Noord- en Zuid-Amerika vóór 1500: Maya's, Azteken, Inca's en andere volken

Noord- en Zuid-Amerika strekken zich uit over twee continenten en veel klimaatzones. Hun volken spraken vóór 1492 honderden talen. Er leefden al meer dan 14.000 jaar mensen, met waarschijnlijk tientallen miljoenen inwoners aan het einde van de jaren 1400.

Vier gebieden

Meso-Amerika strekt zich uit van Midden-Mexico tot in het noorden van Centraal-Amerika. Zowel de Maya's als de Azteken leefden er. De Andes lopen langs het westen van Zuid-Amerika. De Inca's bouwden hun rijk in deze bergen en aan de nabijgelegen kust. Het Amazonegebied en de oostelijke laaglanden omvatten een groot deel van het huidige Brazilië. In Noord-Amerika ten noorden van Mexico waren nog veel meer samenlevingen.

Elk gebied bevat verschillende leefomgevingen. Veel Mayasteden lagen in warme laaglandbossen met een lang droog seizoen. Tenochtitlan, de Azteekse hoofdstad, lag in een meer op ongeveer 2200 meter boven zeeniveau. Cusco, de Incahoofdstad, lag op ongeveer 3400 meter hoogte. Een stad in het bos had opgeslagen regenwater nodig. Een bergstad had routes over steil terrein nodig.

Lees de jaartallen

v.Chr. betekent “vóór Christus”. n.Chr. betekent “na Christus”. Jaartallen v.Chr. tellen terug naar het jaar 1: 1200 v.Chr. komt vóór 400 v.Chr. De afkorting ca. betekent “ongeveer”. De jaren 1400 lopen van 1400 tot en met 1499. De 15e eeuw loopt van 1401 tot en met 1500.

Gebruik de tijdlijn om de laatste twee rijen met de Mayaperiode te vergelijken. Zoek eerst 900 n.Chr. op. Zoek dan 1325 n.Chr. op. Het verschil is $1325-900=425$ jaar. De grote klassieke Mayasteden waren veel ouder dan het Azteekse rijk. Toch bleven Mayagemeenschappen voortbestaan terwijl het Azteekse rijk en het Incarijk regeerden. De geschiedenis van deze volken overlapt: ze vormen geen drie gelijke tijdvakken.

Namen en contact

Inheems beschrijft de eerste volken van een plaats en hun nakomelingen. Precolumbiaans betekent van vóór de reizen van Columbus in 1492. Noord- en Zuid-Amerika waren al het thuis van veel samenlevingen; “Nieuwe Wereld” geeft een Europees standpunt weer. Specifieke namen, zoals Maya, Mexica en Tupi, vertellen ons meer dan wanneer we iedereen als één volk beschouwen.

Het contact vond op verschillende momenten plaats. Noorse zeevaarders vestigden zich rond 1000 n.Chr. korte tijd op Newfoundland. Columbus bereikte het Caribisch gebied in 1492; Portugese schepen bereikten Brazilië in 1500. Spaanse expedities bereikten de kust van Mexico uiterlijk in 1517 en de kust van Peru eind jaren 1520. Veldtochten tegen de Azteken en Inca's begonnen in 1519 en 1532. Eén datum kan niet overal dezelfde verandering markeren.

Een gewas wordt niet alleen door toeval bruikbaar. Generaties boeren selecteren zaden, verbeteren akkers en leren hoe ze voedsel moeten bereiden. Volken van Noord- en Zuid-Amerika ontwikkelden landbouw onafhankelijk van boeren aan de andere kant van de oceanen.

Verander planten in de loop van generaties

Domesticatie betekent dat planten of dieren veranderen doordat mensen kiezen welke zich voortplanten. Maïs kwam voort uit teosinte, een wild Mexicaans gras met kleine, harde korrels. Ongeveer 9000 jaar geleden begonnen mensen bruikbare planten te selecteren. In de loop van duizenden jaren leverde dit grotere kolven met veel korrels op. Maïs verspreidde zich naar het noorden en zuiden.

Verschillende gebieden hadden verschillend basisvoedsel. Maïs voedde een groot deel van Meso-Amerika. Aardappelen en quinoa groeiden in de Andes. Cassave was geschikt voor tropische laaglanden. Ook bonen, pompoenen, chilipepers, tomaten en cacao kwamen uit Noord- en Zuid-Amerika.

Ook voedsel bereiden vereiste kennis. Koks in Meso-Amerika weekten maïs in water met kalk of as. Dit proces, nixtamalisatie, maakte de velletjes los en verbeterde de voedingswaarde. Van de korrels kon daarna deeg voor tortilla's en tamales worden gemaakt.

Laat gewassen en land samenwerken

Veel boeren verbouwden de drie zusters samen. Maïsstengels ondersteunden klimmende bonen. Bonenplanten hielpen stikstof aan de bodem toe te voegen. Pompoenbladeren gaven de grond schaduw en hielden vocht vast. Een Mayaveld met deze gewassen heet een milpa. Boeren maakten het land vaak vrij door te kappen en te verbranden en lieten het veld daarna enkele jaren rusten.

Andere methoden losten andere problemen op:

• Terrassen maakten vlakke treden op steile hellingen.
• Verhoogde akkers en chinampa's hielden gewassen boven natte grond.
• Irrigatiekanalen brachten water naar droge gebieden.
• Boeren in het Amazonegebied bouwden vruchtbare donkere grond op.

Mensen hielden ook seizoensveranderingen in de zon, maan en sterren in de gaten. Door te weten wanneer de regen gewoonlijk kwam, konden ze plannen wanneer ze moesten planten. Deze kennis ondersteunde zowel kalenders als landbouw.

Volg het voedseloverschot

Een productieoverschot is voedsel dat een huishouden niet direct nodig heeft. Stel je voor dat boerengezinnen extra maïs aan een stad leveren. Dat voedsel voedt pottenbakkers en wevers terwijl zij goederen maken. Het onderhoudt ook priesters, soldaten en leiders. Naarmate steden groeien, kunnen heersers een deel van de oogst als belasting of tribuut innen. Het verband is een keten: meer beschikbaar voedsel ondersteunt meer mensen die ander werk doen.

Vervoer goederen zonder karren

Lama's droegen lasten in de Andes. Lama's en alpaca's leverden wol en vlees; cavia's leverden vlees. Mensen in Meso-Amerika hielden honden en kalkoenen. Ze hadden geen paarden, runderen of ossen om karren te trekken. Goederen werden op de rug van mensen, per kano en in de Andes op lama's vervoerd.

Speelgoed met wielen uit Meso-Amerika laat zien dat mensen het wiel kenden. Steile routes, bossen en het gebrek aan trekdieren beperkten de waarde ervan voor vervoer. Kano's en dragers pasten beter bij veel reizen.

Landbouw was één succesvolle reactie op de leefomgeving. Vissen, jagen en verzamelen vereisten ook gedetailleerde kennis. Waar veel wild voedsel te vinden was, konden mensen in vaste dorpen wonen zonder gewassen te verbouwen.

Een grote stad, een gedeelde cultuur en een rijk zijn verschillende dingen. De woorden beschrijven hoe mensen samenleefden en hoe de macht was georganiseerd. Ze meten niet hoeveel een volk waard was.

Kies het politieke begrip

Een beschaving is een complexe samenleving met kenmerken zoals steden, bestuur, gespecialiseerde beroepen, sociale rangen, godsdienst en een administratie. Een stadstaat is een stad met een eigen bestuur en omliggend grondgebied. Een rijk bestuurt andere gebieden en volken onder één hoogste gezag. Tribuut bestaat uit goederen of arbeid die overwonnen volken moeten leveren.

Neem Tikal als voorbeeld. Het had een eigen koning en omliggende gebieden. Het behoorde tot de bredere Mayabeschaving. De cultuur die Tikal met andere Mayasteden deelde, maakte die steden niet samen tot één staat. Tikal was een stadstaat. De Azteken inden tribuut van honderden overwonnen steden, dus hun staat was een rijk.

