. De les: bekende of belangrijke mensen krijgen veel kritiek. Het beeld heeft een thema, maar de hele zin geeft een algemene wijsheid.

Maak een uitdrukking van jezelf

Schrijf eerst de betekenis op. Maak daarna een zin waaruit die betekenis blijkt. Bij „het hoofd koel houden” kun je schrijven: „De knutselbrug viel om. Yara hield het hoofd koel en bedacht een nieuwe steun.” Je ziet aan haar gedrag dat ze rustig bleef.

Teken ook eens het letterlijke beeld. Schrijf de echte betekenis eronder. Of maak een kaartje met een eigen voorbeeldzin. Probeer een nieuwe uitdrukking daarna te gebruiken in een gesprek of verhaal.

„Haar handen waren zo koud als ijs.” Je weet meteen hoe koud ze voelen. De schrijver vergelijkt handen met ijs. Dat is beeldspraak: je beschrijft iets met een beeld van iets anders.

Vind drie delen

Een vergelijking zegt dat iets op iets anders lijkt. Je vindt er een vergelijkingswoord in, zoals „als”, „zoals”, „net als”, „net zoals”, „alsof” of „lijken op”. Zoek daarna:

1. Wat wordt beschreven?
2. Met welk beeld wordt het vergeleken?
3. Welke eigenschap hebben ze gemeen?

Bij de koude handen zijn dat handen, ijs en heel koud. Die gedeelde eigenschap heet de overeenkomst. Soms staat ze erbij. Soms moet je haar zelf vinden.

De overeenkomst zelf zoeken

Lees: „Na het voetballen at Bram als een wolf.” Het woord „als” verbindt Bram met een wolf. Denk aan een hongerige wolf die gulzig eet. Bram eet dus veel en snel. Bram wordt geen wolf: het gaat om hoe hij eet.

Bij „Lieke zwemt als een vis” is de overeenkomst soepel en goed zwemmen. Je uitleg moet die eigenschap noemen. Alleen zeggen „Lieke is een vis” legt het beeld niet uit.

Ook „alsof” kan een beeld geven: „Milan rende alsof er een leeuw achter hem aan zat.” Je ziet een snelle, bange renner voor je. Er loopt in deze situatie geen echte leeuw.

„Als” heeft meer taken

Niet ieder „als” maakt beeldspraak. Lees wat het woord doet:

Een vergelijking van twee echte lengtes kan dus letterlijk zijn. Voor beeldspraak zoek je een beeld dat figuurlijk bedoeld is.

Bekende en nieuwe beelden

Vaste vergelijkingen zijn ook uitdrukkingen. „Zo sterk als een beer” betekent heel sterk. „Zo licht als een veertje” betekent heel licht. „Zo stil als een muis” betekent heel stil. „Zo rood als een tomaat” geeft een knalrood hoofd weer, bijvoorbeeld door schaamte. „Zo trots als een pauw” betekent heel trots.

Je mag zelf een vergelijking bedenken. „Het schelpje glanst als een nat knoopje.” Het woord „glanst” laat zien welke eigenschap je kiest.

„Mijn kamer is een zwijnenstal.” Je slaapkamer is geen echte varkensstal. De spreker bedoelt dat het er vies en rommelig is. De naam van de stal geeft een beeld van de kamer.

Het beeld neemt de plaats in

Een metafoor is beeldspraak zonder vergelijkingswoord. Je noemt iets met de naam van iets anders. Ze lijken in een bepaald opzicht op elkaar. Dat kan hun vorm zijn, maar ook hun geluid, gewicht of hoeveelheid.

Een handig onderzoekje: maak van het beeld een vergelijking. „Die tas is een baksteen” wordt „Die tas is zo zwaar als een baksteen”. Je hebt de overeenkomst gevonden: zwaar.

Een tuin bekijken

Lees: „Opa's tuin is een oerwoud.”

1. Wat wordt beschreven? De tuin van opa.
2. Welk beeld krijgt die tuin? Een oerwoud.
3. Wat zie je bij dat beeld? Veel wilde planten door elkaar.
4. Wat betekent de zin? De tuin is helemaal overwoekerd.

Een vergelijking ernaast

Een metafoor is vaak korter en klinkt vaak sterker. De overeenkomst blijft belangrijk. Zonder die overeenkomst begrijp je het beeld niet.

Ook kleine woordgroepen

Je vindt metaforen ook midden in een zin. „Een berg huiswerk” betekent heel veel huiswerk. „Een zee van tijd” is heel veel tijd. Bij „een regen van vragen” komen er veel vragen tegelijk.

Soms noemt de zin alleen het beeld. Je broertje kleedt zich langzaam aan. Je roept: „Kom op, slak, we gaan!” Door de situatie weet je dat „slak” je broertje bedoelt. De overeenkomst is traag bewegen.