Eerdere samenlevingen in Meso-Amerika

De Olmeken bloeiden aan de Golfkust van Mexico van ca. 1200 tot 400 v.Chr. San Lorenzo en La Venta waren belangrijke centra. Beeldhouwers hakten enorme hoofden uit basalt en bewerkten jade. Door handel verspreidden goederen en ideeën zich over het gebied. Latere volken deelden gebruiken die bij de Olmeken bekend waren, waaronder het balspel met een rubberen bal.

Teotihuacán lag in het Dal van Mexico. Rond 100–550 n.Chr. had de stad misschien 100.000 inwoners of meer. De Piramide van de Zon, de Piramide van de Maan en de Dodenlaan laten zien hoe groot de stad was. Haar invloed reikte tot verre Mayasteden.

De Azteken bouwden Teotihuacán niet. De stad was al eeuwen vóór de komst van de Mexica in verval geraakt. Zij bewonderden de ruïnes en gaven de stad de naam die nu wordt gebruikt. Ook eerden ze de Tolteken van Tula, ca. 900–1150 n.Chr., als voorbeeld van adellijk bestuur. Een oudere stad bewonderen is iets anders dan haar stichten.

Eerdere samenlevingen in de Andes

Ook de Inca's erfden een lange geschiedenis. Caral, aan de kust van Peru, was bijna 5000 jaar geleden een stad. Chavín, ca. 900–200 v.Chr., werd een belangrijk religieus centrum. De Moche, ca. 100–700 n.Chr., bevloeiden woestijngrond en maakten vakkundig aardewerk en goudwerk.

Tot de latere hooglandstaten behoorden Tiwanaku en Wari, ca. 600–1000 n.Chr. Aan de kust bestuurden de Chimú hun rijk vanuit Chan Chan. De Inca's veroverden hun koninkrijk rond 1470. Bekwame arbeiders en oudere kennis werden daarna onderdeel van het groeiende rijk.

Onderzoek wat latere heersers erfden

Gewassen, irrigatie, wegen, goden, kalenders en bouwmethoden ontwikkelden zich gedurende vele eeuwen. Latere staten pasten deze kennis aan. Vraag bij het verklaren van een prestatie wat er al bestond en wat de latere samenleving veranderde. Een irrigatieproject van de Inca's bouwde bijvoorbeeld voort op een veel oudere behoefte in de Andes om water naar droog land te voeren. De roem van een later rijk mag de mensen die eerder het werk deden niet aan het zicht onttrekken.

De Maya's leefden verspreid over Zuid-Mexico, Guatemala, Belize en delen van Honduras en El Salvador. Hun gedeelde cultuur verbond veel steden. De politieke macht bleef verdeeld over afzonderlijke heersers.

Verschillende gebieden en perioden

Het zuidelijke hoogland was een koeler berggebied. Verder naar het noorden lagen de warme bossen van de zuidelijke laaglanden, waaronder de Petén. Het noorden van Yucatán was een drogere kalksteenvlakte. Daar leverden natuurlijke putten, cenotes genoemd, water.

Historici gebruiken drie brede perioden. In de preklassieke periode, ca. 2000 v.Chr.–250 n.Chr., groeiden dorpen uit tot steden. Tijdens de klassieke periode, ca. 250–900 n.Chr., bloeiden laaglandsteden en uitgehakte monumenten. In de postklassieke periode, ca. 900 n.Chr. tot in de jaren 1500, verschoof de macht naar het noorden. Deze namen ordenen veranderingen in een lange geschiedenis; ze geven niet het begin en einde van het Mayavolk aan.

Heilige koningen en stadscentra

Elke stadstaat had eigen grondgebied en een eigen heerser. Mayasteden deelden verwante talen, kunst, goden en kalenders, maar vormden nooit samen één rijk. Het oude Griekenland biedt een vergelijking: één bredere cultuur kon veel onafhankelijke staten omvatten.

Koningen in de klassieke periode gebruikten de titel k'uhul ajaw, of “heilige vorst”. Het koningschap bleef meestal binnen de koninklijke familie. Een heerser leidde ceremonies en oorlogen en beweerde een bijzondere band met de goden te hebben. Ook vrouwen konden macht hebben. Vrouwe Zes Hemel leidde Naranjo vanaf ongeveer 682 n.Chr.

Tikal, Calakmul, Caracol, Copán en Palenque waren belangrijke centra. In hun hart lagen pleinen, paleizen, tempelpiramides en balspelvelden. Hoge bewerkte stenen, steles genoemd, legden de daden van heersers en jaartallen vast. Pakal regeerde van 615 tot 683 n.Chr. over Palenque; zijn graf lag in de Tempel van de Inscripties.

Volg een veranderend bondgenootschap

Tikal en Calakmul wedijverden eeuwenlang. Beide verzamelden bondgenoten door huwelijken en politieke afspraken. In 562 n.Chr. versloeg Caracol, een bondgenoot van Calakmul, Tikal. Daarna richtte Tikal meer dan een eeuw lang weinig nieuwe monumenten op. In 695 n.Chr. versloeg Jasaw Chan K'awiil, de heerser van Tikal, de koning van Calakmul.

De reeks laat zien hoe de macht tussen rivaliserende netwerken verschoof. Een machtige stad kon een andere verslaan zonder heerser van elke Mayastad te worden. In veldslagen streefde men naar tribuut, gevangenen, aanzien en controle over handelsroutes. Belangrijke gevangenen konden op monumenten worden afgebeeld en worden geofferd. Inscripties veranderden het oudere beeld van de Maya's als vreedzame sterrenkijkers.

Goederen overstaken politieke grenzen

Het hoogland leverde jade en obsidiaan, een vulkanisch glas dat voor scherp gereedschap werd gebruikt. Kustgebieden leverden zout. Laaglandbossen leverden cacao, katoen en veren. Dragers vervoerden goederen op hun rug; kano's volgden rivieren en kusten. Heersers gebruikten zeldzame goederen als geschenk en als teken van rang. Handel verbond rivaliserende steden, ook als geen enkel bestuur ze allemaal beheerste.

Achter elk Mayapaleis stond het werk van boeren en gezinnen. Voedsel, arbeid en vakkundig handwerk ondersteunden het stadsleven. Geloof verbond de gewascyclus, heersers en het grotere heelal.

Werk en sociale rang

De koninklijke familie stond bovenaan de samenleving. Edelen, priesters en schrijvers hadden een hoge rang. Kunstenaars, handelaren en bouwers hadden gespecialiseerde vaardigheden. De meeste mensen waren boer en gaven voedsel en arbeid aan de elite. Mensen in slavernij en krijgsgevangenen hadden de minste macht.

Boeren verbouwden maïs, bonen, pompoenen en chilipepers op milpa's. In sommige gebieden gebruikten ze ook terrassen of verhoogde akkers. Gezinnen woonden vaak rond een gedeelde binnenplaats in huizen van palen, leem en riet. Vrouwen bereidden meestal het eten en weefden katoen; mannen werkten meestal op het land. Kinderen leerden door te helpen. Mannen droegen gewoonlijk lendendoeken, vrouwen lange jurken en edelen fijnere stoffen, jade en veren.

Bewaar water voor het droge seizoen

Tikal had geen rivier in de buurt en kende maanden met weinig regen. Bouwers plaveiden pleinen en legden ze schuin aan, zodat water naar waterreservoirs stroomde. In het regenseizoen verzamelde de stad water. In het droge seizoen gebruikten mensen het opgeslagen water. Grote bouwwerken dienden dus zowel voor waterbeheer als voor ceremonies.

Goden en verhalen verklaarden het leven

De Maya's vereerden veel goden, waaronder Chaak, de regengod, de maïsgod en de schepper Itzamnaaj. Ze stelden zich de hemel, de aarde en een waterrijke onderwereld voor die Xibalba heet. Heersers en edelen offerden hun eigen bloed en soms werden gevangenen geofferd. Mensen geloofden dat offers de goden voedden en de wereld in evenwicht hielpen houden.

De Popol Vuh, een heilig boek van de K'iche'-Maya's, vertelt hoe goden mensen vormden uit maïsdeeg. Het verhaal verbindt een basisvoedsel met de oorsprong van de mens. Het vertelt ook over de heldentweeling, die de heren van Xibalba te slim af is in een balspel. Heilige verhalen bewaarden kennis en geloof via mondelinge overlevering.

Sport, bouw en kunst

Spelers sloegen een zware rubberen bal vooral met hun heupen. Het balspel was een sport, een ritueel en een vertoon van macht. Sommige wedstrijden waren verbonden met offers; zeggen dat elk verliezend team werd gedood, gaat verder dan het bewijs toelaat.

Tempelpiramides rezen in treden omhoog, met tempels bovenop. Ze boden hoge plaatsen voor ceremonies en sommige bevatten graven. Een kraaggewelf overdekte een ruimte doordat elke steenlaag verder naar binnen uitstak tot de zijkanten elkaar raakten. Kunstenaars vormden stucwerk, bewerkten steen en jade en beschilderden muren en aardewerk. Veel gebouwen hadden ooit felle kleuren, anders dan hun kale stenen ruïnes van nu.

Van cacao werd een bittere, schuimige drank gemaakt, soms op smaak gebracht met chilipeper of vanille. Er zat geen suiker in. Heersers serveerden de drank tijdens feesten en gaven hem cadeau; de zaden werden ook gebruikt bij de handel. De drank speelde een rol bij voeding, rang en uitwisseling en was anders dan de zoete lekkernij die we nu kennen.

Mayageleerden hielden nauwkeurig gegevens bij over getallen, datums en heersers. Hun getaltekens maakten grote berekeningen mogelijk. Met hun schrift konden ze gesproken taal vastleggen, niet alleen afbeeldingen van voorwerpen.

Stippen, strepen en posities

Een stip betekent 1, een streep betekent 5 en een schelp betekent 0. Twee strepen en drie stippen vormen $5+5+3=13$. Gewone getallen gebruiken grondtal 20, met lagen die omhoog worden gestapeld. De onderste laag telt eenheden, de volgende twintigtallen en de laag daarboven vierhonderdtallen.

Lees bijvoorbeeld één stip bovenaan, één streep in het midden en één streep plus twee stippen onderaan:

Een stip boven een schelp betekent $1\times 20+0=20$. Nul houdt de lege plaats van de eenheden zichtbaar. Mayageleerden ontwikkelden nul onafhankelijk; geleerden in India ontwikkelden het ook.

Twee kalenders draaien samen

De tzolk'in combineerde 13 getallen met 20 dagnamen: $13\times 20=260$ dagen. Hij bepaalde het tijdstip van ceremonies. De haab' had 18 maanden van 20 dagen plus vijf extra dagen: $18\times 20+5=365$ dagen. Hij volgde het zonnejaar.

Een bepaalde combinatie van datums keert na 18.980 dagen terug. Deze kalenderronde duurt 52 haab'-jaren en 73 tzolk'in-cycli: $18.980÷365=52$ en $18.980÷260=73$.

Tel dagen over langere perioden

De lange telling telde dagen vanaf een begindatum in augustus 3114 v.Chr. De plaatswaarden verschillen van de gewone getallenstapeling:

De datum 9.15.0.0.0 geeft $9\times 144.000+15\times 7200=\mathrm{1.404.000}$ dagen. Dat is ongeveer 3844 jaar na het begin en komt uit op 731 n.Chr. De derde positie gebruikt 360 dagen, niet de gewone getalwaarde van 400.

In december 2012 werd een grote cyclus voltooid bij 13.0.0.0.0. Dit was geen voorspelling van de Maya's dat de wereld zou eindigen. Inscripties verwijzen ook naar latere datums.

Neem de hemel waar en schrijf taal op

Zonder telescopen volgden sterrenkundigen de zon, de maan en Venus jarenlang. De Dresdense codex bevat tabellen voor Venus en mogelijke datums van verduisteringen. Zulke gegevens hielpen bij het vaststellen van ceremonies en het begrijpen van seizoenscycli.

Het Mayaschrift combineerde logogrammen, tekens voor woorden, met tekens voor lettergrepen. Voor het woord b'alam, “jaguar”, kon men een teken van een jaguarkop of de lettergrepen ba-la-ma gebruiken. Schrijvers hakten teksten in steen en schilderden ze op aardewerk en boeken van boomschorspapier.

In 1952 liet Joeri Knorozov zien dat veel tekens klanken voorstelden. In 1960 liet Tatiana Proskouriakoff zien dat datums op monumenten het leven van heersers vastlegden. Sprekers van Mayatalen en andere onderzoekers hebben sindsdien veel meer gelezen, waardoor koningen van wie we de naam kennen, bondgenootschappen en oorlogen aan het licht kwamen.

Tussen ongeveer 800 en 950 n.Chr. verloren veel Mayasteden in de zuidelijke laaglanden inwoners en macht. Koningen stopten met het oprichten van monumenten. De veranderingen duurden meer dan een eeuw en verschilden per plaats.

Volg de verandering

De laatste gedateerde monumenten in Copán, Tikal en Toniná dateren van 822, 869 en 909 n.Chr. Deze datums helpen de verzwakking van koninklijke centra te volgen. Toen koningen macht verloren, stopten grote bouwprojecten en vertrokken veel inwoners.

Het woord instorting beschrijft deze regionale ontwrichting, maar kan te veel suggereren. Het koninklijk bestuur en de grote steden in het zuiden raakten in verval. Het Mayavolk, de dorpen, talen en landbouw bleven bestaan. Een stad die haar koning verliest, is een andere gebeurtenis dan een volk dat verdwijnt.

Verbind de oorzaken

Slib uit meren levert bewijs voor ernstige droogte. Onderzoek bij het Chichancanabmeer wees uit dat de neerslag tijdens droogteperioden in deze tijd met ongeveer de helft afnam, naar schatting 41–54 procent. Minder regen betekende slechtere maïsoogsten en minder opgeslagen water.

Ook andere problemen speelden een rol. Een grotere bevolking had bossen gekapt en de bodem uitgeput. Oorlogen kwamen vaker voor. Handelsroutes verschoven naar de kust. Koningen die beweerden een bijzondere band met regengoden te hebben, konden steun verliezen als de regen uitbleef.

Een samenhangende verklaring volgt de gevolgen:

1. Droogte vermindert oogsten en waterstanden in reservoirs.
2. Boeren hebben moeite hun huishoudens en heersers te voeden.
3. Koningen verliezen hulpbronnen en het vertrouwen in hun bestuur neemt af.
4. Rivaliserende steden vechten om voedsel en handel.
5. Gezinnen verhuizen naar plaatsen met betere omstandigheden.

De problemen versterken elkaar. Oorlog kan de landbouw onderbreken, terwijl er door honger minder middelen voor verdediging zijn. Dit verklaart meer dan een lijst met “droogte, oorlog en arme grond”.

Laat bewijs en bewering op elkaar aansluiten

Afzettingen in meren onthullen hoeveel regen er vroeger viel, maar vertellen ons minder over besluiten van koningen. Inscripties vermelden veldslagen, maar vertellen ons minder over de honger van een boerengezin. Door ze te combineren kun je klimaat en politiek met elkaar verbinden. Noordelijke steden groeiden ook tijdens deze brede periode, dus de bewering dat droogte de hele Mayasamenleving beëindigde, verklaart de verschillende uitkomsten per gebied niet.

De macht verschoof naar het noorden

Chichén Itzá werd na ongeveer 800 n.Chr. een belangrijk noordelijk centrum en bleef tot ongeveer 1200 belangrijk. De trappiramide, het grote balspelveld en de Heilige Cenote tonen het religieuze en politieke belang van de stad. Daarna leidde Mayapán de regio van ongeveer 1200 tot 1450. Na de val van die stad ontstonden kleinere staten.

Spaanse veroveraars troffen in de jaren 1500 veel Mayastaten aan. Tegenwoordig spreken miljoenen mensen ongeveer 30 Mayatalen in Mexico, Guatemala, Belize en Honduras. De maïsteelt gaat door en sommige gemeenschappen in het hoogland van Guatemala houden de telling van 260 dagen bij. Dit zijn voorbeelden van continuïteit naast veranderingen in steden en bestuur.