Niet ieder „is een” geeft een beeld

„Mijn oom is een bakker” kan gewoon waar zijn. Dan is de zin letterlijk. „Mijn oom is een beer van een vent” geeft een beeld van een grote, sterke man. Je kijkt dus niet alleen naar de woorden „is een”. Je controleert wat ermee bedoeld wordt.

„De zon lachte de hele dag.” Een zon heeft geen mond om te lachen. Toch zie je een lichte, vrolijke dag voor je. De schrijver geeft de zon een menselijke trek.

Zo herken je een personificatie

Bij een personificatie doet, zegt of voelt een ding, dier of iets uit de natuur iets menselijks. Een plant kan in een verhaal bijvoorbeeld klagen. In een sprookje kan een dier praten zoals een mens.

Vraag eerst wie of wat iets doet. Zoek daarna wat het doet. Is dat hier iets menselijks? Lees: „De oude deur kreunde toen ik hem openduwde.”

• Wie of wat? De deur.
• Wat doet hij? Kreunen, zoals een mens met pijn.
• Wat bedoelt de schrijver? De deur maakt een laag, piepend geluid.

De deur heeft dus geen echte pijn. Het beeld helpt je het geluid voor te stellen.

Werkwoorden als aanwijzing

Let op woorden zoals „fluisteren”, „klagen”, „schreeuwen”, „dansen” en „zuchten”. Ze kunnen bij een mens passen, maar ook figuurlijk bij een ding staan. „De wind fluisterde” laat je een zacht geluid horen.

Niet iedere beweging van een ding is menselijk. „De wind waait” vertelt wat wind echt doet. „De wekker gaat af” beschrijft wat een wekker echt doet. „Mijn wekker schreeuwde me wakker” geeft die wekker een menselijke stem.

Het gevoel in het beeld

De woorden geven ook een sfeer:

Schrijf bij het effect wat je ziet, hoort of voelt. Zo maakt „jammerde” het geluid verdrietiger dan gewoon „waaide”.

Dieren in verhalen

Een hond die blaft, doet iets wat honden echt doen. Een hond die een brief schrijft aan zijn buurman, gedraagt zich als een mens. Dat laatste is personificatie. Ook pratende dieren in fabels en sprookjes krijgen menselijke trekken. Kijk naar wat het dier doet, niet alleen naar het feit dat er een dier in de tekst staat.

Beelden maken een verhaal zichtbaar en hoorbaar. Ze kunnen een gedicht vrolijk, rustig of juist spannend laten voelen. Om dat uit te leggen, kijk je naar de precieze woorden.

Van zoeken naar uitleggen

1. Zoek een zin die hier figuurlijk bedoeld is.
2. Benoem de soort beeldspraak.
3. Leg de betekenis uit in gewone woorden.
4. Vertel wat je door het beeld ziet, hoort of voelt.

Lees deze korte tekst:

„Het was een stormachtige avond. De wind jammerde om het huis. Bram lag zo stil als een muis onder zijn deken. Opeens klonk een knal als een kanonschot. Zijn hart was een trommel in zijn borst.”

Drie beelden uitwerken

„De wind jammerde” is een personificatie. De wind krijgt een klagende stem. Je hoort een akelig geluid rond het huis.

„Zo stil als een muis” is een vergelijking. Bram wordt met een muis vergeleken omdat hij heel stil ligt. „Een knal als een kanonschot” vergelijkt twee geluiden. De knal klinkt heel hard.

„Zijn hart was een trommel” is een metafoor. Het hart bonkt hard. Het beeld maakt voelbaar hoe bang Bram is. Samen maken de beelden de avond spannend en eng.

„Het maakt de tekst mooi” vertelt weinig. „Door het trommelende hart voel je Brams angst” noemt het beeld en het effect. Dat helpt je lezer begrijpen waarom juist dat beeld werkt.

Een gedicht kan anders klinken

„De maan is een lampje dat 's nachts voor mij brandt. De sterren die knipogen van overal in het land.”

„De maan is een lampje” is een metafoor. Ze geeft een beetje licht in het donker. „De sterren die knipogen” is een personificatie. Hun licht lijkt vriendelijk te twinkelen. Deze beelden maken de nacht veilig en gezellig.

Soms passen twee namen

In „De oude boom zuchtte als een moe opaatje” staan twee soorten. „De boom zuchtte” is personificatie: een boom krijgt een menselijke handeling. „Als een moe opaatje” is een vergelijking. Je legt beide delen apart uit.

Eén onderwerp, een andere sfeer

„De zee lachte in de zon” klinkt vrolijk. „De zee brulde tegen de dijk” klinkt gevaarlijk. Bij beide gaat het over de zee. De werkwoorden sturen je gevoel. Kies bij een uitleg daarom een concreet woord uit de zin en verbind dat met de sfeer.

Je verhaal wordt sterker als een uitdrukking precies past. Bedenk daarom eerst wat je wilt vertellen. Zoek daarna pas de woorden voor dat gevoel of die gebeurtenis.