De Mexica begonnen als nieuwkomers tussen oudere staten in het Dal van Mexico. Binnen twee eeuwen werd hun eilandstad de sterkste partner in een groeiend rijk. Hun opkomst hing af van bondgenootschappen, oorlogvoering en tribuut.

De Mexica en hun stichtingsverhaal

De inwoners van Tenochtitlan noemden zichzelf Mexica. Ze spraken Nahuatl, net als veel van hun buren. “Azteek” komt van Aztlan, het thuisland dat in hun overleveringen wordt genoemd. Tegenwoordig beschrijft het vaak het bredere rijk. De naam Mexico komt van Mexica.

Volgens hun stichtingsverhaal vertelde Huitzilopochtli hun dat ze zich moesten vestigen waar ze een adelaar op een cactus zagen. Ze stichtten Tenochtitlan op moerassige eilanden in het Texcocomeer, volgens de overlevering in 1325. De adelaar en de cactus gaven hun nederzetting een heilige betekenis. Het verhaal blijft via de vlag deel uitmaken van de identiteit van Mexico.

Een stichtingsoverlevering vertelt historici hoe een volk zijn oorsprong begreep. De religieuze boodschap is bewijsmateriaal, ook wanneer de precieze gebeurtenissen aan andere verslagen moeten worden getoetst. Je moet het verhaal niet als een ooggetuigenverslag behandelen.

Een bondgenootschap veranderde de machtsbalans

Aanvankelijk betaalden de Mexica tribuut aan de Tepaneekse staat, die vanuit Azcapotzalco werd bestuurd. Ze vochten in de legers van die staat en leerden zijn bestuursmethoden. In 1428 sloot hun heerser Itzcoatl zich aan bij Texcoco en Tlacopan om Azcapotzalco te verslaan.

De drie zegevierende steden vormden de Driebond. Deze bond werd de kern van het Azteekse rijk. Tenochtitlan groeide uit tot de overheersende partner. Het keerpunt bestond zowel uit het uitschakelen van een overheerser als uit het opzetten van een nieuw systeem om tribuut te innen.

Het bestuur van Itzcoatl liet ook oudere beeldboeken verbranden en de geschiedenis herschrijven om de Mexica te verheerlijken. De macht bepaalde hoe het verleden werd vastgelegd. Een verslag van de eigen heersers van een samenleving kan politieke doelen dienen, net als een verslag van een buitenstaander.

Uitbreiding en haar grenzen

Moctezuma I, die van 1440 tot 1469 regeerde, breidde het rijk uit in de richting van de Golfkust. Ahuitzotl, die van 1486 tot 1502 regeerde, bereikte gebieden aan de Stille Oceaan en cacaogebieden bij Guatemala. Moctezuma II regeerde van 1502 tot 1520 en was aan de macht toen Cortés in 1519 landde.

In 1519 verbond het rijk gebieden aan de Golf en de Stille Oceaan en bestuurde het miljoenen mensen. Toch omvatte het niet heel het huidige Mexico. Het nabijgelegen Tlaxcala bleef onafhankelijk. De Purépecha in het westen versloegen Azteekse legers. De Mayagebieden op Yucatán vielen buiten het bestuur van het rijk.

Meet de snelheid van de groei

Vanaf de stichting volgens de overlevering tot de bond verstreken $1428-1325=103$ jaar. Van de bond tot de landing van Cortés verstreken $1519-1428=91$ jaar. De stad was ouder dan het rijk en het rijk was in 1519 nog geen eeuw oud. Als je 1325 als stichtingsjaar van het rijk gebruikt, haal je twee verschillende gebeurtenissen door elkaar.

De ligging van Tenochtitlan in een meer bood mogelijkheden voor vervoer en voedsel, maar bracht ook zout water en overstromingen mee. De bouwers veranderden land en water om een zeer grote stad te onderhouden. Lokale landbouw werkte samen met tribuut en handel.

Wegen, kanalen en tempels

De stad lag op eilanden die door damwegen, verhoogde wegen van aarde en steen, met de oever waren verbonden. Via kanalen vervoerden kano's mensen en goederen. In 1519 had Tenochtitlan mogelijk ongeveer 200.000 inwoners. Tegenwoordig ligt Mexico-Stad op die plek.

Vier grote districten bevatten kleinere buurten. In het midden lag een ommuurd heilig terrein met tempels, scholen voor priesters en balspelvelden. De Templo Mayor had bovenop twee heiligdommen: één voor Huitzilopochtli, verbonden met de zon en oorlog, en één voor Tlaloc, verbonden met regen. Vlakbij stonden paleizen.

Scheid zoet water van zout water

Veel water in het Texcocomeer was zout. Dat de stad door water was omringd, betekende niet dat er zeker drinkwater was. Een aquaduct bracht zoet bronwater vanaf de heuvel Chapultepec. Na een grote overstroming in 1449 hielp een dijk van ongeveer 16 kilometer lang om zout water tegen te houden en overstromingen te verminderen. Het ontwerp wordt toegeschreven aan Nezahualcoyotl van Texcoco.

De bouwwerken losten verschillende problemen op. Het aquaduct leverde zoet water. De dijk beheerste het meerwater. Damwegen voerden verkeer over het meer. Als je ze allemaal “wegen” zou noemen, zou dat verhullen hoe het systeem werkte.

Bouw een chinampa

In ondiepe zoetwatermeren ten zuiden van de hoofdstad legden boeren chinampa's aan:

1. Palen en gevlochten riet bakenden een lang, smal perceel af.
2. Lagen modder en planten tilden het oppervlak boven het water uit.
3. Wilgen langs de randen hielden met hun wortels de grond vast.
4. Modder uit de kanalen vernieuwde de vruchtbare teeltlaag.

Deze percelen zaten vast aan de bodem van het meer. Ze dreven niet. Door rijke, vochtige grond en uitgeplante zaailingen waren meerdere oogsten per jaar mogelijk. Sommige chinampa's in Xochimilco zijn nog steeds in gebruik.

Boeren verbouwden maïs, bonen, pompoenen, chilipepers, tomaten en amarant. Vis, watervogels en eetbare algen vulden het menu aan met voedsel uit het meer. Tribuut leverde katoen, cacao en goederen die lokale akkers niet konden voortbrengen.

Markten en voedselcrises

Op de grote markt van Tlatelolco werden voedsel, stoffen, gereedschap, aardewerk, veren en mensen in slavernij verkocht. Rechters beslechtten geschillen. Kopers ruilden goederen of gebruikten cacaobonen en katoenen mantels als geld. Cortés beschreef meer dan 60.000 dagelijkse bezoekers. Zijn schatting geeft een indruk van de indrukwekkende omvang van de markt, zonder een precieze telling te geven.

Vorst en droogte veroorzaakten begin jaren 1450 een ernstige hongersnood, die rond 1454 het ergst was. Moctezuma I deelde opgeslagen graan uit totdat de voorraden op waren. Sommige mensen verkochten zichzelf in slavernij voor voedsel. Heersers vergrootten later de opslag, breidden de landbouw op de meren uit en veroverden warmere gebieden om de voedselvoorziening te verbreden. Bouwkundige werken verbeterden de voedselzekerheid, maar misoogsten konden de stad nog steeds te veel worden.

Azteekse heersers haalden rijkdom uit overwonnen steden en uit het werk van gewone mensen. Hun rijk steunde op lokale leiders, inners, krijgers en huishoudens. Het systeem bracht macht naar de hoofdstad en veroorzaakte elders wrok.

Verzamel goederen via lokale heersers

Overwonnen steden waren volgens een vast schema tribuut verschuldigd: maïs, bonen, katoenen mantels, cacao, veren, jade en kleding voor krijgers. Inners, calpixque genoemd, controleerden de levering. De goederen voedden de hoofdstad en onderhielden edelen en ceremonies.

Een verslagen stad mocht vaak haar eigen heerser en goden houden als zij gehoorzaamde en betaalde. Dit verlaagde de kosten van rechtstreeks bestuur. Toch hield de dreiging van een nieuwe aanval de regeling in stand. Steden die voedsel en stoffen afstonden, konden wrok tegen het rijk koesteren. Ook het onafhankelijke Tlaxcala verzette zich ertegen.

Lees een tribuutregister

De Codex Mendoza, gemaakt rond 1541, legde de verplichtingen van provincies vast. Een vlag betekent 20, een veer 400 en een zak 8000. Voor Xoconochco dragen twee afgebeelde ladingen cacao elk vijf vlaggen. Lees eerst de vlaggen: $5\times 20=100$. Tel dan de twee groepen: $2\times 100=200$ ladingen. Het register gaat over ladingen cacao, niet over afzonderlijke bonen. Een hoeveelheidsteken moet verbonden blijven met de goederen die het telt.

Oorlog bood een weg naar een hogere rang

Krijgers gebruikten schilden, speerwerpers en houten knuppels met obsidiaanmessen langs de randen. Als krijgers vijanden levend gevangen namen, leverde dat gevangenen voor offers en eerbewijzen voor de gevangennemer op. Succesvolle krijgers konden toetreden tot de adelaars- of jaguarorde. Door militair succes konden sommige gewone mensen een hogere rang bereiken.

Bloemenoorlogen waren afgesproken veldslagen met staten zoals Tlaxcala. Historici discussiëren over de mate waarin ze dienden voor training, het maken van gevangenen, machtsvertoon of druk op vijanden. Eén doel hoeft niet elke veldslag te verklaren.

Huishoudens en sociale groepen

De huey tlatoani, of “grote spreker”, regeerde. Edelen hadden ambten en landgoederen. Gewone mensen verbouwden gewassen, maakten goederen, betaalden belasting en vochten. Pochteca, kooplieden die over lange afstanden handelden, verwierven door hun reizen rijkdom en nieuws. Kleding hielp rang zichtbaar te maken: edelen droegen fijn katoen, gewone mensen grovere stof.

De meeste gewone mensen behoorden tot een calpulli, een buurtgroep die land, erediensten, tribuut en soldaten organiseerde. Jongens uit gewone gezinnen kregen les aan de telpochcalli, terwijl kinderen van edelen en toekomstige priesters naar de calmecac gingen. Meisjes leerden meestal thuis; sommigen kregen een opleiding in tempels.

Vrouwen weefden stoffen, bestuurden huishoudens, verkochten goederen en werkten als vroedvrouw, genezer en priesteres. Omdat stoffen als tribuut en geld dienden, ondersteunde het weven de hele economie.

Mensen kwamen door schulden, honger, straf of gevangenneming in slavernij terecht. Sommigen konden hun vrijheid kopen en hun kinderen werden vrij geboren. Deze verschillen met de latere Atlantische slavernij namen dwang of lijden niet weg. Sommige mensen in slavernij werden ook geofferd.

De Azteekse godsdienst verklaarde het voortbestaan van de wereld en de plichten van de heerser. Ceremonies verbonden geloof met staatsmacht. Ook boeken, poëzie, beeldhouwwerk en verenwerk gaven uiting aan ideeën over tijd en leven.

Een schuld aan de goden

De Azteken vereerden veel goden. Huitzilopochtli was de beschermgod van de Mexica, verbonden met de zon en oorlog. Tlaloc was verbonden met regen; Quetzalcoatl met wind en kennis; Tezcatlipoca met het lot en heersers. Veel goden waren ouder dan het Azteekse rijk.

Hun scheppingsverhaal beschreef vier vernietigde werelden, of “zonnen”. De huidige wereld was de Vijfde Zon. Goden hadden bloed en leven gegeven om haar zon te laten bewegen. Mensen stonden daarom bij hen in het krijt.

Volg de logica van dit geloof: de goden offerden om deze wereld te laten beginnen; het leven was afhankelijk van het voortbewegen van de zon; mensen betaalden de goden terug met offers. Mensen offerden voedsel, bloemen, wierook en hun eigen bloed. Tijdens grote feesten werden krijgsgevangenen en soms mensen in slavernij geofferd. Deze openbare handelingen toonden ook de macht van de staat.

Maak onderscheid tussen een gebruik en een aantal

Mensenoffers worden bevestigd door inheemse en Spaanse teksten en door de archeologie. Bij opgravingen bij de Templo Mayor werden offergaven en menselijke resten gevonden. Sinds 2015 hebben archeologen ook een deel van een groot schedelrek in Mexico-Stad blootgelegd.

Exacte aantallen vragen om een afzonderlijk oordeel. Sommige latere verslagen beweren dat er bij een tempelinwijding in 1487 meer dan 80.000 slachtoffers vielen. Het aantal is twijfelachtig vanwege de korte beschikbare tijd en de doelen van de schrijvers. Azteekse heersers konden hun macht groter voorstellen; Spaanse schrijvers konden de gruwelen die ze veroordeelden uitvergroten. Sterk bewijs dat er werd geofferd, maakt niet elk genoemd totaal juist.

Overwinningen leverden gevangenen op en ceremonies toonden de veronderstelde gunst van de goden. Bezoekende leiders konden ze als waarschuwing aanschouwen. Geloof en politieke druk werkten samen. Als je dit verband uitlegt, blijft het lijden van de slachtoffers zichtbaar; je hoeft het gebruik niet goed te keuren.

Kalenders en de Zonnesteen

De Azteken gebruikten een rituele telling van 260 dagen en een jaar van 365 dagen. Hun datumcombinaties keerden elke 52 jaar terug. Aan het einde van die cyclus doofden mensen hun vuren en wachtten ze tot priesters een nieuw vuur ontstaken, als teken van vernieuwd leven.

De Zonnesteen is ongeveer 3,6 meter breed. Hij toont de Vijfde Zon, eerdere zonnen en dagtekens. Hoewel hij vaak een kalender wordt genoemd, was het een religieus en politiek monument en geen hulpmiddel om dagelijkse datums op te zoeken.

Boeken, stemmen en kunst

Schilder-schrijvers, tlacuilo genoemd, maakten beschilderde boeken, of codices. Afbeeldingen en tekens legden namen, plaatsen, datums en hoeveelheden vast. Sprekers legden de bladzijden hardop uit. Edelen maakten gedichten die “bloem en zang” werden genoemd en vaak nadachten over de kortheid van het leven. Kunstenaars blonken ook uit in verenwerk, steenhouwen en goudwerk. Een volledig verhaal over de Azteekse samenleving omvat deze prestaties naast oorlog en offers.

De Inca's bouwden de grootste staat in Noord- en Zuid-Amerika vóór 1500. Die strekte zich uit over woestijnen, hoge graslanden, dalen en berghellingen. Door de snelle groei kwamen veel volken onder een kleine heersende groep te staan.

Cusco en de vier gebieden

De Inca's begonnen in de jaren 1200 als een koninkrijk rond Cusco in het Peruaanse hoogland. “Inca”, ook geschreven als Inka, duidde oorspronkelijk de heerser en de heersende groep aan. Hun taal was Quechua. Volgens hun overleveringen stichtte Manco Capac, die door de zon was gestuurd, Cusco.

Het rijk heette Tawantinsuyu, “de vier delen samen”. Vier gebieden kwamen bij Cusco samen. De hoofdstad stond dus zowel in het midden van het bestuur als in het midden van de eigen kaart van het rijk.

Op zijn hoogtepunt strekte de staat zich van noord naar zuid ongeveer 4000 kilometer uit, van Zuid-Colombia tot Midden-Chili. Kustwoestijnen en bergdalen leverden verschillende hulpbronnen. Afstanden en moeilijk reizen maakten communicatie tot een grote bestuurstaak.

Pachacuti en snelle uitbreiding

Volgens de overlevering kwam Pachacuti rond 1438 aan de macht, nadat hij Cusco tegen de Chanka had verdedigd. Zijn naam betekent “hij die de wereld omkeert”. Hij begon grote veroveringen, herbouwde Cusco en reorganiseerde de staat. Zijn zoon Tupac Inca Yupanqui en kleinzoon Huayna Capac breidden het bereik uit tot Ecuador en Chili.

Tussen ongeveer 1438 en de dood van Huayna Capac in de jaren 1520 verstreek minder dan een eeuw. In die tijd kreeg een hooglandkoninkrijk de controle over duizenden kilometers. Deze datums komen uit latere verslagen. Bewijs uit radiokoolstofdatering wijst erop dat de uitbreiding mogelijk iets eerder begon, dus ca. 1438 blijft een benaderend tijdstip volgens de overlevering.