Van bedoeling naar zin

Amir wacht op de uitslag van een tekenwedstrijd. Hij is ongeduldig en gespannen. „Op hete kolen zitten” past daarbij.

1. Bedoeling: laten merken hoe moeilijk Amir kan wachten.
2. Betekenis: ongeduldig en gespannen wachten.
3. Tekst: een verhaal voor andere kinderen; het beeld past.
4. Vorm: het verhaal speelt vroeger, dus „zitten” wordt „zat”.
5. Controle: „Amir zat de hele middag op hete kolen, want om vier uur kwam de uitslag.”

De woorden „op hete kolen” blijven gelijk. Het werkwoord past bij Amir en bij de tijd van het verhaal.

Controleer de betekenis

„In de wolken zijn” betekent heel blij zijn. Bij een gestolen fiets past dat niet, als je wilt zeggen dat iemand verdrietig is. Een zin kan goed klinken en toch de verkeerde boodschap geven. Zoek een betekenis op als je twijfelt.

Controleer ook de vaste woorden. Het is „de spijker op de kop slaan”. „De nagel op het hoofd slaan” verandert het beeld. En „de koe uit de boom kijken” mengt twee uitdrukkingen. Kies „de kat uit de boom kijken” voor afwachten, of „de koe bij de hoorns vatten” voor aanpakken.

Een spreekwoord laat je staan

In „Na de verloren wedstrijd dacht Noor: na regen komt zonneschijn” blijft „komt” staan. Het verhaal staat in de verleden tijd, maar de vaste spreekwoordzin blijft heel. Een gezegde pas je wel aan je zin aan.

Denk aan je lezer

In een verhaal, gedicht of brief aan een vriend kan een uitdrukking goed passen. In een werkstuk wil je vooral informatie duidelijk doorgeven. Gebruik daar weinig uitdrukkingen. Spreektaal of grove woorden passen niet zomaar in een nette brief.

Een jonger kind of iemand die Nederlands leert, kent het beeld misschien nog niet. Laat dan de betekenis merken in de volgende zin: „Mila stond met de mond vol tanden. Ze wist echt niet wat ze moest zeggen.”

Lees het hardop

Hoor je of de zin soepel loopt? Kloppen de tijd en de vaste woorden? Kies een uitdrukking die echt iets toevoegt. Drie verschillende beelden in één zin kunnen door elkaar gaan lopen. Schrap wat niet helpt om je bedoeling te begrijpen.

Je kunt een beeld maken dat nog niet in een lijst staat. Kies eerst wat je wilt beschrijven. Zoek daarna één eigenschap of één gevoel dat je lezer moet merken.

Van sneeuw naar een deken

Je beschrijft sneeuw op het schoolplein. Ze is wit en zacht. Ze bedekt het hele plein. Een deken heeft passende eigenschappen. Nu kun je drie kanten op:

Bij de metafoor vertelt de rest van je verhaal dat het sneeuwt. Zo weet je lezer wat de witte deken bedoelt. Bij de personificatie doet de sneeuw iets menselijks: instoppen.

Kies een heldere overeenkomst

Je lezer moet snappen waarom je het beeld kiest. „De gang was zo stil als een lege bibliotheek” geeft een duidelijk beeld van stilte. Een eigen beeld valt vaak meer op dan een heel bekende vergelijking zoals „zo wit als sneeuw”.

Bedenk je iets voor boosheid? Een vulkaan past bij spanning en uitbarsten. „Zijn boosheid was een vulkaan die zachtjes kabbelde” mengt dat met rustig water. „Zijn boosheid was een vulkaan die op uitbarsten stond” houdt het beeld bij elkaar.

Laat het gevoel passen

In een eng verhaal kunnen kale takken naar je jas grijpen. Ze lijken op magere vingers. In een vrolijk verhaal kunnen zonnestralen op je neus kriebelen. De handeling en het beeld passen bij het gevoel dat je wilt oproepen.

Een gewone tekst herschrijven

Eerst staat er: „Het was koud. Ik wachtte op de bus. De bus was laat. Ik had het koud.”

Kies het gevoel: de kou doet bijna pijn. De wind kan knijpen. Je vingers kunnen ijsklontjes lijken. Schrijf dan:

„De wind kneep in mijn wangen terwijl ik op de bus wachtte. Mijn vingers waren tien ijsklontjes. Toen de bus eindelijk kwam, stond ik al een kwartier te bibberen.”

De wind krijgt een menselijke handeling. De vingers krijgen de naam van een koud beeld. Je hoeft „koud” niet twee keer te schrijven.

Lees je eigen tekst hardop. Snapt je lezer het beeld? Past het bij je bedoeling en de sfeer? Schrap een beeld als het de zin druk maakt. Eén of twee duidelijke beelden kunnen genoeg zijn voor een alinea.