Overreding, verovering en controle

De Inca's boden lokale heersers vaak een keuze: aanvaard hun gezag en ontvang geschenken terwijl je je rang behoudt, of krijg met een leger te maken. Rond 1470 veroverden ze het rijke koninkrijk van de Chimú. Ze namen de heerser en bekwame metaalbewerkers mee naar Cusco. De verovering bracht zowel ambachtelijke kennis als rijkdom en grondgebied op.

Lokale leiders, kuraka's genoemd, bleven in functie als ze gehoorzaamden. Hun zonen gingen naar Cusco om de gebruiken van de Inca's te leren. Zo werden toekomstige ambtenaren opgeleid en kreeg de staat een middel om druk op hun families uit te oefenen. Ook heilige voorwerpen van overwonnen volken werden naar de hoofdstad gebracht.

De meeste onderdanen maakten geen deel uit van de heersende groep Inca's. Misschien leefden er 6 tot 14 miljoen mensen in het rijk, die veel talen spraken en lokale tradities behielden. De schatting is ruim omdat er geen leesbare totalen van volkstellingen bewaard zijn gebleven. Sommige volken verzetten zich of kwamen in opstand.

Een betwiste troon

Nadat Huayna Capac in de jaren 1520 stierf, vochten zijn zonen Huascar en Atahualpa een burgeroorlog uit. Een staat kon wegen, rijkdom en ambtenaren hebben en toch verdeeld raken over wie moest regeren. De politieke eenheid hing sterk af van de heerser en overeenstemming over de opvolging.

De staat van de Inca's draaide zonder geld op arbeidsplichten en opgeslagen goederen. Ambtenaren verbonden huishoudens in dorpen met de hoofdstad via arbeidsplichten, administratie, voorraden en wegen. Deze verbindingen maakten grote projecten op moeilijk terrein mogelijk.

Huishoudens en arbeidsbelasting

De Sapa Inca was de hoogste heerser en werd gezien als een afstammeling van de zon. Koninklijke familieleden, regionale bestuurders en lokale leiders dienden onder hem. Ambtenaren deelden huishoudens in groepen van ongeveer 10, 100, 1000 en 10.000 in om bevelen door te geven en werk te organiseren.

Een ayllu was een gemeenschap van verwante families die land en werk deelden. Leden werkten samen bij het planten, oogsten en bouwen van huizen. Leiders verdeelden akkers onder huishoudens.

De mit'a was verplichte arbeidsbelasting. Huishoudens dienden om beurten op wegen, bruggen, boerderijen, mijnen en terrassen of in het leger. Een dal kon akkers van de gemeenschap, de staat en de godsdienst bevatten. Gezinnen bewerkten het land van de staat en de tempels vóór hun eigen land. Wanneer sommige volwassenen een weg herstelden, voedde de staat hen uit zijn voorraden.

Stenen opslagplaatsen, qollqa genoemd, bevatten maïs, gedroogde aardappelen, stoffen en wapens. Koele locaties op heuvelhellingen hielpen de voorraden goed te houden. Opgeslagen goederen onderhielden legers en arbeiders en konden in slechte jaren hulp bieden. Deze uitwisseling berustte op verplichte taken: heersers konden opstanden neerslaan of gemeenschappen dwingen te verhuizen.

Lees getallen in knopen

Quipu waren geknoopte koorden voor de administratie. Opgeleide khipukamayuq maakten en lazen ze. Quipu voor getallen gebruikten grondtal 10. Groepen enkele knopen legden tientallen en honderdtallen vast. Op de plaats van de eenheden stelde een lange knoop met twee tot negen windingen 2–9 voor; een achtknoop stelde 1 voor. Een lege plaats stelde nul voor.

Lees 247 in drie delen: twee knopen voor honderdtallen geven 200; vier knopen voor tientallen geven 40; één lange knoop met zeven windingen geeft 7. Tel de posities op: $200+40+7=247$. Koorden die 247, 135 en 62 vastleggen, geven een totaal van $247+135+62=444$.

Quipu legden arbeid, mensen en goederen vast. Sommige bevatten mogelijk namen of verhalen, maar onderzoekers kunnen zulke gegevens nog niet volledig lezen. Geen schrift zoals dat van de Maya's hebben betekende niet dat er geen administratie was.

Wegen en estafetteberichten

Het wegennet Qhapaq Ñan strekte zich uit over ongeveer 40.000 kilometer. Twee hoofdroutes van noord naar zuid hadden veel zijroutes. Touwbruggen overspanden kloven; tambo's boden rustplaatsen. Ambtenaren, legers en karavanen van lama's gebruikten de wegen. Gewone reizigers hadden toestemming nodig.

Chasqui-lopers gaven berichten door tussen posten die enkele kilometers uit elkaar lagen. Met ongeveer 240 kilometer per dag kon een bericht 1440 kilometer afleggen in $1440÷240=6$ dagen. Elke loper legde slechts een deel van de route af.

De staat verspreidde ook het Quechua en verhuisde gemeenschappen die mitmaq werden genoemd. Door verhuizing konden ze nieuw land bewonen, grenzen bewaken of een opstand verzwakken. Miljoenen mensen spreken ook nu nog Quechua.

In de Andes kon het beklimmen van een berg betekenen dat je in een andere landbouwzone terechtkwam. Gemeenschappen van de Inca's gebruikten deze hoogteverschillen om verschillende voedingsmiddelen en materialen te verkrijgen. Ook hun bouw- en opslagmethoden pasten bij de omstandigheden in de bergen.

Werk op verschillende hoogtes

Warme kustgebieden leverden katoen, pepers en vis. In dalen op gemiddelde hoogte groeide maïs. Op hoger gelegen akkers groeiden aardappelen en quinoa. Lama's en alpaca's graasden op de hoogste graslanden. Gemeenschappen bezaten land op verschillende hoogtes of wisselden goederen daartussen uit. Als de oogst op één hoogte mislukte, konden andere voorraden de schade beperken.

Landbouwterrassen veranderden steile hellingen in vlakke treden achter stenen muren. Grind, zand en aarde hielpen het water langzaam weg te voeren. De treden verminderden het verlies van grond, vingen warmte op en vergrootten het landbouwareaal. Stenen kanalen voerden water uit bronnen en beken aan.

Bewaar voedsel en vervoer lasten

Om chuño te maken, stelden mensen aardappelen bloot aan nachten met vorst en de felle zon overdag. Ze persten het water eruit door erop te stampen en herhaalden dit proces gedurende enkele dagen. De gedroogde aardappelen konden jarenlang goed blijven. Gedroogd vlees, in het Quechua ch'arki genoemd, gaf het Engels het woord “jerky”, dat ook in het Nederlands wordt gebruikt.

Lama's droegen lasten van ongeveer 30 kilogram; mensen reden er niet op. Lama's en alpaca's leverden wol en vlees, terwijl mest diende als brandstof en bemesting. Fijne stoffen werden hoog gewaardeerd en heersers gaven ze als beloning.

Bewerk steen met menselijke vaardigheid

In Cusco en Sacsayhuaman pasten steenhouwers grote stenen zonder mortel nauw op elkaar. Veel muren doorstonden zware aardbevingen. Steengroeven, onafgemaakte blokken en gereedschapssporen laten het werk zien. Stenen hamers, bronzen gereedschap, touwen, hellingbanen en grote groepen mit'a-arbeiders maakten de bouw mogelijk.

Machu Picchu, op ongeveer 2400 meter hoogte, was een koninklijk landgoed dat verbonden was met Pachacuti, niet de hoofdstad. Radiokoolstofdateringen wijzen op bewoning van ongeveer 1420 tot 1530. Plaatselijke bewoners kenden de plek voordat Hiram Bingham haar in 1911 internationaal beroemd maakte.

Verering en dagelijks leven

De godsdienst vereerde Inti, de zon; Viracocha, de schepper; Mama Quilla, de maan; en Pachamama, de aarde. De Coricancha in Cusco was de grote zonnetempel. Huaca's, heilige plaatsen en voorwerpen, omvatten bergen, bronnen en stenen. Mensen verzorgden de mummies van vroegere heersers als voorouders.

De bewering van de heerser dat hij van de zon afstamde, ondersteunde zijn gezag. Aclla's, uitgekozen jonge vrouwen, weefden fijne stoffen en bereidden chicha voor ceremonies. Bij zeldzame grote capacocha-ceremonies werden kinderen op bergtoppen geofferd.

De meeste gezinnen woonden in kleine huizen van steen of leemsteen met rieten daken. Kledingpatronen gaven gebied en rang aan; kinderen hielpen met het hoeden van dieren en met landbouw. Sommige mensen, yanakuna genoemd, dienden hun leven lang heersers of edelen, ver van hun ayllu's. Liederen, mondelinge geschiedenissen en quipu bewaarden het verleden. Metaalbewerkers maakten bronzen gereedschap en gouden en zilveren voorwerpen. Goud had een heilige en koninklijke betekenis; het was geen geld.

In Zuid-Amerika leefden honderden volken buiten het bestuur van de Inca's. Sommige woonden in grote landbouwsteden; andere trokken tussen hulpbronnen die per seizoen beschikbaar waren. Hun geschiedenis is terug te vinden in bodem, aardwerken, aardewerk, mondelinge overleveringen en levende gemeenschappen.

Een bos door mensen gevormd

Oudere verslagen stelden het Amazonegebied vaak voor als een ongerept bos met weinig inwoners. Archeologie onthult nu nederzettingen, wegen, kanalen en beheerde bossen. Berichten over dichtbevolkte rivieroevers leken ooit onwaarschijnlijk; nieuw bewijsmateriaal maakt ze geloofwaardiger.

Op Marajó, bij de monding van de Amazone, bouwden gemeenschappen van de Marajoaracultuur tussen ongeveer 400 en 1400 n.Chr. grote aarden heuvels. De heuvels tilden huizen en graven boven seizoensoverstromingen uit. Beschilderde grafurnen tonen vakkundig aardewerk, al discussiëren geleerden over de bevolkingsomvang en het leiderschap.

In het Braziliaanse bovenloopgebied van de Xingu bouwden voorouders van de Kuikuro en verwante volken vanaf ongeveer 1250 versterkte steden. Pleinen, greppels en rechte wegen verbonden hun nederzettingen. Kennis van de Kuikuro heeft onderzoekers geholpen ze in kaart te brengen. De Casarabecultuur in Bolivia, ca. 500–1400, bouwde platforms, kanalen, waterreservoirs en piramides tot 22 meter hoog. Een onderzoek met lasers vanuit de lucht onthulde in 2022 grote nederzettingen met akkers tussen de gebouwen.

Lees de bodem

Donkere aarde uit het Amazonegebied, of terra preta, ontstond door langdurige menselijke activiteit. Stel je een sleuf voor met zwarte grond die houtskool, aardewerkscherven en voedselafval bevat, boven op bleke, arme bosgrond. Aardewerk laat zien dat mensen de plek bewoonden. Houtskool en voedselresten tonen materialen die zij achterlieten of toevoegden. De rijkere laag wijst erop dat bewoning de bodem veranderde. Het huidige bos kan een landschap verbergen dat mensen ooit bewerkten en beheerden.

Volken van kust, hoogvlakte en rivier

Belangrijke taalfamilies waren onder meer Tupi-Guarani, Jê, Arawak en Caribisch. Tupi-volken bewoonden een groot deel van de Braziliaanse kust toen Portugese schepen in 1500 aankwamen. Velen woonden in dorpen met gedeelde huizen rond een plein en verbouwden cassave, maïs, bonen en zoete aardappelen. Ze jaagden, visten, reisden per kano en sloten wisselende bondgenootschappen.

Bittere cassave moest zorgvuldig worden verwerkt. Koks raspten de wortel, persten het sap eruit en verhitten het vruchtvlees om het gif te verwijderen. Het werd meel dat goed bewaard kon worden. Dankzij deze kennis werd een gewas dat geschikt was voor arme tropische grond een bruikbaar basisvoedsel.

Jê-sprekende volken van de centrale hoogvlakte combineerden tuinbouw, jagen en verzamelen in grote ronde dorpen. Guarani-volken bedreven landbouw in rivierdalen in het huidige Paraguay en Zuid-Brazilië. De Taíno, een Arawak sprekend volk, leefden in het Caribisch gebied. Verder naar het westen handelden de Muisca in zout en smaragden in het Colombiaanse hoogland; een ceremonie met goudstof vormde de inspiratie voor het verhaal van El Dorado. Mapuche-boeren in Zuid-Chili verzetten zich tegen de uitbreiding van de Inca's naar hun kerngebied.

Kijk verder dan stenen ruïnes

Hout en vezels vergaan; aardwerken kunnen eroderen of onder planten verdwijnen. Een gebrek aan stenen monumenten kan een rijke geschiedenis aan het zicht onttrekken. Aardewerk, veranderde bodems, aardwerken, mondelinge kennis en nakomelingen leveren ander bewijsmateriaal. Veel van deze volken en talen bestaan nog steeds.

In Noord-Amerika waren landbouwsteden, vissersdorpen, stenen pueblo's, gemeenschappen met langhuizen en rondtrekkende kampen. Voedsel en bouwmaterialen verschilden per gebied op het continent. Volken ontwikkelden verschillende manieren om die te gebruiken.

Hulpbronnen bepaalden vestiging

Maïs verspreidde zich vanuit Mexico naar het noorden, naar het droge zuidwesten. In het noordoosten, het Mississippidal en aan de Atlantische kust combineerden veel volken landbouw met jagen en verzamelen in vaste dorpen.

In het Great Basin en de westelijke vlakten zette het schaarse en verspreide voedsel aan tot seizoensgebonden rondtrekken. Aan de noordwestkust van de Stille Oceaan maakten zalm en cederhout vaste dorpen en grote huizen van planken mogelijk, zonder landbouw. Gemeenschappen in Californië gebruikten eikels en voedsel uit zee. Een gevestigd leven kon zowel van rijkelijk aanwezig wild voedsel als van gewassen afhangen.

Cahokia en het zuidwesten

Cahokia, bij het huidige St. Louis, was de grootste stad ten noorden van Mexico. Zij behoorde tot de wereld van de Mississippicultuur, met maïsboeren en heuvelbouwers. Rond haar hoogtepunt in 1050–1150 n.Chr. telde de stad mogelijk 10.000–20.000 inwoners. Monks Mound is ongeveer 30 meter hoog. De stad was rond 1350 grotendeels verlaten, om redenen waarover nog steeds wordt gediscussieerd.

De voorouders van de Pueblovolken bouwden grote stenen huizen in Chaco Canyon, ca. 850–1150. Pueblo Bonito had honderden kamers en wegen verbonden verre gemeenschappen. Latere bouwers bij Mesa Verde plaatsten woningen in nissen in de rotswanden. Droogte en conflicten aan het einde van de jaren 1200 droegen bij aan de verhuizing naar het zuiden. Hopi, Zuni en andere Pueblovolken zijn nakomelingen van deze gemeenschappen.

Voorwerpen tonen verbindingen over grote afstanden. Botten van ara's en koperen bellen in Chaco kwamen uit Mexico. Ook schelpen en koper in Cahokia kwamen van verre plaatsen. Bepaal eerst de herkomst van een voorwerp en vergelijk die dan met de vindplaats. Een grote afstand ondersteunt het bestaan van een verbinding via uitwisseling, al hoeft één voorwerp niet elke handelaar langs de route te onthullen.

Een confederatie van volken

De confederatie van de Haudenosaunee verenigde oorspronkelijk de Mohawk, Oneida, Onondaga, Cayuga en Seneca in het huidige New York. Hun overlevering vertelt hoe de Vredestichter en Hiawatha de volken samenbrachten onder de Grote Vredeswet om een einde te maken aan opeenvolgende oorlogen.

Leiders kwamen samen in een raad. Clanmoeders kozen hen en konden hen afzetten. Overeenstemming tussen volken vormde de basis van het bestuur, anders dan in een rijk dat door één veroveraar werd geregeerd. Families woonden in langhuizen en vrouwen beheerden akkers met maïs, bonen en pompoenen.

Over de stichtingsdatum wordt gediscussieerd. Mondelinge overleveringen en archeologie ondersteunen verschillende voorgestelde datums, van de jaren 1100 tot de jaren 1500. Sommige schrijvers geven de voorkeur aan een vroege datum; veel historici aan de jaren 1400 of 1500. Een periode doet het bewijsmateriaal meer recht dan één vast jaar.

Sommige volken van de vlakten gebruikten tipi's en jaagden op bizons lang voordat paarden aankwamen. Ze trokken te voet met honden rond. Paarden veranderden later het reizen en jagen. Dit was één manier van leven naast vele andere en geeft geen beeld van elke inheemse Noord-Amerikaanse samenleving.

Historici stellen vragen aan bewijsmateriaal. Een uitgehakt monument, een bodemlaag en een herinnerd verhaal onthullen verschillende dingen. Hun bruikbaarheid hangt af van de vraag en van hoe ze zijn gemaakt en bewaard.

Materiële sporen en nieuwe methoden

Archeologie onderzoekt materiële resten. Diepere grondlagen zijn meestal ouder. Radiokoolstofdatering schat de ouderdom van materiaal dat ooit leefde, zoals zaden en hout. Stuifmeel, dierenbotten en meerbodemslib helpen voedsel en klimaat uit het verleden te reconstrueren.

Lidar zendt laserpulsen uit vanuit vliegtuigen om de grond onder bomen in kaart te brengen. Een onderzoek in Noord-Guatemala dat in 2018 werd gepubliceerd, bracht meer dan 60.000 bouwwerken in kaart over ongeveer 2100 vierkante kilometer. Huizen, wegen, akkers en verdedigingswerken toonden een dichter bevolkt landschap dan ooit werd gedacht. Onderzoekers schatten dat er misschien 7–11 miljoen mensen in de Mayalaaglanden van de laatklassieke periode woonden. In kaart brengen en de bevolking schatten zijn verschillende stappen; aantallen huizen moeten worden geïnterpreteerd om het aantal inwoners te schatten.

Verslagen zijn ongelijk bewaard gebleven

Er zijn slechts vier Mayaboeken van vóór het contact bekend: de codices van Dresden, Madrid en Parijs en de Mayacodex van Mexico. In 1562 gaf Diego de Landa opdracht Mayaboeken en heilige voorwerpen in Maní te verbranden. Stenen inscripties bleven beter bewaard, maar verheerlijken vaak heersers. Veel bewaard gebleven quipu van de Inca's kunnen nog steeds niet volledig worden gelezen.

Ook latere werken bewaren inheemse kennis. De Florentijnse codex, voltooid in 1577, bracht het project van Bernardino de Sahagún samen met Nahua-geleerden en ouderen, in het Nahuatl en Spaans. K'iche'-Maya-auteurs schreven de Popol Vuh in de jaren 1500 met het Latijnse alfabet. Garcilaso de la Vega en Guaman Poma legden na het contact de geschiedenis van de Andes vast.

Toets een bron voor een vraag

Vraag wie de bron maakte, wanneer, voor wie en waarom. Vraag daarna wat je op basis van de inhoud kunt onderbouwen. Landa's verslag, geschreven rond 1566, bewaarde bruikbare informatie over de kalender en hielp bij latere ontcijfering. Zijn campagne tegen Mayageloofsovertuigingen vormde zijn oordelen over godsdienst. Zijn gedetailleerde waarnemingen en vijandige oordelen vragen om een verschillende behandeling.

De Florentijnse codex bewaart herinneringen en taal van de Nahua. Hij werd ook meer dan 50 jaar na de val van Tenochtitlan gemaakt, onder leiding van een broeder die mensen wilde bekeren. Die omstandigheden zijn belangrijk bij het reconstrueren van het vroegere leven. Ze maken het werk niet waardeloos, maar ook geen rechtstreekse vastlegging van elke vroegere gebeurtenis.

Mondelinge overleveringen dragen herinneringen, waarden en geschiedenissen van een gemeenschap mondeling over. De overlevering van de Haudenosaunee over de Grote Vredeswet is één voorbeeld. Historici vragen hoe verhalen zijn doorgegeven en vergelijken ze met materiële sporen, terwijl ze de kennis van levende gemeenschappen erkennen.

Combineer perspectieven

Voedsel, stoffen en hout vergaan vaak. Heersers domineren monumenten en veel teksten, waardoor gewone huishoudens minder zichtbaar zijn. Cortés prees Tenochtitlan in brieven aan de Spaanse koning en had redenen om zijn buit groter voor te stellen. Zijn doel nodigt uit tot vergelijking met ander bewijs; zijn verbazing laat nog steeds de reactie van een bezoeker zien. Het standpunt van een bron helpt verklaren hoe je die kunt gebruiken.

Een sterke vergelijking gebruikt dezelfde vragen voor elke samenleving. Een sterk oordeel geeft vervolgens redenen voor een conclusie. Het doel is prestaties en gevolgen met bewijsmateriaal te verklaren, waaronder de gevolgen voor minder machtige mensen.

Vergelijk op basis van een duidelijk criterium

Maak van een rij een zin die verbanden legt: “De Azteken behielden vaak lokale heersers om tribuut te innen, terwijl ambtenaren van de Inca's verplichte arbeid via een meer gecentraliseerde staat organiseerden.” Dit vergelijkt hoe het bestuur werkte. Afzonderlijke beschrijvingen van elk rijk laten dat verband onuitgesproken.

Alle drie de samenlevingen waren afhankelijk van boeren. Azteekse cacaobonen en katoenen stoffen dienden als geld; bij de Inca's vormden arbeid en voorraden de basis van de economie zonder geld. Hun administratiesystemen voorzagen in verschillende behoeften. Gewone tellingen van de Maya's en Azteken gebruikten grondtal 20, terwijl quipu van de Inca's voor getallen grondtal 10 gebruikten.

Vergelijk risico's en tijdsduren

De regenwateropslag van de Maya's, de dijken van de Azteken en de terrassen van de Inca's veranderden allemaal op grote schaal de leefomgeving. Elk bood een oplossing voor een lokaal probleem, terwijl droogte, overstromingen en vorst risico's bleven. Alle drie de samenlevingen verbonden heersers met goden en brachten op verschillende schaal offers.

Mayastadstaten bestonden vele eeuwen. Het Azteekse rijk bestond ongeveer 93 jaar, van 1428 tot 1521. Het Incarijk breidde zich ongeveer een eeuw uit vóór de Spaanse invasie begin jaren 1530. Grootte en duur meten verschillende dingen: een groter grondgebied hoeft niet te betekenen dat een staat langer bestaat.

Vorm een oordeel

Stel dat de vraag is: “Wat was de grootste prestatie van de Maya's?” Kies eerst een maatstaf, zoals moeilijkheid, bruikbaarheid en blijvende gevolgen. Vergelijk vervolgens mogelijke antwoorden met die maatstaf. Het schrift is een sterke keuze: het legde taal en het leven van heersers vast, vereiste opgeleide schrijvers en stelt mensen nog steeds in staat de Mayageschiedenis te achterhalen. Tempels zijn een ander verdedigbaar antwoord als hun ontwerp en maatschappelijke rol met bewijs worden onderbouwd. Het gekozen criterium en bewijsmateriaal maken het oordeel sterker dan alleen een persoonlijke voorkeur.

Herken levende erfenissen

Maïs, aardappelen, tomaten, chilipepers, cassave en chocolade verspreidden zich wereldwijd. Het Nederlands kent via andere talen “tomaat” uit het Nahuatl, “lama” en “jerky” uit het Quechua, “kano” en “hangmat” uit het Taíno en “jaguar” uit Tupi-Guarani-talen.

De Maya's, Nahua, Quechua, Aymara, Tupi, Guarani en veel andere volken bestaan vandaag nog. Hun talen, voedsel en kennis vormen levende identiteiten. Als je prestaties uit het verleden beoordeelt, vraag je ook wie het werk deed en wie de lasten droeg, waaronder overwonnen gemeenschappen en mensen in slavernij.